Auto oxidation and Disproportionation Questions in Gujarati

(B) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $3Br_2 + 6CO_3^{2-} + 3H_2O \to 5Br^- + BrO_3^- + 6HCO_3^-$
$Br_2$ માં $Br$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
$Br^-$ માં $Br$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ છે (રિડક્શન).
$BrO_3^-$ માં $Br$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ છે (ઓક્સિડેશન).
બ્રોમિનનું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન બંને થતું હોવાથી,આ એક વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે.
તેથી,બ્રોમિનનું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન બંને થાય છે.

(D) $3NaClO \xrightarrow{\Delta} NaClO_3 + 2NaCl$ પ્રક્રિયામાં,$NaClO$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશનઆંક $+1$ છે.
$NaClO_3$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશનઆંક $+5$ થાય છે (વધારો).
$NaCl$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશનઆંક $-1$ થાય છે (ઘટાડો).
એક જ તત્વ $(Cl)$ નો ઓક્સિડેશનઆંક વધે અને ઘટે છે,તેથી આ ડીસપ્રપોર્સનેશન પ્રક્રિયા છે.
આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ક્લોરેટ્સ (હેલેટનો એક પ્રકાર) બનાવવા માટે થાય છે.

(C) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $3ClO^- \to ClO_3^- + 2Cl^-$
$ClO^-$ માં ક્લોરિનનો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે.
$ClO_3^-$ માં ક્લોરિનનો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ છે (ઓક્સિડેશન).
$Cl^-$ માં ક્લોરિનનો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ છે (રિડક્શન).
અહીં એક જ તત્વ $(Cl)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ ડીસપ્રપોર્સનેશન (વિષમીકરણ) પ્રક્રિયા છે.

(B) $H_2O + \mathop{Br_2}\limits^{0} \to \mathop{HOBr}\limits^{+1} + \mathop{HBr}\limits^{-1}$ પ્રક્રિયામાં,બ્રોમિનનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+1$ થાય છે (ઓક્સિડેશન) અને $0$ થી ઘટીને $-1$ થાય છે (રિડક્શન).
આમ,બ્રોમિનનું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન બંને થાય છે.

(C) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $P_4 + 3NaOH + 3H_2O \to 3NaH_2PO_2 + PH_3$
$P_4$ માં ફોસ્ફરસ $(P)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
$NaH_2PO_2$ માં $P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે.
$PH_3$ માં $P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ છે.
અહીં એક જ તત્વ $(P)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન ($0$ થી $+1$) અને રિડક્શન ($-3$ થી $0$) થતું હોવાથી,આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.

(C) $H_3PO_3$ માં $P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે. $H_3PO_4$ માં તે $+5$ (ઓક્સિડેશન) અને $PH_3$ માં તે $-3$ (રિડક્શન) છે.
ઓક્સિડેશન માટે ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર: $5 - 3 = 2$.
રિડક્શન માટે ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર: $3 - (-3) = 6$.
અસમાનુપાતી પ્રક્રિયા માટે,તુલ્ય વજન નીચેના સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને ગણવામાં આવે છે:
$E_w = \frac{M}{n_f}$,જ્યાં $n_f = \frac{n_1 \times n_2}{n_1 + n_2}$.
અહીં,$n_1 = 2$ અને $n_2 = 6$.
$n_f = \frac{2 \times 6}{2 + 6} = \frac{12}{8} = \frac{3}{2}$.
તેથી,$E_w = \frac{M}{3/2} = \frac{2M}{3}$.

(A) એમોનિયા સાથે મર્ક્યુરી$(I)$ નાઈટ્રેટની પ્રક્રિયા એ વિષમીકરણ પ્રક્રિયાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં $Hg_2^{2+}$ નું રૂપાંતર ધાત્વિક મર્ક્યુરી $(Hg^0)$ અને મર્ક્યુરી$(II)$ સ્પીસીઝ $(Hg^{2+})$ માં થાય છે.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે કાળા રંગના અવક્ષેપ મળે છે,જેમાં ઝીણા વિભાજિત ધાત્વિક મર્ક્યુરી અને અદ્રાવ્ય મર્ક્યુરી$(II)$ એમીડો-નાઈટ્રેટ સંકીર્ણનું મિશ્રણ હોય છે.
તેથી,આને અવક્ષેપ નિર્માણ પ્રક્રિયા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) પ્રક્રિયા છે: $\underline{N_2}O_4 + H_2O \longrightarrow HNO_3 + HNO_2$.
આ પ્રક્રિયામાં,$N_2O_4$ નું જળવિભાજન થતા તે અસમાનતા (disproportionation) અનુભવે છે.
નીપજો $HNO_3$ (નાઈટ્રિક એસિડ) અને $HNO_2$ (નાઈટ્રસ એસિડ) છે.
$HNO_3$ એ $-ic$ પ્રત્યય ધરાવતું ઓક્સિએસિડ છે.
$HNO_2$ એ $-ous$ પ્રત્યય ધરાવતું ઓક્સિએસિડ છે.
તેથી,નીપજો બે ઓક્સિએસિડ છે,એક $-ic$ પ્રત્યય સાથે અને બીજું $-ous$ પ્રત્યય સાથે.

