Mix Examples - Acids, Bases and Salts Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ એન્ટાસિડ એ નિર્બળ બેઇઝ છે.
$(ii)$ અપચા દરમિયાન,જઠરમાં વધારાનું હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ ઉત્પન્ન થાય છે,જે દુખાવો અને બળતરા પેદા કરે છે. એન્ટાસિડ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે આ વધારાના એસિડને તટસ્થ કરે છે,જેનાથી પેટના દુખાવામાં રાહત મળે છે.

(N/A) પાણીમાં દ્રાવ્ય બેઝને આલ્કલી કહેવામાં આવે છે.
બધા જ આલ્કલી બેઝ છે,પરંતુ બધા બેઝ આલ્કલી નથી.
ઉદાહરણ તરીકે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ અને પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(KOH)$.

(B) $pH$ માપક્રમ $0$ થી $14$ સુધીનો હોય છે.
જે પદાર્થોનું $pH$ મૂલ્ય $7$ કરતા ઓછું હોય તે એસિડિક હોય છે.
જે પદાર્થોનું $pH$ મૂલ્ય $7$ હોય તે તટસ્થ હોય છે.
જે પદાર્થોનું $pH$ મૂલ્ય $7$ થી વધુ અને $14$ સુધી હોય તે બેઝિક (આલ્કલાઇન) હોય છે.
તેથી,બેઇઝની ઓળખ માટેની શ્રેણી $7-14$ છે.

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડર (Chloride of lime) નું રાસાયણિક સૂત્ર $CaOCl_{2}$ છે.
જ્યારે કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડનું રાસાયણિક સૂત્ર $CaCl_{2}$ છે.
રાસાયણિક રીતે,બ્લીચિંગ પાવડરમાં કેલ્શિયમ અને ક્લોરિન સાથે જોડાયેલ એક ઓક્સિજન પરમાણુ હોય છે,જ્યારે કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ એ કેલ્શિયમ અને ક્લોરિનનું એક સાદું ક્ષાર છે.

(N/A) સ્ફટિકીકરણનું પાણી એટલે ક્ષારના એક સૂત્ર એકમમાં હાજર પાણીના અણુઓની નિશ્ચિત સંખ્યા。
ઉદાહરણ તરીકે, જલીય કોપર સલ્ફેટને $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે。
આ સૂત્રમાં, $5H_{2}O$ એ દર્શાવે છે કે કોપર સલ્ફેટના દરેક એક સૂત્ર એકમ દીઠ સ્ફટિકીકરણના પાણી તરીકે પાણીના પાંચ અણુઓ હાજર છે。

(N/A) રાસાયણિક નામ: સોડિયમ કાર્બોનેટ.
રાસાયણિક સૂત્ર: $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$.
વોશિંગ સોડાને રાસાયણિક રીતે સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઇડ્રેટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેમાં સ્ફટિકીકરણના $10$ પાણીના અણુઓ હોય છે.

(B) દ્રાવણમાં $H^{+}(aq)$ આયનોની સાંદ્રતા વધવાથી દ્રાવણનો $pH$ ઘટે છે.
આનું કારણ એ છે કે $pH$ ને હાઇડ્રોજન આયન સાંદ્રતાના ઋણ લઘુગણક (negative logarithm) તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,જે $pH = -\log[H^{+}]$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
જેમ $H^{+}(aq)$ આયનોની સાંદ્રતા વધે છે,તેમ ઋણ લઘુગણકનું મૂલ્ય વધે છે,જે ગાણિતિક રીતે $pH$ ના મૂલ્યમાં ઘટાડો કરે છે.
તેથી,$H^{+}(aq)$ ની ઊંચી સાંદ્રતા એ વધુ એસિડિકતા અને ઓછું $pH$ મૂલ્ય સૂચવે છે.

(N/A) જ્યારે મંદ $HCl$ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $NaHCO_3 + HCl \rightarrow NaCl + H_2O + CO_2 \uparrow$.
આ વાયુને ચૂનાના નીતર્યા પાણી $(Ca(OH)_2)$ માંથી પસાર કરીને ઓળખવામાં આવે છે. તે અદ્રાવ્ય કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ ના નિર્માણને કારણે ચૂનાના પાણીને દૂધિયું બનાવે છે.

