Mix Example - WHY DO WE FALL ILL? Questions in Gujarati

(A) ટાઈફોઈડ એ $Salmonella$ $typhi$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો બેક્ટેરિયલ રોગ છે.
$AIDS$ એ $HIV$ વાયરસ દ્વારા થાય છે.
ડેન્ગ્યુ એ ડેન્ગ્યુ વાયરસ દ્વારા થાય છે.
ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ દ્વારા થાય છે.
તેથી,ટાઈફોઈડ એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે વાયરલ રોગ નથી.

(B) કોલેરા $Vibrio \text{ cholerae}$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
એન્થ્રેક્સ $Bacillus \text{ anthracis}$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
ક્ષય (ટ્યુબરક્યુલોસિસ) $Mycobacterium \text{ tuberculosis}$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ વાયરસથી થતો રોગ છે જે ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ દ્વારા ફેલાય છે. તેથી, તે બેક્ટેરિયલ રોગ નથી.

(C) ટાઈફોઈડ એ $Salmonella$ $typhi$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો રોગ છે.
તે મચ્છર જેવા વાહક દ્વારા ફેલાતો નથી.
તે મુખ્યત્વે દૂષિત ખોરાક અને પાણીના સેવન દ્વારા ફેલાય છે.

(D) આ પ્રશ્ન એવા રોગને ઓળખવા માટે છે જે બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો નથી।
$A$, $B$, અને $C$ (ટાઈફોઈડ, એન્થ્રેક્સ અને ક્ષય) ત્રણેય બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે।
ટાઈફોઈડ $Salmonella \text{ } typhi$ નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે।
એન્થ્રેક્સ $Bacillus \text{ } anthracis$ નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે।
ક્ષય (ટ્યુબરક્યુલોસિસ) $Mycobacterium \text{ } tuberculosis$ નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે।
મેલેરિયા એ $Plasmodium$ પ્રજાતિના પ્રજીવ (protozoa) દ્વારા થતો રોગ છે।
તેથી, સાચો જવાબ $D$ છે।

(A) સાચો જવાબ $A$ (મેલેરિયા) છે.
$1$. મેલેરિયા એ $Plasmodium$ પ્રજાતિના પ્રજીવો (દા.ત.,$Plasmodium$ $vivax$,$Plasmodium$ $falciparum$) દ્વારા થાય છે.
$2$. ઈન્ફલ્યુએન્ઝા એ ઈન્ફલ્યુએન્ઝા વાયરસ દ્વારા થતો વાયરલ રોગ છે.
$3$. $AIDS$ ($Acquired$ $Immuno$ $Deficiency$ $Syndrome$) એ $HIV$ ($Human$ $Immunodeficiency$ $Virus$) દ્વારા થાય છે,જે એક રેટ્રોવાયરસ છે.
$4$. કોલેરા એ $Vibrio$ $cholerae$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો બેક્ટેરિયલ રોગ છે.

(B) શરદી અને અછબડા એ તીવ્ર (acute) રોગો છે,જેનો અર્થ છે કે તે ટૂંકા ગાળા માટે રહે છે અને સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા ગાળાની અસર કરતા નથી.
તણાવને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને નિયંત્રિત અથવા ઘટાડી શકાય છે.
તમાકુ ચાવવામાં નિકોટિન અને કેન્સરકારક જેવા હાનિકારક રસાયણો હોય છે,જે શરીરને કાયમી નુકસાન પહોંચાડે છે,જેમ કે મોઢાનું કેન્સર અને હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓ,અને આ અસરો વ્યક્તિ દ્વારા તેનો ઉપયોગ બંધ કર્યા પછી પણ લાંબા સમય સુધી રહે છે.

(C) હાઈ બ્લડ પ્રેશર,જિનેટિક અસાધારણતા અને બ્લડ કેન્સર જેવા રોગો કે સ્થિતિઓ બિન-ચેપી છે અને તે સંક્રમિત વ્યક્તિના સંપર્ક દ્વારા ફેલાઈ શકતી નથી.
છીંક આવવી એ સામાન્ય શરદી,ઈન્ફલ્યુએન્ઝા અથવા ક્ષય $(TB)$ જેવા ચેપી રોગો ફેલાવનારા રોગકારકો (વાયરસ અથવા બેક્ટેરિયા) ના પ્રસારણ માટેનું એક સામાન્ય માધ્યમ છે.
જ્યારે કોઈ સંક્રમિત વ્યક્તિ છીંક ખાય છે,ત્યારે તે હવામાં રોગકારકો ધરાવતા ટીપાં મુક્ત કરે છે,જે તંદુરસ્ત વ્યક્તિ દ્વારા શ્વાસમાં લેવાથી ચેપ લાગી શકે છે.
તેથી,છીંક આવવી એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે ચેપી રોગોના ફેલાવા સાથે સંકળાયેલ છે.