(C) પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $2ClO_2 + H_2O \longrightarrow HClO_2 + HClO_3$.
આ પ્રક્રિયામાં,$ClO_2$ નું અસમાનુપાતીકરણ (disproportionation) થાય છે.
નીપજો $HClO_2$ (ક્લોરસ એસિડ) અને $HClO_3$ (ક્લોરિક એસિડ) છે.
$HClO_2$ માં $-ous$ પ્રત્યય છે,અને $HClO_3$ માં $-ic$ પ્રત્યય છે.
તેથી,નીપજો બે ઓક્સી એસિડ છે,એક $-ic$ પ્રત્યય સાથે અને બીજું $-ous$ પ્રત્યય સાથે.

(A) આ પ્રક્રિયા ક્લોરિન ડાયોક્સાઇડ $(ClO_2)$ ની પાણી સાથેની વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે.
$2ClO_2 + H_2O \longrightarrow HClO_2 + HClO_3$
આપેલ પ્રક્રિયામાં: $\underline{Cl}O_3 + H_2O \longrightarrow HClO_3 + HClO_4$.
નીપજો $HClO_3$ (ક્લોરિક એસિડ,$-ic$ પ્રત્યય) અને $HClO_4$ (પરક્લોરિક એસિડ,$-ic$ પ્રત્યય) છે.
બંને નીપજો $-ic$ પ્રત્યય ધરાવતા ઓક્સી એસિડ હોવાથી,તે વિકલ્પ $A$ સાથે સુસંગત છે.

(C) આ પ્રક્રિયા એક વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે જેમાં $N_2O_4$ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને નાઈટ્રોજનના બે ઓક્સી એસિડ બનાવે છે.
પ્રક્રિયા છે: $N_2O_4 + H_2O \longrightarrow HNO_3 + HNO_2$.
$HNO_3$ (નાઈટ્રિક એસિડ) માં,નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ છે અને તે $-ic$ પ્રત્યય સાથે સમાપ્ત થાય છે.
$HNO_2$ (નાઈટ્રસ એસિડ) માં,નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે અને તે $-ous$ પ્રત્યય સાથે સમાપ્ત થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો છે.

(C) આપેલ પ્રક્રિયા એ $H_2S_2O_6$ (ડાયથાયોનિક એસિડ) નું જળવિભાજન છે.
$H_2S_2O_6 + H_2O \longrightarrow H_2SO_3 + H_2SO_4$
$H_2SO_3$ (સલ્ફ્યુરસ એસિડ) માં $S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે,અને તે $-ous$ પ્રત્યય સાથે સમાપ્ત થાય છે.
$H_2SO_4$ (સલ્ફ્યુરિક એસિડ) માં $S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+6$ છે,અને તે $-ic$ પ્રત્યય સાથે સમાપ્ત થાય છે.
આમ,નીપજો બે ઓક્સી એસિડ છે,એક $-ic$ પ્રત્યય સાથે $(H_2SO_4)$ અને બીજું $-ous$ પ્રત્યય સાથે $(H_2SO_3)$,તેથી વિકલ્પ $C$ સાચો છે.

(B) પ્રક્રિયા છે: $\underline{Cl}_2 + H_2O \longrightarrow HOCl + HCl$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Cl_2$ નું અસમાનતાકરણ (disproportionation) થાય છે.
નીપજો $HOCl$ (હાઇપોક્લોરસ એસિડ) અને $HCl$ (હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ) છે.
$HOCl$ એ ક્લોરિનનું ઓક્સીએસિડ છે જેમાં $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે,જે $-ous$ પ્રત્યય (હાઇપોક્લોરસ એસિડ) ને અનુરૂપ છે.
$HCl$ એ બાઈનરી એસિડ છે,ઓક્સીએસિડ નથી.
તેથી,નીપજ $HOCl$ એ $-ous$ પ્રત્યય ધરાવતું ઓક્સીએસિડ છે.