(B) ઘ્રાણેન્દ્રિય સૂચકો એવા પદાર્થો છે જેમની ગંધ અથવા વાસ એસિડિક કે બેઝિક માધ્યમમાં બદલાય છે.
આ સૂચકો દ્રષ્ટિહીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી છે કારણ કે તેઓ તેમની સુંઘવાની શક્તિ દ્વારા પદાર્થની પ્રકૃતિમાં થતો ફેરફાર પારખી શકે છે.
ઉદાહરણોમાં ડુંગળી,વેનીલા અર્ક અને લવિંગનું તેલનો સમાવેશ થાય છે.

(A) $HCl$ એ પ્રબળ એસિડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણ રીતે વિયોજન પામીને $H^{+}$ આયનોની ઊંચી સાંદ્રતા ઉત્પન્ન કરે છે.
તેની સામે,$CH_{3}COOH$ (એસિટિક એસિડ) એ નિર્બળ એસિડ છે,જે જલીય દ્રાવણમાં માત્ર આંશિક રીતે જ વિયોજન પામે છે.
તેથી,સમાન મોલર સાંદ્રતા માટે,$HCl$ ના દ્રાવણમાં $CH_{3}COOH$ ના દ્રાવણની તુલનામાં $H^{+}$ આયનોની સાંદ્રતા ઘણી વધારે હોય છે.

(N/A) જ્યારે સક્રિય ધાતુ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ મુક્ત થાય છે.
આ વાયુની કસોટી કરવા માટે,વાયુ ધરાવતી કસનળી અથવા પાત્રના મુખ પાસે સળગતી મીણબત્તી અથવા દિવાસળી લાવો.
હાઇડ્રોજન વાયુ લાક્ષણિક '$pop$' (પૉપ) અવાજ સાથે સળગે છે,જે તેની હાજરીની પુષ્ટિ કરે છે.

(B) હાઇડ્રોજન આયનો $(H^{+})$ જલીય દ્રાવણમાં સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવી શકતા નથી કારણ કે તેઓ ખૂબ જ સક્રિય હોય છે.
તેઓ તરત જ પાણીના $(H_{2}O)$ અણુઓ સાથે જોડાઈને હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_{3}O^{+})$ બનાવે છે.
તેથી,હાઇડ્રોજન આયનોને હંમેશા $H^{+}(aq)$ અથવા હાઇડ્રોનિયમ આયન $(H_{3}O^{+})$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(N/A) જ્યારે એસિડને મંદ કરવામાં આવે છે,ત્યારે એકમ કદ દીઠ હાઇડ્રોજન આયનો $(H^+)$ ની સાંદ્રતા ઘટે છે.
$pH$ એ હાઇડ્રોજન આયનની સાંદ્રતાના ઋણ લઘુગણક તરીકે વ્યાખ્યાયિત હોવાથી $(pH = -\log[H^+])$,$H^+$ આયનોની સાંદ્રતામાં ઘટાડો થવાથી દ્રાવણના $pH$ મૂલ્યમાં વધારો થાય છે.

(A) સામાન્ય વરસાદના પાણીનો $pH$ લગભગ $5.6$ હોય છે,જે વાતાવરણમાં રહેલા $CO_2$ ના ઓગળવાથી બનતા નબળા કાર્બોનિક એસિડને કારણે હોય છે.
જ્યારે વરસાદના પાણીનો $pH$ $5.6$ થી નીચે જાય છે,ત્યારે તેને એસિડ વર્ષા (acid rain) કહેવામાં આવે છે.
આ વાતાવરણમાં સલ્ફર અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ જેવા પ્રદૂષકોની હાજરીને કારણે થાય છે.