(B) $AIDS$ (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) $HIV$ વાયરસ દ્વારા થાય છે. તે રુધિર,વીર્ય,યોનિમાર્ગના પ્રવાહી અને માતાના દૂધ જેવા શારીરિક પ્રવાહીના આદાન-પ્રદાન દ્વારા ફેલાય છે. તે અસુરક્ષિત જાતીય સંપર્ક અને દૂષિત સોયના ઉપયોગ દ્વારા પણ ફેલાય છે. જોકે,$AIDS$ સામાન્ય શારીરિક સંપર્ક જેવા કે આલિંગન આપવું,હાથ મિલાવવો અથવા અંગત વસ્તુઓ શેર કરવાથી ફેલાતું નથી,કારણ કે વાયરસ માનવ શરીરની બહાર લાંબો સમય જીવિત રહી શકતો નથી અને પરસેવા કે લાળમાં ચેપ લગાડવા માટે પૂરતી માત્રામાં હોતો નથી.

(A) બધી જ એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ દવાઓ બેક્ટેરિયામાં ચોક્કસ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને અટકાવીને કામ કરે છે,જે તેમની વૃદ્ધિ અને ફેલાવાને અટકાવે છે.
તેની સરખામણીમાં,વાયરસ પાસે પોતાની ખૂબ જ ઓછી જૈવ-રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ હોય છે.
તેઓ પ્રજનન અને અસ્તિત્વ માટે સંપૂર્ણપણે યજમાન કોષની મશીનરી પર આધાર રાખે છે.
તેમની પાસે સ્વતંત્ર ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનો અભાવ હોવાથી,એવી દવાઓ બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ છે જે યજમાનના કોષોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના વાયરસને લક્ષ્ય બનાવી શકે.
તેથી,એન્ટિ-વાયરલ દવાઓ બનાવવી એ એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ દવાઓ બનાવવા કરતાં ઘણી વધારે પડકારજનક છે.

(B) કાલા-આઝાર,જેને વિસરલ લેશમેનિયાસિસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $Leishmania$ $donovani$ નામના પ્રજીવ (protozoan) પરોપજીવી દ્વારા થાય છે.
તે મનુષ્યોમાં ચેપગ્રસ્ત માદા સેન્ડફ્લાય (રેતીના માખી) ના કરડવાથી ફેલાય છે.

(C) ભીડભાડવાળી અને નબળા વેન્ટિલેશનવાળી જગ્યાએ રહેવાથી હવાથી ફેલાતા રોગોનું જોખમ વધે છે. જ્યારે ઘણા લોકો નબળા હવાના પરિભ્રમણવાળી નાની અને બંધ જગ્યામાં સાથે રહેતા હોય,ત્યારે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિ દ્વારા છોડવામાં આવેલા ચેપી એજન્ટો ધરાવતા ટીપાં અન્ય લોકો દ્વારા સરળતાથી શ્વાસમાં લઈ શકાય છે,જેનાથી હવાથી ફેલાતા રોગોનું જોખમ વધે છે.

(D) ન્યુમોનિયા એ $Streptococcus \text{ } pneumoniae$ જેવા બેક્ટેરિયા દ્વારા થતો શ્વસનતંત્રનો રોગ છે. તે મુખ્યત્વે હવામાં ફેલાતા ટીપાં દ્વારા ફેલાય છે, જે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના ખાંસવા કે છીંક ખાવાથી મુક્ત થાય છે. જ્યારે ડેન્ગ્યુ, મેલેરિયા અને એન્સેફાલીટીસ એ મચ્છરો દ્વારા ફેલાતા રોગો છે.

(A) વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક સ્વાસ્થ્યના પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
જ્યારે સારી આર્થિક સ્થિતિ,સામાજિક સમાનતા અને સ્વચ્છ વાતાવરણ સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે જરૂરી છે,ત્યારે મોટા અને સુસજ્જ ઘરમાં રહેવું એ સ્વાસ્થ્ય માટે સીધી જરૂરિયાત નથી.
જો મોટું અને સુસજ્જ ઘર સ્વચ્છ ન હોય અથવા તેમાં યોગ્ય વેન્ટિલેશનનો અભાવ હોય,તો તે સ્વાસ્થ્યની ખાતરી આપી શકતું નથી.
તેથી,મોટા અને સુસજ્જ ઘરમાં રહેવું એ સૂચિબદ્ધ અન્ય પરિબળો જેટલું મહત્વનું નથી.