(D) $H_2O_2 \xrightarrow{R.T} H_2O + \frac{1}{2} O_2$ પ્રક્રિયામાં,$H_2O_2$ માં ઓક્સિજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ છે.
નીપજોમાં,$H_2O$ માં ઓક્સિજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ અને $O_2$ માં $0$ છે.
ઓક્સિજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ થી ઘટીને $-2$ (રિડક્શન) અને $-1$ થી વધીને $0$ (ઓક્સિડેશન) થતો હોવાથી,આ એક વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
વધુમાં,$H_2O_2$ ઓરડાના તાપમાને સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન પામે છે,તેથી તે ઉષ્મીય વિઘટન રેડોક્ષ પ્રક્રિયા પણ છે.
તેથી,બંને $(A)$ અને $(C)$ સાચા છે.

(D) આપેલ પ્રક્રિયા $P_4 + 3NaOH + 3H_2O \longrightarrow PH_3 + 3NaH_2PO_2$ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ફોસ્ફરસ $(P)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $P_4$ માં $0$ થી બદલાઈને $PH_3$ માં $-3$ અને $NaH_2PO_2$ માં $+1$ થાય છે.
જ્યારે એક જ તત્વનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય,ત્યારે તેને વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
આપેલ શ્રેણીઓ $A$,$B$ કે $C$ માંથી કોઈ પણ આ પ્રકારની રેડોક્ષ પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરતી નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (આપેલ શ્રેણીઓમાં કોઈ પ્રક્રિયા નથી) છે.

(A) $S_8 + 12NaOH \longrightarrow 4Na_2S + 2Na_2S_2O_3 + 6H_2O$ પ્રક્રિયામાં,સલ્ફરનો ઓક્સિડેશન આંક $S_8$ માં $0$ થી બદલાઈને $Na_2S$ માં $-2$ અને $Na_2S_2O_3$ માં $+2$ થાય છે.
અહીં એક જ તત્વ $(S)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $Cl_2 + 2NaOH \longrightarrow NaCl + NaOCl + H_2O$ માં,ક્લોરિન $(Cl)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $Cl_2$ માં $0$ થી બદલાઈને $NaCl$ માં $-1$ અને $NaOCl$ માં $+1$ થાય છે.
જ્યારે એક જ તત્વ $(Cl)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય,ત્યારે તેને વિષમીકરણ પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $I_2 + 2NaOH \longrightarrow NaI + NaOI + H_2O$ માં,આયોડિન $(I)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $I_2$ માં $0$ થી બદલાઈને $NaI$ માં $-1$ અને $NaOI$ માં $+1$ થાય છે.
અહીં એક જ તત્વ $(I)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ એક વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $N_2O_3 \rightarrow NO + NO_2$ માં,$N_2O_3$ માં નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
નીપજોમાં,$NO$ માં નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ અને $NO_2$ માં $+4$ છે.
અહીં નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ થી વધીને $+4$ (ઓક્સિડેશન) થાય છે અને $+3$ થી ઘટીને $+2$ (રિડક્શન) થાય છે,તેથી આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $2Ca(OH)_2 + 2Cl_2 \longrightarrow Ca(OCl)_2 + CaCl_2 + 2H_2O$ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$Cl_2$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે. નીપજોમાં,$Ca(OCl)_2$ માં $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ અને $CaCl_2$ માં $-1$ છે.
જેથી એક જ તત્વ $(Cl)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે,આથી આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) આપેલ પ્રક્રિયા: $3XeF_4 + 6H_2O \longrightarrow Xe + 2XeO_3 + 12HF + 1.5O_2$ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$XeF_4$ માં $Xe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
નીપજોમાં,$Xe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ ($Xe$ માં) અને $+6$ ($XeO_3$ માં) છે.
અહીં એક જ તત્વ $(Xe)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન ($+4$ થી $+6$) અને રિડક્શન ($+4$ થી $0$) થાય છે,તેથી આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) $K_2MnO_4 + H^{+} \longrightarrow KMnO_4 + MnO_2 + H_2O$ પ્રક્રિયામાં,$K_2MnO_4$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+6$ છે.
$KMnO_4$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$ (ઓક્સિડેશન) છે.
$MnO_2$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ (રિડક્શન) છે.
જ્યારે એક જ તત્વ $(Mn)$ એક જ ઓક્સિડેશન અવસ્થા $(+6)$ માંથી એકસાથે $+7$ માં ઓક્સિડેશન પામે અને $+4$ માં રિડક્શન પામે,ત્યારે તેને અપ્રમાણસર (disproportionation) પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $P_4 + 3NaOH + 3H_2O \longrightarrow PH_3 + 3NaH_2PO_2$
$P_4$ માં ફોસ્ફરસ $(P)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
$PH_3$ માં $P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ છે (રિડક્શન).
$NaH_2PO_2$ માં $P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે (ઓક્સિડેશન).
જ્યારે એક જ તત્વ $(P)$ નું એક જ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન બંને થાય,ત્યારે તેને વિષમીકરણ પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $4H_3PO_3 \xrightarrow{\Delta} 3H_3PO_4 + PH_3$ માં,$H_3PO_3$ માં ફોસ્ફરસ $(P)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
$H_3PO_4$ માં,$P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ છે (ઓક્સિડેશન).
$PH_3$ માં,$P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ છે (રિડક્શન).
જેથી એક જ તત્વ $(P)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે,આથી આ એક વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) $2Se_2Cl_2 \xrightarrow{\Delta} SeCl_4 + 3Se$ પ્રક્રિયામાં,$Se_2Cl_2$ માં $Se$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે.
$SeCl_4$ માં,$Se$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
$Se$ માં,$Se$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
અહીં એક જ તત્વ $(Se)$ નું ઓક્સિડેશન ($+1$ થી $+4$) અને રિડક્શન ($+1$ થી $0$) બંને થાય છે,તેથી આ અસમાનતા (disproportionation) પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(A)$ છે.