(N/A) જ્યારે મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ ઝિંક $(Zn)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે ઝિંક ક્લોરાઇડ $(ZnCl_2)$ બનાવે છે અને હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ મુક્ત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ: $Zn(s) + 2HCl(aq) \rightarrow ZnCl_2(aq) + H_2(g)$ છે.
મુક્ત થતો વાયુ હાઇડ્રોજન વાયુ છે અને તેનું આણ્વીય સૂત્ર $H_2$ છે.

(N/A) $HCl$ નો એસિડિક ગુણધર્મ તેમાં રહેલા $H^+$ આયનોને કારણે હોય છે.
પાણીની ગેરહાજરીમાં,$HCl$ ના અણુઓ $H^+$ આયનો ઉત્પન્ન કરવા માટે વિયોજન પામતા નથી.
લિટમસ પેપર સૂકું છે અને $HCl$ વાયુ પણ સૂકો હોવાથી,$HCl$ નું આયનોમાં વિયોજન થવા માટે કોઈ માધ્યમ મળતું નથી.
તેથી,લિટમસ પેપરનો રંગ બદલાતો નથી.

(D) $HCl$ એક પ્રબળ એસિડ છે કારણ કે તે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણ આયનીકરણ પામે છે,જે $H^+$ આયનોની ઊંચી સાંદ્રતા મુક્ત કરે છે.
તેની સરખામણીમાં,એસિટિક એસિડ એક નિર્બળ એસિડ છે જે પાણીમાં માત્ર આંશિક આયનીકરણ પામે છે,જેના પરિણામે સમાન મોલર સાંદ્રતા માટે $H^+$ આયનોની સાંદ્રતા ઓછી હોય છે.
તેથી,આયનીકરણના ઉચ્ચ દરને કારણે,$HCl$ વધુ પ્રબળ એસિડિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે.

(N/A) જ્યારે ઝિંકના ટુકડાઓને સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડના દ્રાવણ સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે જેમાં હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત થાય છે અને સોડિયમ ઝિંકેટ નામનો ક્ષાર બને છે.
આ પ્રક્રિયા માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Zn(s) + 2NaOH(aq) \longrightarrow Na_2ZnO_2(aq) + H_2(g)$
આ પ્રક્રિયામાં બનતી મુખ્ય નીપજ સોડિયમ ઝિંકેટ $(Na_2ZnO_2)$ છે.

(N/A) સાર્વત્રિક સૂચક એ ઘણા બધા સૂચકોનું મિશ્રણ છે જે $pH$ મૂલ્યોની વિશાળ શ્રેણી પર વિવિધ રંગો દર્શાવે છે.
તેનો ઉપયોગ દ્રાવણમાં રહેલા હાઇડ્રોજન આયનો $(H^+)$ ની સાંદ્રતા દર્શાવીને એસિડ અથવા બેઇઝની પ્રબળતા નક્કી કરવા માટે થાય છે.
ઉત્પન્ન થયેલા રંગની સરખામણી પ્રમાણિત $pH$ રંગ ચાર્ટ સાથે કરીને,દ્રાવણનું આશરે $pH$ મૂલ્ય જાણી શકાય છે.

(N/A) દાંતનું ઇનેમલ $Calcium \text{ } phosphate$ (મુખ્યત્વે $Hydroxyapatite$) નું બનેલું છે.
જ્યારે મોઢાની $pH$ $5.5$ થી નીચે જાય ત્યારે તેનું ક્ષારણ થાય છે.
મોઢામાં રહેલા બેક્ટેરિયા ખોરાક ખાધા પછી મોઢામાં રહી ગયેલા ખાંડ અને ખોરાકના કણોનું વિઘટન કરીને એસિડ ઉત્પન્ન કરે છે.
દાંતનો સડો અટકાવવા માટે, ટૂથપેસ્ટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જે સામાન્ય રીતે બેઝિક (આલ્કલાઇન) હોય છે, જે મોઢામાં ઉત્પન્ન થયેલા વધારાના એસિડને તટસ્થ કરે છે.