(B) વિધાન 'પેપ્ટિક અલ્સર એસિડિક ખોરાક ખાવાથી થાય છે' તે ખોટું છે. પેપ્ટિક અલ્સર મુખ્યત્વે $Helicobacter \text{ } pylori$ નામના બેક્ટેરિયાને કારણે થાય છે, ન કે ખોરાકની એસિડિટીને કારણે. જોકે તણાવ અને તીખો ખોરાક લક્ષણોને વધારી શકે છે, પરંતુ તે તેનું મૂળ કારણ નથી.

(C) મચ્છરો $\text{મેલેરિયા}$, $\text{ડેન્ગ્યુ}$ અને $\text{ચિકનગુનિયા}$ જેવા વિવિધ ગંભીર રોગો માટે વાહક (vectors) તરીકે કાર્ય કરે છે। તેઓ રોગકારક જીવાણુઓને ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાવે છે। તેથી, જાહેર સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે આપણી આસપાસ મચ્છરોનો ઉપદ્રવ અટકાવવો ખૂબ જ જરૂરી છે।

(D) રસીકરણ શરીરમાં રોગકારક સજીવના નબળા અથવા નિષ્ક્રિય સ્વરૂપને દાખલ કરીને કાર્ય કરે છે. આનાથી રોગપ્રતિકારક તંત્ર સક્રિય થાય છે અને તે ચોક્કસ રોગ સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે. પરિણામે,તે શરીરમાં તે ચોક્કસ રોગ સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ (immunity) પેદા કરે છે,જેનાથી ભવિષ્યમાં જો તે રોગનો ચેપ લાગે તો શરીર તેનો સામનો કરી શકે છે.

(A) હિપેટાઇટિસ એ વાયરલ રોગ છે. હિપેટાઇટિસ $A$ અને $E$ મુખ્યત્વે દૂષિત પાણી અને ખોરાકના સેવન દ્વારા ફેલાય છે. હિપેટાઇટિસ $B$,$C$ અને $D$ ચેપગ્રસ્ત શારીરિક પ્રવાહી,જેમ કે રક્ત અથવા જાતીય સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે. આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા,દૂષિત પાણી એ હિપેટાઇટિસના કેટલાક પ્રકારો માટે ફેલાવાનું મુખ્ય માધ્યમ છે.

(B) વેક્ટર (વાહકો) એ જીવંત સજીવો છે જે રોગ ફેલાવતા પેથોજેન્સના વાહક તરીકે કામ કરે છે. તેઓ ચેપી એજન્ટોને ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં સ્થાનાંતરિત કરે છે,અને આ પ્રક્રિયામાં તેઓ પોતે રોગગ્રસ્ત થાય તે જરૂરી નથી. મચ્છર,ઇતરડી (ticks) અને ચાંચડ તેના સામાન્ય ઉદાહરણો છે.

(N/A) તીવ્ર રોગો એવા રોગો છે જે ખૂબ જ ટૂંકા સમય માટે રહે છે. ઉદાહરણો: વાયરલ તાવ,શરદી.
$(b)$ દીર્ઘકાલીન રોગો એવા રોગો છે જે લાંબા સમય સુધી રહે છે,ક્યારેક આખા જીવનકાળ દરમિયાન પણ રહી શકે છે. ઉદાહરણો: હાથીપગો (Elephantiasis),ક્ષય રોગ $(TB)$.
$(c)$ ચેપી રોગો જૈવિક કારકો (રોગકારકો) દ્વારા થાય છે અને તે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે. ઉદાહરણો: શીતળા (Smallpox),અછબડા (Chickenpox).
$(d)$ બિન-ચેપી રોગો રોગકારકો દ્વારા થતા નથી અને તે એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાતા નથી. ઉદાહરણો: ડાયાબિટીસ,ગોઇટર.

(N/A) પ્રજીવો દ્વારા થતા બે રોગો અને તેમના કારક સજીવો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ મેલેરિયા: જે $Plasmodium$ નામના પ્રજીવ દ્વારા થાય છે.
$(ii)$ સ્લીપિંગ સિકનેસ (નિદ્રા રોગ): જે $Trypanosoma$ નામના પ્રજીવ દ્વારા થાય છે.
(વૈકલ્પિક રીતે,$Leishmania$ દ્વારા થતો કાલા-આઝાર રોગ પણ એક સાચું ઉદાહરણ છે.)