(B) $Na_2S + H_2SO_4 \longrightarrow S + SO_2 + Na_2SO_4$ પ્રક્રિયામાં,આપણે ઓક્સિડેશન આંકનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$Na_2S$ માં $S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ છે.
$H_2SO_4$ માં $S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+6$ છે.
નીપજોમાં,$S\downarrow$ માં $S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે અને $SO_2$ માં $S$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
અહીં,$-2$ ઓક્સિડેશન આંક ધરાવતો સલ્ફર પરમાણુ $0$ માં ઓક્સિડેશન પામે છે,અને $+6$ ઓક્સિડેશન આંક ધરાવતો સલ્ફર પરમાણુ $+4$ માં રિડક્શન પામે છે.
જ્યારે એક જ તત્વના બે અલગ-અલગ ઓક્સિડેશન આંક ($S^{-2}$ અને $S^{+6}$) મધ્યવર્તી ઓક્સિડેશન આંક ($S^0$ અને $S^{+4}$) બનાવવા માટે જોડાય છે,ત્યારે તેને સંપ્રમાણીકરણ (comproportionation) પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(A) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $Na_2C_2O_4 + H_2SO_4 \longrightarrow Na_2SO_4 + CO + CO_2$.
$Na_2C_2O_4$ માં કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
નીપજોમાં,$CO$ માં કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે અને $CO_2$ માં $+4$ છે.
કારણ કે એક જ તત્વ (કાર્બન) નું એકસાથે ઓક્સિડેશન ($+3$ થી $+4$) અને રિડક્શન ($+3$ થી $+2$) થાય છે,આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) $NO_2$ પાણીમાં અપ્રમાણસર થાય છે: $2NO_2 + H_2O \to HNO_3 + HNO_2$. $HNO_2$ ઓરડાના તાપમાને $(R.T.)$ વધુ અપ્રમાણસર થઈને $HNO_3$ અને $NO$ બનાવે છે.
$Cu^{+}$ આયનો જલીય દ્રાવણમાં અસ્થિર હોય છે અને અપ્રમાણસર થાય છે: $2Cu^{+}(aq) \to Cu(s) + Cu^{2+}(aq)$.
$MnO_4^{2-}$ (મેંગેનેટ આયન) તટસ્થ અથવા એસિડિક માધ્યમમાં અસ્થિર હોય છે અને અપ્રમાણસર થાય છે: $3MnO_4^{2-}(aq) + 2H_2O(l) \to 2MnO_4^-(aq) + MnO_2(s) + 4OH^-(aq)$.
$Ca(OCl)Cl$ (બ્લીચિંગ પાવડર) એક ક્ષાર છે જે પાણીમાં $Ca^{2+}$,$Cl^-$,અને $OCl^-$ આયનોમાં વિયોજિત થાય છે. તે ઓરડાના તાપમાને પાણીમાં અપ્રમાણસર થતું નથી.