(N/A) પદાર્થનો એસિડિક ગુણધર્મ તેમાં રહેલા $H^{+}$ આયનોને કારણે હોય છે.
સૂકા $HCl$ વાયુના કિસ્સામાં,$HCl$ અણુઓનું $H^{+}$ અને $Cl^{-}$ આયનોમાં વિયોજન થવા માટે પાણી હાજર હોતું નથી.
લિટમસ પેપરનો રંગ બદલવા માટે $H^{+}$ આયનો જવાબદાર હોવાથી,સૂકા $HCl$ માં આ આયનોની ગેરહાજરીને કારણે લિટમસ પેપરનો રંગ બદલાતો નથી.

(N/A) જ્યારે એસિડને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે વિયોજન પામીને $H^{+}$ આયનો (હાઇડ્રોજન આયનો) ઉત્પન્ન કરે છે.
આ $H^{+}$ આયનો દ્રાવણમાં વીજભારના વાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
આયનોની ગતિશીલતાને કારણે વિદ્યુત પ્રવાહનું વહન શક્ય બને છે,તેથી એસિડનું જલીય દ્રાવણ વિદ્યુતનું વહન કરે છે.

(N/A) $(i)$ બેઝ માટે $pH$ ની રેન્જ $7$ થી $14$ ની વચ્ચે હોય છે.
$(ii)$ બેઝની પ્રબળતા દ્રાવણમાં ઉત્પન્ન થતા $OH^{-}$ આયનોની સંખ્યા પર આધાર રાખે છે. તેથી,$OH^{-}$ આયનોની સાંદ્રતા વધારીને બેઝિક દ્રાવણની પ્રબળતા વધારી શકાય છે.

(N/A) પ્રબળ બેઇઝ એવો બેઇઝ છે જે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામે છે. પ્રબળ બેઇઝનું ઉદાહરણ $NaOH$ (સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) છે.
નિર્બળ બેઇઝ એવો બેઇઝ છે જે જલીય દ્રાવણમાં આંશિક રીતે આયનીકરણ પામે છે. નિર્બળ બેઇઝનું ઉદાહરણ $Mg(OH)_2$ (મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અથવા મિલ્ક ઓફ મેગ્નેશિયા) છે.

(N/A) $(i)$ વોશિંગ સોડામાં પાણીના $10$ સ્ફટિકીકરણના અણુઓ હોય છે $(Na_2CO_3 \cdot 10H_2O)$. પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસમાં પાણીનો $1/2$ અણુ સ્ફટિકીકરણ તરીકે હોય છે $(CaSO_4 \cdot 1/2H_2O)$.
$(ii)$ પાણીના આ અણુઓને સ્ફટિકીકરણનું પાણી (water of crystallisation) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) એસિડ જલીય માધ્યમમાં આયનીકરણ પામીને હાઇડ્રોજન આયનો $(H^+)$ ઉત્પન્ન કરે છે. આ હાઇડ્રોજન આયનો સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવી શકતા નથી; તેઓ પાણીના અણુઓ સાથે જોડાઈને હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_3O^+)$ બનાવે છે. એસિડિક ગુણધર્મો દર્શાવવા માટે આ આયનોની હાજરી અનિવાર્ય હોવાથી,એસિડ માત્ર પાણીની હાજરીમાં જ એસિડિક વર્તણૂક દર્શાવે છે.
રાસાયણિક સમીકરણ:
$H^+ + H_2O \to H_3O^+$
આ હાઇડ્રોજન આયનોને $H^+(aq)$ અથવા હાઇડ્રોનિયમ આયનો $(H_3O^+)$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(N/A) જ્યારે $CO_2$ ને મર્યાદિત માત્રામાં ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના અદ્રાવ્ય સફેદ અવક્ષેપ બનવાને કારણે ચૂનાનું પાણી દૂધિયું બની જાય છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_2(aq) + CO_2(g) \to CaCO_3(s) \downarrow + H_2O(l)$

(N/A) જ્યારે ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં વધુ પ્રમાણમાં $CO_{2}$ પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે શરૂઆતમાં બનેલા કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_{3})$ ના સફેદ અવક્ષેપ $CO_{2}$ અને પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ બનાવે છે,જે પાણીમાં દ્રાવ્ય છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_{2}(aq) + 2CO_{2}(g) \to Ca(HCO_{3})_{2}(aq)$
આ પ્રક્રિયામાં,અદ્રાવ્ય $CaCO_{3}$ (જે મર્યાદિત માત્રામાં $CO_{2}$ પસાર કરવાથી બને છે) દ્રાવ્ય કેલ્શિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ બનવાને કારણે ઓગળી જાય છે.