(N/A) $(i)$ પેપ્ટિક અલ્સર માટે જવાબદાર બેક્ટેરિયા $Helicobacter \, pylori$ છે.
$(ii)$ આ રોગકારક જીવાણુની શોધ સૌપ્રથમ રોબિન વોરેન અને બેરી માર્શલ દ્વારા $1982$ માં કરવામાં આવી હતી.

(N/A) એન્ટિબાયોટિક એ સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા ફૂગ) દ્વારા ઉત્પન્ન થતો એક રાસાયણિક પદાર્થ છે,જે અન્ય રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો,ખાસ કરીને બેક્ટેરિયાના વિકાસને અટકાવી શકે છે અથવા તેમને મારી શકે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સના ઉદાહરણોમાં $Penicillin$ (પેનિસિલિન) અને $Streptomycin$ (સ્ટ્રેપ્ટોમાઈસિન) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) ન્યુમોનિયા એ ચેપી અથવા સંસર્ગજન્ય રોગ છે કારણ કે તે ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાય છે.
$(b)$ ઘણી ચામડીની બીમારીઓ,જેમ કે દાદ (ringworm),ફૂગ (fungi) દ્વારા થાય છે.
$(c)$ એન્ટિબાયોટિક્સ એવી દવાઓ છે જે ખાસ કરીને બેક્ટેરિયાના વિકાસ અને અસ્તિત્વ માટે જરૂરી જૈવ રાસાયણિક માર્ગોને લક્ષ્ય બનાવે છે અને અવરોધે છે.
$(d)$ જે સજીવો ચેપી કારકોને ચેપગ્રસ્ત યજમાનમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિ સુધી લઈ જાય છે તેમને વાહક (vectors) કહેવામાં આવે છે (દા.ત.,મચ્છર).

(A-D) હેપેટાઇટિસ યકૃત (Liver) ને લક્ષ્ય બનાવે છે.
$(b)$ આંચકી અથવા બેભાન અવસ્થા મગજ (Brain) ને લક્ષ્ય બનાવે છે.
$(c)$ ન્યુમોનિયા ફેફસાં (Lungs) ને લક્ષ્ય બનાવે છે.
$(d)$ ફૂગજન્ય રોગ ત્વચા (Skin) ને લક્ષ્ય બનાવે છે.

(N/A) એડવર્ડ જેનર (Edward Jenner) એ સૌપ્રથમ $1796$ માં શીતળા (smallpox) માટે રસીની શોધ કરી હતી.
રસી એ જૈવિક તૈયારીઓ છે જે ચોક્કસ ચેપી રોગ સામે સક્રિય ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે.
રસીનો ઉપયોગ કરીને અટકાવી શકાય તેવા બે રોગો શીતળા (smallpox) અને પોલિયો (polio) છે.

(N/A) દીર્ઘકાલીન (Chronic),લાંબા ગાળાની અસર
$(b)$ તીવ્ર (Acute)
$(c)$ સ્વાસ્થ્ય (Health)
$(d)$ ચેપી (Infectious/communicable)
$(e)$ ફૂગ (Fungi)

(N/A) ચેપી રોગો રોગકારક સજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ફૂગ અથવા પરોપજીવીઓ) દ્વારા થાય છે અને એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે। બિન-ચેપી રોગો રોગકારક સજીવો દ્વારા થતા નથી અને તે વ્યક્તિઓ વચ્ચે ફેલાતા નથી।
$(a)$ $AIDS$: ચેપી ($HIV$ દ્વારા થાય છે)
$(b)$ ક્ષય: ચેપી ($Mycobacterium$ $\text{tuberculosis}$ દ્વારા થાય છે)
$(c)$ કોલેરા: ચેપી ($Vibrio$ $\text{cholerae}$ દ્વારા થાય છે)
$(d)$ હાઈ બ્લડ પ્રેશર: બિન-ચેપી (જીવનશૈલી/જનીનિક પરિબળો)
$(e)$ હૃદય રોગ: બિન-ચેપી (જીવનશૈલી/જનીનિક પરિબળો)
$(f)$ ન્યુમોનિયા: ચેપી (બેક્ટેરિયા અથવા વાયરસ દ્વારા થાય છે)
$(g)$ કેન્સર: બિન-ચેપી (કોષોનું અનિયંત્રિત વિભાજન)

(N/A) એન્ટિબાયોટિક્સ એ અમુક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે અન્ય રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને મારી શકે છે અથવા અટકાવી શકે છે.
સૂક્ષ્મજીવોના બે મુખ્ય જૂથો જેમાંથી એન્ટિબાયોટિક્સ મેળવવામાં આવે છે તે નીચે મુજબ છે:
$1$. $Bacteria$ (બેક્ટેરિયા) (દા.ત.,સ્ટ્રેપ્ટોમાસીન બનાવવા માટે વપરાતી $Streptomyces$ પ્રજાતિ).
$2$. $Fungi$ (ફૂગ) (દા.ત.,પેનિસિલિન બનાવવા માટે વપરાતી $Penicillium$ પ્રજાતિ).