(C) કોમ્પ્રોપોર્શનેશન પ્રક્રિયા એ રેડોક્ષ પ્રક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં બે પ્રક્રિયકો,જે દરેક અલગ ઓક્સિડેશન અવસ્થા ધરાવતા તત્વ ધરાવે છે,તે એક નીપજ બનાવે છે જેમાં તત્વ મધ્યવર્તી ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં હોય છે.
$1$. $H_2S (-2) + SO_2 (+4) \to S (0) + H_2O$: આ કોમ્પ્રોપોર્શનેશન પ્રક્રિયા છે.
$2$. $I^{-} (-1) + IO_3^{-} (+5) + H^{+} \to I_2 (0) + H_2O$: આ કોમ્પ્રોપોર્શનેશન પ્રક્રિયા છે.
$3$. $K_2MnO_4 (+6) + H^{+} \to KMnO_4 (+7) + MnO_2 (+4)$: આ ડિસપ્રોપોર્શનેશન (disproportionation) પ્રક્રિયા છે,જેમાં એક જ પ્રક્રિયક મધ્યવર્તી ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં હોય છે અને તે ઊંચી અને નીચી ઓક્સિડેશન અવસ્થા ધરાવતી નીપજો બનાવે છે.
$4$. $MnO_4^{-} (+7) + Mn^{2+} (+2) \to MnO_2 (+4)$: આ કોમ્પ્રોપોર્શનેશન પ્રક્રિયા છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ માં આપેલી પ્રક્રિયા એ ડિસપ્રોપોર્શનેશન પ્રક્રિયા છે,કોમ્પ્રોપોર્શનેશન નથી.

(A) $MnO_4^{2-}$ નું લીલું દ્રાવણ માત્ર પ્રબળ બેઝિક માધ્યમમાં જ સ્થાયી હોય છે.
તટસ્થ,એસિડિક અથવા ઓછી બેઝિક માધ્યમમાં,તે $MnO_2$ અને $MnO_4^-$ માં અસમાનુપાતીકરણ પામે છે.
$SO_3$ વાયુ પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને $H_2SO_4$ (એસિડ) બનાવે છે,જે એસિડિક માધ્યમ પૂરું પાડે છે.
તેથી,$SO_3$ વાયુની હાજરીમાં $K_2MnO_4$ અસમાનુપાતીકરણ પામે છે:
$3K_2MnO_4 + 2SO_3 \rightarrow 2KMnO_4 + MnO_2 + 2K_2SO_4$.

(D) કોમ્પ્રોપોર્શનિએશન પ્રક્રિયા એ રેડોક્સ પ્રક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જેમાં એક જ તત્વના બે અલગ-અલગ ઓક્સિડેશન આંક ધરાવતા પ્રક્રિયકો એક નીપજ બનાવે છે જેમાં તે તત્વનો ઓક્સિડેશન આંક મધ્યવર્તી હોય છે.
$MnO_4^{-}$ ($Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$) અને $Mn^{2+}$ ($Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$) વચ્ચેની પ્રક્રિયામાં $MnO_2$ ($Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$) બને છે.
અહીં $+4$ એ $+7$ અને $+2$ ની વચ્ચે હોવાથી,આ એક કોમ્પ્રોપોર્શનિએશન પ્રક્રિયા છે.
પ્રક્રિયા: $2MnO_4^{-}(aq.) + 3Mn^{2+}(aq.) + 4OH^{-}(aq.) \rightarrow 5MnO_2(s) + 2H_2O(l)$.

(A) વિષમીકરણ પ્રક્રિયા એ એક પ્રકારની રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ તત્વનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે.
પ્રક્રિયા $Cu_2O + 2H^{+} \to Cu + Cu^{2+} + H_2O$ માં:
$1$. $Cu_2O$ માં $Cu$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે.
$2$. નીપજ $Cu$ માં,$Cu$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે (રિડક્શન).
$3$. નીપજ $Cu^{2+}$ માં,$Cu$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે (ઓક્સિડેશન).
આમ,એક જ તત્વ $(Cu)$ નું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ એક વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.

(D) અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા એ એક એવી રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ તત્વનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે.
$A) \, P_4 + OH^{-} \to PH_3 + H_2PO_2^-$: ફોસ્ફરસ $(P)$ નું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે. આ અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$B) \, Cl_2 + OH^{-} \to Cl^{-} + ClO^-$: ક્લોરિન $(Cl)$ નું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે. આ અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$C) \, Br_2 + OH^{-} \to Br^{-} + BrO_3^-$: બ્રોમિન $(Br)$ નું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે. આ અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$D) \, 2KClO_3 \to 2KCl + 3O_2$: અહીં,ક્લોરિનનો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ થી ઘટીને $-1$ થાય છે,જ્યારે ઓક્સિજનનો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ થી વધીને $0$ થાય છે. અહીં બે અલગ-અલગ તત્વોનું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા નથી.