(B) મંદીકરણ હંમેશા સાંદ્ર એસિડને પાણીમાં ઉમેરીને કરવું જોઈએ,ક્યારેય પાણીને સાંદ્ર એસિડમાં ઉમેરવું જોઈએ નહીં.
આનું કારણ એ છે કે સાંદ્ર એસિડને પાણીમાં ઓગાળવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક (exothermic) હોય છે.
જો પાણીને સાંદ્ર એસિડમાં ઉમેરવામાં આવે,તો ઉત્પન્ન થતી પુષ્કળ ગરમીને કારણે મિશ્રણ બહાર ઉછળી શકે છે,જે ગંભીર એસિડના દાઝવાની ઘટના સર્જી શકે છે.
તેથી,ગરમીને દૂર કરવા માટે હંમેશા પાણીમાં એસિડને ધીમે ધીમે અને સતત હલાવતા રહીને ઉમેરવું જોઈએ.

(N/A) $(i)$ ગરમ કર્યા પહેલા, કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો વાદળી રંગના હોય છે કારણ કે તેમાં સ્ફટિકીકરણનું પાણી $(CuSO_4 \cdot 5H_2O)$ રહેલું હોય છે.
$(ii)$ ગરમ કર્યા પછી, સ્ફટિકો તેમનું સ્ફટિકીકરણનું પાણી ગુમાવે છે અને સફેદ રંગના બની જાય છે, જે નિર્જળ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_4)$ બનાવે છે.

(N/A) કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો $(CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O)$ માં સ્ફટિકીકરણનું પાણી રહેલું હોય છે.
જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે આ સ્ફટિકો તેમનું સ્ફટિકીકરણનું પાણી ગુમાવે છે અને સફેદ (નિર્જળ) બની જાય છે.
આ મુક્ત થયેલું પાણી વરાળ બનીને કસનળીની અંદરની ઠંડી ઉપરની સપાટી પર પ્રવાહીના ટીપાં સ્વરૂપે જમા થાય છે.

(N/A) $(i)$ જ્યારે સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ ને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેનું વિઘટન થઈને સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$, પાણી $(H_2O)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ વાયુ બને છે.
$(ii)$ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટના ઉષ્મીય વિઘટન માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2NaHCO_3(s) \xrightarrow{\Delta} Na_2CO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g)$

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડર સૂકા ફોડેલા ચૂના $[Ca(OH)_2]$ પર ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ ની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_2 + Cl_2 \to CaOCl_2 + H_2O$
બ્લીચિંગ પાવડરમાંથી ક્લોરિનની તીવ્ર ગંધ આવે છે કારણ કે તે વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,જેના પરિણામે મુક્ત ક્લોરિન વાયુ મુક્ત થાય છે.

(N/A) બ્લીચિંગ પાવડર સૂકા ફોડેલા ચૂના $[Ca(OH)_{2}]$ પર ક્લોરિન વાયુ $(Cl_{2})$ ની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$Ca(OH)_{2} + Cl_{2} \rightarrow CaOCl_{2} + H_{2}O$
$(i)$ બ્લીચિંગ પાવડર પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળતો નથી કારણ કે તેમાં અમુક માત્રામાં અપ્રતિક્રિયાશીલ ચૂનો $[Ca(OH)_{2}]$ હોય છે,જે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે. આ અપ્રતિક્રિયાશીલ ચૂનાની હાજરીને કારણે,જ્યારે બ્લીચિંગ પાવડરને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે ત્યારે દ્રાવણ દૂધિયું દેખાય છે અથવા તેમાં અવશેષ બાકી રહે છે.