(A) વાહકજન્ય રોગો એવા રોગો છે જે મચ્છર,ઈતરડી અથવા માખીઓ જેવા વાહકો દ્વારા મનુષ્યોમાં ફેલાય છે.
આવા રોગોના ત્રણ ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. મેલેરિયા: માદા $Anopheles$ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે.
$2$. ડેન્ગ્યુ: $Aedes$ $aegypti$ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે.
$3$. ચિકનગુનિયા: આ પણ $Aedes$ મચ્છર દ્વારા ફેલાય છે.

(N/A) તંદુરસ્ત શરીર જાળવી રાખવા માટે સંતુલિત આહાર જરૂરી છે. શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે ખોરાક અનિવાર્ય છે. સંતુલિત આહાર પ્રોટીન,કાર્બોદિત,ચરબી,ખનિજો વગેરે જેવા પોષક તત્વો માટે જરૂરી કાચો માલ અને ઊર્જા યોગ્ય માત્રામાં પૂરી પાડે છે,જે તંદુરસ્ત શરીરના યોગ્ય વિકાસ અને કાર્ય માટે આવશ્યક છે.
$(b)$ સજીવનું સ્વાસ્થ્ય તેની આસપાસની પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખે છે. સ્વાસ્થ્ય એ શારીરિક,માનસિક અને સામાજિક રીતે સારી રીતે કાર્ય કરવાની સ્થિતિ છે અને આ સ્થિતિઓ આસપાસના પર્યાવરણ પર આધાર રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે,જો આસપાસના વિસ્તારમાં અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિ હોય,તો આપણને ચેપ લાગવાની અથવા બીમાર પડવાની શક્યતા રહે છે.
$(c)$ આપણી આસપાસનો વિસ્તાર સ્થિર પાણીથી મુક્ત હોવો જોઈએ. કારણ કે ઘણા જળજન્ય રોગો અને કીટકો (જેમ કે મચ્છર) સ્થિર પાણીમાં ઉછરે છે,જે મનુષ્યોમાં રોગો ફેલાવે છે.
$(d)$ સારા સ્વાસ્થ્ય માટે સામાજિક સુમેળ અને સારી આર્થિક સ્થિતિ જરૂરી છે. મનુષ્યો સમાજમાં અને વિવિધ વિસ્તારોમાં રહે છે,જે સામાજિક અને ભૌતિક પર્યાવરણ નક્કી કરે છે,તેથી બંનેને સુમેળમાં રાખવા જરૂરી છે. વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય માટે જાહેર સ્વચ્છતા મહત્વપૂર્ણ છે. સારી જીવનશૈલી માટે પૈસાની જરૂર હોય છે. તંદુરસ્ત શરીર માટે આપણને પૌષ્ટિક ખોરાકની જરૂર હોય છે અને તેના માટે આર્થિક સ્થિરતા જરૂરી છે. વધુમાં,રોગોની સારવાર માટે પણ સારી આર્થિક સ્થિતિ હોવી જરૂરી છે.