(B) ક્લોરિનની મંદ અને ઠંડા સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ સાથેની પ્રક્રિયા એ વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે:
$Cl_2 + 2NaOH \text{ (મંદ અને ઠંડું)} \longrightarrow NaCl + NaOCl + H_2O$
અહીં,$A$ એ $NaCl$ છે (ઋણાયન $Cl^-$ છે) અને $B$ એ $NaOCl$ છે (ઋણાયન $OCl^-$ છે).
$Cl^-$ એ ક્લોરાઈડ આયન છે અને $OCl^-$ એ હાઈપોક્લોરાઈટ આયન છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) પ્રક્રિયા $P_4 + 3KOH + 3H_2O \to PH_3 + 3KH_2PO_2$ માં,ફોસ્ફરસનો ઓક્સિડેશન આંક નીચે મુજબ બદલાય છે:
$1$. $P_4$ માં,$P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
$2$. $PH_3$ માં,$P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-3$ છે (રિડક્શન).
$3$. $KH_2PO_2$ માં,$P$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે (ઓક્સિડેશન).
આમ,ફોસ્ફરસનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ એક વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે.

(B) $HNO_2$ (નાઈટ્રસ એસિડ) માં નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
નાઈટ્રોજનનું ઉચ્ચ ઓક્સિડેશન આંક (દા.ત.,$HNO_3$ માં $+5$) સુધી ઓક્સિડેશન થઈ શકે છે અથવા નીચા ઓક્સિડેશન આંક (દા.ત.,$NO$ માં $+2$ અથવા $N_2$ માં $0$) સુધી રિડક્શન થઈ શકે છે.
તેથી,$HNO_2$ ઓક્સિડેશનકર્તા અને રિડક્શનકર્તા બંને તરીકે વર્તી શકે છે.
$HNO_3$ માત્ર ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે (નાઈટ્રોજન તેના મહત્તમ $+5$ આંકમાં છે),$H_2SO_4$ મુખ્યત્વે ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે,અને $He$ એ નિષ્ક્રિય વાયુ છે.

(B) $SO_2$ માં,સલ્ફરનો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
સલ્ફરનું ઓક્સિડેશન $+6$ (દા.ત.,$SO_3$ અથવા $H_2SO_4$ માં) સુધી થઈ શકે છે અને રિડક્શન $0$ (દા.ત.,$S$ માં) સુધી થઈ શકે છે.
તેથી,$SO_2$ ઓક્સિડેશનકર્તા અને રિડક્શનકર્તા બંને તરીકે વર્તી શકે છે.
$H_2SO_4$ માત્ર ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે કારણ કે સલ્ફર તેના મહત્તમ ઓક્સિડેશન આંક $(+6)$ માં છે.
$H_2S$ માત્ર રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે કારણ કે સલ્ફર તેના ન્યૂનતમ ઓક્સિડેશન આંક $(-2)$ માં છે.
$HNO_3$ માત્ર ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે વર્તે છે કારણ કે નાઈટ્રોજન તેના મહત્તમ ઓક્સિડેશન આંક $(+5)$ માં છે.

(B) $ClO_2$ ની $NaOH$ સાથેની પ્રક્રિયા એ વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$2ClO_2 + 2NaOH \rightarrow NaClO_2 + NaClO_3 + H_2O$
આ પ્રક્રિયામાં,$ClO_2$ માં ક્લોરિનનો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
તે $NaClO_2$ માં $+3$ માં રિડક્શન પામે છે અને $NaClO_3$ માં $+5$ માં ઓક્સિડેશન પામે છે.
તેથી,મળતું મિશ્રણ $NaClO_2$ અને $NaClO_3$ ધરાવે છે.

(C) વિષમીકરણ પ્રક્રિયા એ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ તત્વનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે.
વિકલ્પ $A$ માં: $KO_2 + H_2O + CO_2 \to KHCO_3 + O_2$. $KO_2$ માં $O$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-1/2$ છે. $KHCO_3$ માં તે $-2$ છે અને $O_2$ માં તે $0$ છે. આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
વિકલ્પ $B$ માં: $KClO_3 \to KClO_4 + KCl$. $Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ થી બદલાઈને $+7$ (ઓક્સિડેશન) અને $-1$ (રિડક્શન) થાય છે. આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
વિકલ્પ $C$ માં: $PbO_2 + H_2O \to PbO + H_2O_2$. $Pb$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ થી $+2$ (રિડક્શન) થાય છે. $PbO_2$ માં $O$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ છે અને $H_2O_2$ માં $-1$ છે. આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા નથી કારણ કે અહીં $Pb$ અને $O$ બંને અલગ તત્વો છે.
વિકલ્પ $D$ માં: આ કેનિઝારો પ્રકારની પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ કાર્બન પરમાણુનું ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે. આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.