(N/A) $(i)$ હાઇડ્રેટેડ ક્ષાર એટલે એવો સ્ફટિકમય ક્ષાર કે જેમાં ચોક્કસ સંખ્યામાં પાણીના અણુઓ જોડાયેલા હોય છે,જેને સ્ફટિકીકરણનું પાણી (water of crystallisation) કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ સફેદ રંગના હાઇડ્રેટેડ ક્ષારના બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. ધોવાનો સોડા (Washing soda): $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$
$2$. જીપ્સમ (Gypsum): $CaSO_{4} \cdot 2H_{2}O$

(N/A) $(i)$ સોડિયમ એસિટેટ $(CH_{3}COONa)$ નીચેની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે:
એસિડ: $CH_{3}COOH$ (એસેટિક એસિડ)
બેઇઝ: $NaOH$ (સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ)
$(ii)$ એમોનિયમ ક્લોરાઇડ $(NH_{4}Cl)$ નીચેની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે:
એસિડ: $HCl$ (હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ)
બેઇઝ: $NH_{4}OH$ (એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ)

(N/A) $Na_{2}CO_{3} \cdot 10H_{2}O$ ને સોડિયમ કાર્બોનેટ ડેકાહાઇડ્રેટ (વોશિંગ સોડા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Na_{2}CO_{3}$ ને નિર્જળ સોડિયમ કાર્બોનેટ (સોડા એશ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$10H_{2}O$ એ સ્ફટિકીકરણનું પાણી દર્શાવે છે.
$10H_{2}O$ નું મહત્વ: તે ક્ષારના એક સૂત્ર એકમમાં હાજર પાણીના અણુઓની નિશ્ચિત સંખ્યા છે. તે ક્ષારના વિશિષ્ટ સ્ફટિકીય આકાર અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં રંગ માટે જવાબદાર છે.
આ પાણીના અણુઓ માટે વપરાતો શબ્દ 'સ્ફટિકીકરણનું પાણી' (water of crystallisation) છે.

(N/A) આ પદાર્થ કોપર સલ્ફેટ પેન્ટાહાઇડ્રેટ છે, જેનું સૂત્ર $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$ છે。
જ્યારે તેને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે વાદળી રંગના જલીય કોપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો તેમના સ્ફટિકીકરણના પાણીને ગુમાવે છે અને સફેદ નિર્જળ કોપર સલ્ફેટ $(CuSO_{4})$ માં ફેરવાય છે。
આ એક પ્રતિવર્તી ભૌતિક ફેરફાર છે. ઠંડુ પાડતા, નિર્જળ ક્ષાર વાતાવરણમાંથી અથવા કસનળીમાં રહેલી પાણીની વરાળમાંથી ભેજ શોષી લે છે અને તેના સ્ફટિકીકરણનું પાણી પાછું મેળવે છે, જેનાથી તે ફરીથી તેના મૂળ વાદળી રંગમાં આવી જાય છે。

(N/A) આ ધાતુ એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ છે.
એલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઈડ $(Al_{2}O_{3})$ એ ઉભયગુણી (amphoteric) ઓક્સાઈડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે એસિડ અને બેઝ બંને સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ સાથેની પ્રતિક્રિયા:
$Al_{2}O_{3}(s) + 3H_{2}SO_{4}(aq) \longrightarrow Al_{2}(SO_{4})_{3}(aq) + 3H_{2}O(l)$
મંદ સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડના દ્રાવણ સાથેની પ્રતિક્રિયા:
$Al_{2}O_{3}(s) + 2NaOH(aq) + 3H_{2}O(l) \longrightarrow 2Na[Al(OH)_{4}](aq)$ (સોડિયમ એલ્યુમિનેટ)

(N/A) $(i)$ એસિડને હંમેશા પાણીમાં ધીમે-ધીમે સતત હલાવતા રહીને ઉમેરવો જોઈએ. આનું કારણ એ છે કે સાંદ્ર એસિડને પાણીમાં ઓગાળવાની પ્રક્રિયા અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક છે. જો પાણીને સાંદ્ર એસિડમાં ઉમેરવામાં આવે,તો ઉત્પન્ન થતી ગરમીને કારણે મિશ્રણ બહાર ઉછળી શકે છે અને દાઝી શકાય છે. એસિડને પાણીમાં ઉમેરવાથી પાણીનો મોટો જથ્થો ઉત્પન્ન થતી ગરમીને શોષી લે છે.
$(ii)$ આ પ્રક્રિયાને મંદન (Dilution) કહેવામાં આવે છે.