(N/A) રોગ એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં શરીર અથવા તેના કોઈ ભાગનું સામાન્ય કાર્ય ખોરવાય છે, જે સ્વાસ્થ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરે છે.
રોગોના પ્રકારો:
$1$. તીવ્ર રોગો (Acute Diseases): આ એવા રોગો છે જે ખૂબ જ ટૂંકા સમય માટે રહે છે। ઉદાહરણ: $\text{શરદી}$, $\text{ઈન્ફલ્યુએન્ઝા}$, $\text{તાવ}$.
$2$. દીર્ઘકાલીન રોગો (Chronic Diseases): આ એવા રોગો છે જે લાંબા સમય સુધી રહે છે, ક્યારેક આજીવન, અને સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા ગાળાની પ્રતિકૂળ અસરો કરે છે। ઉદાહરણ: $\text{AIDS}$, $\text{ક્ષય}$ $(Tuberculosis)$, $\text{ડાયાબિટીસ}$.
$3$. ચેપી રોગો (Infectious Diseases): આ રોગો રોગકારકો દ્વારા થાય છે અને સંક્રમિત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે। ઉદાહરણ: $\text{મેલેરિયા}$, $\text{ટાઈફોઈડ}$, $\text{કોલેરા}$.
$4$. બિન-ચેપી રોગો (Non-infectious Diseases): આ રોગો સંક્રમિત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાતા નથી। તે ઘણીવાર જીવનશૈલીના પરિબળો, આનુવંશિક વિકૃતિઓ અથવા ચયાપચયની સમસ્યાઓને કારણે થાય છે। ઉદાહરણ: $\text{કેન્સર}$, $\text{હાઈપરટેન્શન}$, $\text{આર્થરાઈટિસ}$.
બિન-ચેપી રોગોને વધુ બે શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકાય છે:
$(a)$ જીવનશૈલી સંબંધિત રોગો: $\text{ડાયાબિટીસ}$, $\text{હાઈપરટેન્શન}$.
$(b)$ આનુવંશિક રોગો: $\text{હિમોફિલિયા}$, $\text{સિકલ-સેલ એનિમિયા}$.

(N/A) જ્યારે શરીરની એક અથવા વધુ પ્રણાલીઓનું કાર્ય અથવા દેખાવ ખરાબ તરફ બદલાય છે,ત્યારે તે રોગના અમુક અસામાન્ય સંકેતો આપે છે. મનુષ્યોમાં જોવા મળતા આ ફેરફારોને લક્ષણો કહેવામાં આવે છે. લક્ષણો કોઈ ચોક્કસ રોગની હાજરીનો સંકેત આપે છે.
ઉદાહરણ $(i)$: ત્વચા પરના ચાંદા એ અછબડા (chickenpox) ના લક્ષણો છે.
ઉદાહરણ $(ii)$: ઉધરસ એ ફેફસાના ચેપનું લક્ષણ છે.

(B) આપણા શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો સામે લડવા માટે રચાયેલ એક વિશિષ્ટ રક્ષણાત્મક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેમાં વિવિધ પ્રકારના શ્વેત કણો અને પ્રોટીન હોય છે જે હાનિકારક રોગકારકોને ઓળખે છે,તેમના પર હુમલો કરે છે અને તેમનો નાશ કરે છે,જેનાથી ચેપ અટકે છે અને આપણું શરીર સ્વસ્થ રહે છે.

(N/A) "નિવારણ એ ઉપચાર કરતાં વધુ સારું છે" ના સિદ્ધાંતને ન્યાયી ઠેરવવા માટે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
$(1)$ રોગકારક સજીવોના વિકાસને રોકવા માટે વ્યક્તિગત અને પર્યાવરણીય સ્વચ્છતા જાળવવી.
$(2)$ રોગો અને તેના રોગકારક સજીવો વિશે જાગૃતિ લાવવી.
$(3)$ રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે સંતુલિત આહાર લેવો.
$(4)$ સંભવિત સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓની વહેલી તપાસ અને નિવારણ માટે નિયમિત તબીબી તપાસ કરાવવી.

(N/A) કેટલાક બાળકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિવિધ કારણોસર નબળી હોઈ શકે છે.
$1$. બાળકને પૌષ્ટિક અને સંતુલિત આહાર ન મળતો હોય,જેના કારણે કુપોષણ થઈ શકે છે.
$2$. બાળક ગીચ અને અસ્વચ્છ વિસ્તારમાં રહેતું હોય,જેનાથી રોગકારક જીવાણુઓના સંપર્કમાં આવવાનું જોખમ વધી જાય છે.
$3$. બાળકને પીવાનું શુદ્ધ પાણી ન મળતું હોય,જે પાણીજન્ય રોગોનું જોખમ વધારે છે.
આ પરિબળોને લીધે,એક જ વિસ્તારમાં રહેતા અન્ય બાળકોની સરખામણીમાં અમુક બાળકો બીમાર પડવાનું જોખમ વધારે ધરાવે છે.

(A) એન્ટિબાયોટિક્સ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે ખાસ કરીને બેક્ટેરિયાના જૈવસંશ્લેષણ માર્ગોને લક્ષ્ય બનાવે છે અને તેને અવરોધે છે.
વાયરસ પાસે પોતાની કોઈ ચયાપચયની પ્રણાલી કે જૈવસંશ્લેષણ માર્ગો હોતા નથી,તેથી તેઓ પ્રજનન માટે સંપૂર્ણપણે યજમાન કોષની પ્રણાલી પર આધાર રાખે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સ બેક્ટેરિયાની વિશિષ્ટ પ્રક્રિયાઓને (જેમ કે કોષદીવાલનું સંશ્લેષણ અથવા પ્રોટીન સંશ્લેષણ) અવરોધવા માટે બનાવવામાં આવે છે,તેથી વાયરસમાં તેમની પાસે કામ કરવા માટે કોઈ લક્ષ્ય હોતું નથી,જેના કારણે તેઓ વાયરલ ચેપ સામે બિનઅસરકારક સાબિત થાય છે.