(C) કોઈ સ્પીસીઝ ઓક્સિડેશનકર્તા અને રિડક્શનકર્તા બંને તરીકે ત્યારે જ કાર્ય કરી શકે જો તેનો મધ્યસ્થ પરમાણુ મધ્યવર્તી ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં હોય,જેથી તે તેનો ઓક્સિડેશન આંક વધારી (ઓક્સિડેશન) અથવા ઘટાડી (રિડક્શન) શકે.

સ્પીસીઝ	મધ્યસ્થ પરમાણુની ઓક્સિડેશન અવસ્થા
$Cl^{-}$	$-1$ (ન્યૂનતમ)
$ClO_4^{-}$	$+7$ (મહત્તમ)
$ClO^{-}$	$+1$ (મધ્યવર્તી)
$MnO_4^{-}$	$+7$ (મહત્તમ)

$ClO^{-}$ માં,ક્લોરિન પરમાણુ $+1$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં છે. તેની ઓક્સિડેશન અવસ્થા વધી (દા.ત.,$+3, +5, +7$ સુધી) અથવા ઘટી (દા.ત.,$-1$ સુધી) શકે છે,તેથી તે ઓક્સિડેશનકર્તા અને રિડક્શનકર્તા બંને તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.

(A) વિષમીકરણ પ્રક્રિયા એ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ તત્વનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે.
$(a)$ $2 Cu^{+} \rightarrow Cu^{2+} + Cu^{0}$
અહીં,$Cu^{+}$ (ઓક્સિડેશન આંક $+1$) નું ઓક્સિડેશન થઈ $Cu^{2+}$ $(+2)$ અને રિડક્શન થઈ $Cu^{0}$ $(0)$ બને છે. આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$(b)$ $3 MnO_{4}^{2-} + 4 H^{+} \rightarrow 2 MnO_{4}^{-} + MnO_{2} + 2 H_{2}O$
અહીં,$MnO_{4}^{2-}$ માં $Mn$ (ઓક્સિડેશન આંક $+6$) નું ઓક્સિડેશન થઈ $MnO_{4}^{-}$ $(+7)$ અને રિડક્શન થઈ $MnO_{2}$ $(+4)$ બને છે. આ વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે.
$(c)$ $2 KMnO_{4} \xrightarrow{\Delta} K_{2}MnO_{4} + MnO_{2} + O_{2}$
આ વિઘટન પ્રક્રિયા છે,વિષમીકરણ નથી.
$(d)$ $2 MnO_{4}^{-} + 3 Mn^{2+} + 2 H_{2}O \rightarrow 5 MnO_{2} + 4 H^{+}$
આ સંપ્રમાણીકરણ (comproportionation) પ્રક્રિયા છે.
તેથી,માત્ર $(a)$ અને $(b)$ વિષમીકરણ પ્રક્રિયાઓ છે.

(D) પદાર્થ ઓક્સિડેશનકર્તા અને રિડક્શનકર્તા બંને તરીકે ત્યારે જ વર્તી શકે જો મધ્યસ્થ પરમાણુ મધ્યવર્તી ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં હોય.
$1$. $H_2O_2$ માં,$O$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $-1$ છે,જે વધીને $0$ (રિડક્શનકર્તા) અથવા ઘટીને $-2$ (ઓક્સિડેશનકર્તા) થઈ શકે છે.
$2$. $H_2SO_3$ માં,$S$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+4$ છે,જે વધીને $+6$ (રિડક્શનકર્તા) અથવા ઘટી શકે છે (ઓક્સિડેશનકર્તા).
$3$. $HNO_2$ માં,$N$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે,જે વધીને $+5$ (રિડક્શનકર્તા) અથવા ઘટી શકે છે (ઓક્સિડેશનકર્તા).
$4$. $H_3PO_4$ માં,$P$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+5$ છે,જે તેની મહત્તમ ઓક્સિડેશન અવસ્થા છે. તેથી,તે ફક્ત ઓક્સિડેશનકર્તા તરીકે જ વર્તી શકે છે અને રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તી શકતું નથી.

(D) આપેલ ક્લોરિનના ઓક્સોએનાયન્સમાં,$ClO_{4}^{-}$ અપ્રમાણસર પ્રક્રિયા દર્શાવતું નથી કારણ કે આ ઓક્સોએનાયનમાં ક્લોરિન તેની મહત્તમ ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+7$ માં છે.
ક્લોરિનના અન્ય ત્રણ ઓક્સોએનાયન્સ માટેની અપ્રમાણસર પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$1. \ 3ClO^{-} \to 2Cl^{-} + ClO_{3}^{-}$
$2. \ 3ClO_{2}^{-} \to 2ClO_{3}^{-} + Cl^{-}$
$3. \ 4ClO_{3}^{-} \to Cl^{-} + 3ClO_{4}^{-}$