(A) $X$ એ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_3)$ છે.
$Y$ એ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ છે.
$Z$ એ સોડિયમ કાર્બોનેટ $(Na_2CO_3)$ છે.
જ્યારે $NaHCO_3$ ને ગરમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેનું વિઘટન થઈને સોડિયમ કાર્બોનેટ, પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બને છે:
$2NaHCO_3(s) \xrightarrow{\text{Heat}} Na_2CO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g)$
જ્યારે $CO_2$ ને ચૂનાના પાણી $[Ca(OH)_2]$ માંથી પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનાવે છે, જે દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે:
$Ca(OH)_2(aq) + CO_2(g) \rightarrow CaCO_3(s) + H_2O(l)$

(N/A) રાસાયણિક રીતે,માર્બલ એ $CaCO_3$ (કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ) છે. જ્યારે તેને લાંબા સમય સુધી વાતાવરણમાં ખુલ્લું રાખવામાં આવે છે,ત્યારે તે હવામાં રહેલા $SO_2$ અને $NO_2$ જેવા એસિડિક પ્રદૂષકો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,જે વરસાદના પાણીમાં ઓગળીને એસિડ (એસિડ વર્ષા) બનાવે છે.
આ એસિડ માર્બલના કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને દ્રાવ્ય ક્ષાર બનાવે છે,જે વરસાદના પાણી સાથે ધોવાઈ જાય છે,જેના પરિણામે મૂર્તિઓ ધીમે ધીમે ક્ષય પામે છે.
તેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CaCO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g) \rightarrow Ca(HCO_3)_2(aq)$

(N/A) $(i)$ પદાર્થ '$X$' એ ચૂનાનું પાણી છે,જે કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ,$Ca(OH)_{2}$ નું દ્રાવણ છે.
$(ii)$ જ્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુને ચૂનાના પાણીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રતિક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનાવે છે,જે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે અને દ્રાવણને દૂધિયું બનાવે છે.
$(iii)$ પ્રતિક્રિયા માટેનું સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ છે: $Ca(OH)_{2}(aq) + CO_{2}(g) \rightarrow CaCO_{3}(s) + H_{2}O(l)$.

(N/A) કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ,પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બનાવે છે:
$CaCO_{3} + 2HCl \rightarrow CaCl_{2} + H_{2}O + CO_{2}$
$(b)$ કેલ્શિયમ ઓક્સિક્લોરાઇડ (બ્લીચિંગ પાવડર) હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ,પાણી અને ક્લોરિન વાયુ બનાવે છે:
$CaOCl_{2} + 2HCl \rightarrow CaCl_{2} + H_{2}O + Cl_{2}$
$(c)$ સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઝિંક સાથે પ્રક્રિયા કરીને સોડિયમ ઝિંકેટ અને હાઇડ્રોજન વાયુ બનાવે છે:
$2NaOH + Zn \rightarrow Na_{2}ZnO_{2} + H_{2}$

(N/A) આપેલ પ્રતિક્રિયાઓ તટસ્થીકરણ પ્રતિક્રિયાઓ છે જેમાં એસિડ બેઇઝ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે.
$(i)$ $HNO_{3} + NaOH \rightarrow NaNO_{3} + H_{2}O$. અહીં,$A$ એ $NaNO_{3}$ (સોડિયમ નાઇટ્રેટ) છે.
$(ii)$ $H_{2}SO_{4} + Ca(OH)_{2} \rightarrow CaSO_{4} + 2H_{2}O$. અહીં,$B$ એ $H_{2}SO_{4}$ (સલ્ફ્યુરિક એસિડ) છે.
$(iii)$ $HCl + KOH \rightarrow KCl + H_{2}O$. અહીં,$C$ એ $KOH$ (પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) છે.