(N/A) આપણું શરીર એક મજબૂત રોગપ્રતિકારક તંત્ર ધરાવે છે જે સતત આક્રમણ કરતા સૂક્ષ્મજીવો સામે લડે છે.
આપણા શરીરમાં વિશિષ્ટ કોષો હોય છે,જેમ કે શ્વેત કણો,જે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને ઓળખવા અને તેનો નાશ કરવા માટે રચાયેલા હોય છે.
જ્યારે ચેપી સૂક્ષ્મજીવો શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે આ રોગપ્રતિકારક કોષો સક્રિય થાય છે અને રોગકારકોનો નાશ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
જો રોગપ્રતિકારક તંત્ર રોગકારકને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડે અથવા અનિયંત્રિત રીતે ગુણાકાર કરે તે પહેલાં તેને દૂર કરવામાં અથવા નિષ્ક્રિય કરવામાં સફળ થાય,તો આપણે રોગમુક્ત રહીએ છીએ.
તેથી,ચેપી સૂક્ષ્મજીવોના સંપર્કમાં આવવાથી હંમેશા સ્પષ્ટ રોગ થાય તે જરૂરી નથી.

(N/A) વ્યક્તિને સ્વસ્થ રહેવા માટે નીચેના ચાર પરિબળો આવશ્યક છે:
$(i)$ સ્વચ્છ આસપાસનું વાતાવરણ: સ્વચ્છ વાતાવરણ હવા અને પાણી દ્વારા ફેલાતા રોગોને અટકાવે છે.
$(ii)$ વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા: શરીરની સ્વચ્છતા જાળવવાથી ચેપી રોગોને રોકવામાં મદદ મળે છે.
$(iii)$ યોગ્ય અને સંતુલિત પોષણ: શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત કરવા માટે પૂરતો અને પૌષ્ટિક ખોરાક જરૂરી છે.
$(iv)$ રસીકરણ: ગંભીર રોગો સામે સમયસર રસીકરણ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે અને બીમારીને અટકાવે છે.

(N/A) $AIDS$ એટલે કે 'એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ' $(Acquired \text{ } Immuno \text{ } Deficiency \text{ } Syndrome)$.
$AIDS$ એ $HIV$ વાયરસ દ્વારા થાય છે, જે જાતીય સંપર્ક, રક્ત ચઢાવવા અથવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.
એકવાર શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી, આ વાયરસ સમગ્ર શરીરમાં લસિકા ગાંઠો (lymph nodes) માં ફેલાય છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને ગંભીર રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે।
રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડવાને કારણે, શરીર સામાન્ય ચેપ સામે લડી શકતું નથી।
પરિણામે, સામાન્ય શરદી જેવો નાનો ચેપ ન્યુમોનિયામાં ફેરવાઈ શકે છે, અથવા પાચનતંત્રનો સામાન્ય ચેપ ગંભીર ઝાડા અને રક્તસ્ત્રાવમાં પરિણમી શકે છે।
$AIDS$ માં કોઈ એક ચોક્કસ રોગના લક્ષણો જોવા મળતા નથી, પરંતુ તે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિને કારણે વિવિધ રોગો અને લક્ષણોના જટિલ સમૂહ તરીકે પ્રગટ થાય છે, તેથી તેને એક રોગને બદલે 'સિન્ડ્રોમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।

(N/A) ચેપી રોગ એટલે એવો રોગ જે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ અથવા પરોપજીવીઓ) દ્વારા થાય છે અને જે હવા,પાણી,ખોરાક અથવા શારીરિક સંપર્ક જેવા વિવિધ માધ્યમો દ્વારા ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે.
ઉદાહરણ: $Common \ cold$ (શરદી) અથવા $Chickenpox$ (અછબડા).

(N/A) બાળપણના રસીકરણના જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમમાં ઘણા ચેપી રોગો માટેની રસીઓનો સમાવેશ થાય છે. નીચેનામાંથી કોઈપણ બે રોગોના નામ આપી શકાય છે:
$(i)$ ક્ષય (Tuberculosis)
$(ii)$ પોલિયો (Polio)
$(iii)$ હેપેટાઇટિસ $B$ (Hepatitis $B$)
$(iv)$ ડિપ્થેરિયા (Diphtheria)
$(v)$ ધનુર (Tetanus)

(N/A) પ્રદૂષિત હવામાં નિયમિત શ્વાસ લેવાથી વિવિધ શ્વસન સંબંધી રોગો થઈ શકે છે. તેના બે સામાન્ય ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. બ્રોન્કાઇટિસ (Bronchitis): શ્વાસનળીના અસ્તરમાં સોજો આવવો.
$2$. અસ્થમા (Asthma): એક એવી સ્થિતિ જેમાં શ્વાસનળી સાંકડી થઈ જાય છે અને તેમાં સોજો આવે છે,જેના કારણે વધુ પડતો કફ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.

(N/A) બે રોગો જેના માટે રસીકરણ ઉપલબ્ધ છે તે છે ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ક્ષય) ($BCG$ ની રસી દ્વારા અટકાવી શકાય છે) અને ટાઈફોઈડ (ટાઈફોઈડની રસી દ્વારા અટકાવી શકાય છે).

(A) બિન-ચેપી રોગો એવા પરિબળોને કારણે થાય છે જે સૂક્ષ્મજીવો જેવા બાહ્ય રોગકારકો નથી.
આ કારણો સામાન્ય રીતે શરીરની અંદરના અથવા આંતરિક હોય છે.
ઉદાહરણોમાં જનીનિક વિકૃતિઓ,હોર્મોનલ અસંતુલન,પોષક તત્વોની ઉણપ અને જીવનશૈલી સંબંધિત સમસ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે.
ચેપી રોગોથી વિપરીત,આ રોગો સંપર્ક અથવા વાહકો દ્વારા એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકતા નથી.

(B) ચેપી રોગો એવા રોગો છે જે હવા,પાણી,ખોરાક અથવા શારીરિક સંપર્ક જેવા વિવિધ માધ્યમો દ્વારા ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિમાંથી સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે.
આ રોગો બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ અથવા પરોપજીવી જેવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થાય છે.
કારણ કે આ રોગકારકો એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાઈ શકે છે,તેથી તેમના દ્વારા થતા રોગોને ચેપી રોગો કહેવામાં આવે છે.

(B) રોગપ્રતિકારક શક્તિ એટલે યજમાન શરીરની રોગકારક સજીવો સામે લડવાની એકંદર ક્ષમતા,જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
તેમાં આપણા શરીરમાં એન્ટિબોડીઝ નામના વિશિષ્ટ પ્રોટીનની હાજરીનો સમાવેશ થાય છે,જે એન્ટિજેન્સ તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને લક્ષ્ય બનાવે છે.
જ્યારે આ એન્ટિજેન્સ આપણા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે,ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર તેમને ઓળખે છે અને તેમને નિષ્ક્રિય કરવા અથવા નાશ કરવા માટે ચોક્કસ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે,જેનાથી રોગ અટકાવી શકાય છે.

(N/A) $(i)$ કાલા-આઝાર એ $Leishmania$ $donovani$ નામના પ્રજીવ (protozoan) દ્વારા થાય છે.
$(ii)$ સ્લીપિંગ સિકનેસ એ $Trypanosoma$ $brucei$ નામના પ્રજીવ (protozoan) દ્વારા થાય છે.

(N/A) $(i)$ આ રોગ $AIDS$ (એક્વાયર્ડ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ) છે.
$(ii)$ $AIDS$ માટે જવાબદાર રોગકારક $Human$ $Immunodeficiency$ $Virus$ $(HIV)$ છે.

(N/A) સ્થાનિક અસરો: આ અસરો ઈજા અથવા ચેપના સ્થાન પૂરતી મર્યાદિત હોય છે,જેમ કે સોજો,લાલાશ,દુખાવો અથવા ગરમી.
સામાન્ય અસરો: આ અસરો સમગ્ર શરીરને અસર કરે છે,જેમ કે તાવ.

(A) જો બેક્ટેરિયા નાક દ્વારા પ્રવેશ કરે છે,તો તેઓ ફેફસાં સુધી પહોંચે છે અને પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ક્ષય) કરે છે.
$(b)$ જો બેક્ટેરિયા મોં દ્વારા પ્રવેશ કરે છે,તો તેઓ આંતરડાના અસ્તર (gut lining) ને અસર કરી શકે છે અને સંભવિત રીતે યકૃત (liver) જેવા અન્ય અંગોમાં ફેલાઈ શકે છે.