(N/A) $(i)$ $pH$ સ્કેલ વિકસાવવાનો મુખ્ય હેતુ દ્રાવણમાં રહેલા $H^{+}$ અથવા $OH^{-}$ આયનોની સાંદ્રતાને માપવાનો હતો.
$(ii)$ એસિડિક દ્રાવણો માટે $pH$ ની રેન્જ $0$ થી $7$ કરતા ઓછી હોય છે.
$(iii)$ જ્યારે વરસાદના પાણીનો $pH$ $5.6$ કરતા ઓછો હોય,ત્યારે તેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ એસિડિક પાણી નદીઓ અને તળાવોમાં ભળે છે,ત્યારે તે જલીય પર્યાવરણનો $pH$ ઘટાડે છે,જેના કારણે જલીય સજીવોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું મુશ્કેલ બને છે.

(D) $(i)$ સમાન સાંદ્રતા ધરાવતા હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ અને એસિટિક એસિડમાંથી,એસિટિક એસિડ $H^{+}$ આયનોની ઓછી સાંદ્રતા ઉત્પન્ન કરશે કારણ કે તે એક નિર્બળ એસિડ છે જે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે આયનીકરણ પામતું નથી.
$(ii)$ એસિટિક એસિડ એ નિર્બળ એસિડ છે.
$(b)$ જો કોઈ વ્યક્તિ એસિડિટીથી પીડાતી હોય,તો હું તેને મટાડવા માટે બેકિંગ સોડાના દ્રાવણની સલાહ આપીશ. બેકિંગ સોડા એ એક મંદ બેઇઝ (સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ) છે જે જઠરમાં ઉત્પન્ન થયેલા વધારાના હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડને તટસ્થ કરે છે,જેનાથી રાહત મળે છે.

(N/A) $(i)$ એન્ટાસિડ્સ (Antacids) એસિડિટીની સારવાર માટે તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
$(ii)$ ટૂથપેસ્ટ સ્વભાવે બેઝિક હોય છે,જે મોઢામાં ઉત્પન્ન થતા વધારાના એસિડને તટસ્થ કરવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી દાંતનો સડો અટકાવી શકાય છે.
$(iii)$ દૂધવાળા દૂધમાં બેકિંગ સોડાનો થોડો જથ્થો ઉમેરે છે જેથી તેમાં ઉત્પન્ન થતા લેક્ટિક એસિડને તટસ્થ કરી શકાય,જે દૂધને જલ્દી ખાટું થતું અટકાવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) કાર્બોનિક એસિડ $(H_{2}CO_{3})$ અને સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ ની પ્રક્રિયાથી બનતું ક્ષાર સોડિયમ કાર્બોનેટ છે,જેનું સૂત્ર $Na_{2}CO_{3}$ છે.
$(b)$ ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રિયામાં બ્રાઇન $(NaCl$ નું દ્રાવણ$)$ નું વિદ્યુત વિભાજન કરવામાં આવે છે,જેનાથી સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$,ક્લોરિન વાયુ અને હાઇડ્રોજન વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં બનતો બેઝિક પદાર્થ સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ $(NaOH)$ છે.
$(c)$ કેકમાં સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ $(NaHCO_{3})$,જેને બેકિંગ સોડા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઉમેરવામાં આવે છે. ગરમ કરવા પર તે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ મુક્ત કરે છે,જે કેકને ફૂલેલી બનાવે છે.

(N/A) $(i)$ સોડા એશ: નિર્જળ સોડિયમ કાર્બોનેટ; $Na_{2}CO_{3}$
$(ii)$ બ્લુ વિટ્રિઓલ: કોપર$(II)$ સલ્ફેટ પેન્ટાહાઇડ્રેટ; $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$
$(iii)$ બેકિંગ સોડા: સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ; $NaHCO_{3}$