(N/A) $(CN)_{2}$,$CN^{-}$,અને $CNO^{-}$ માં કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક અનુક્રમે $+3$,$+2$,અને $+4$ છે.
$1$. $(CN)_{2}$ માં,ધારો કે $C$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે. $N$ નો આંક $-3$ હોવાથી,$2(x - 3) = 0$,તેથી $x = +3$.
$2$. $CN^{-}$ માં,$C$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે $(x + (-3) = -1)$.
$3$. $CNO^{-}$ માં,$C$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે $(x - 3 - 2 = -1)$.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે:
$(C^{+3}N)_{2}(g) + 2OH^{-}(aq) \rightarrow C^{+2}N^{-}(aq) + C^{+4}NO^{-}(aq) + H_{2}O(l)$
અહીં જોઈ શકાય છે કે એક જ તત્વ (કાર્બન) નું એકસાથે રિડક્શન ($+3$ થી $+2$) અને ઓક્સિડેશન ($+3$ થી $+4$) થાય છે. જે પ્રક્રિયામાં એક જ પદાર્થનું રિડક્શન અને ઓક્સિડેશન બંને થતું હોય તેને વિષમીકરણ (disproportionation) પ્રક્રિયા કહેવાય છે. આમ,સાયનોજનનું આલ્કલાઇન વિઘટન એ વિષમીકરણ પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ છે.

(N/A) અસમાનતા પ્રક્રિયાઓમાં,પ્રતિક્રિયા આપતા પદાર્થોમાંથી એકમાં હંમેશા એવું તત્વ હોય છે જે ઓછામાં ઓછી ત્રણ ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.
$(a)$ $P, Cl$,અને $S$ અસમાનતા પ્રક્રિયાઓ દર્શાવી શકે છે કારણ કે આ તત્વો ત્રણ કે તેથી વધુ ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.
$(b)$ $Mn, Cu$,અને $Ga$ અસમાનતા પ્રક્રિયાઓ દર્શાવી શકે છે કારણ કે આ તત્વો ત્રણ કે તેથી વધુ ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.

(N/A) સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ છે: $3 Cl_{2} + 6 NaOH \rightarrow 5 NaCl + NaClO_{3} + 3 H_{2}O$
હા,આ એક વિષમીકરણ પ્રક્રિયા છે કારણ કે ક્લોરિનનો ઓક્સિડેશન આંક $Cl_{2}$ માં $0$ થી બદલાઈને $NaCl$ માં $-1$ અને $NaClO_{3}$ માં $+5$ થાય છે.

(N/A) જે પ્રક્રિયામાં એક જ પદાર્થનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય તેને અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા કહેવાય છે. આ પ્રક્રિયામાં,એક ચોક્કસ ઓક્સિડેશન અવસ્થા અન્ય ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓ (એક નીચી અને એક ઊંચી) ની સાપેક્ષમાં ઓછી સ્થાયી બને છે.
ઉદાહરણ તરીકે,મેંગેનેટ $(VI)$ આયન $(MnO_4^{2-})$ એસિડિક દ્રાવણમાં અસ્થાયી છે અને તે અસમાનુપાતીકરણ પામીને પરમેંગેનેટ $(VII)$ $(MnO_4^{-})$ અને મેંગેનીઝ $(IV)$ ઓક્સાઈડ $(MnO_2)$ બનાવે છે.
$3MnO_4^{2-} + 4H^{+} \to 2MnO_4^{-} + MnO_2 + 2H_2O$

(N/A) વિષમીકરણ પ્રક્રિયા એ રેડોક્ષ પ્રક્રિયાનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જેમાં એક ચોક્કસ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં રહેલી સ્પીસીઝનું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે.
જલીય દ્રાવણમાં ઉદાહરણો:
$(i)$ $3CrO_4^{3-} + 8H^{+} \to 2CrO_4^{2-} + Cr^{3+} + 4H_2O$
અહીં,$Cr(V)$ નું ઓક્સિડેશન થઈને $Cr(VI)$ બને છે અને રિડક્શન થઈને $Cr(III)$ બને છે.
$(ii)$ $3MnO_4^{2-} + 4H^{+} \to 2MnO_4^{-} + MnO_2 + 2H_2O$
અહીં,$Mn(VI)$ નું ઓક્સિડેશન થઈને $Mn(VII)$ બને છે અને રિડક્શન થઈને $Mn(IV)$ બને છે.

(C) વિષમીકરણ પ્રક્રિયા એ રેડોક્ષ પ્રક્રિયાનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે જેમાં એક જ તત્વના ચોક્કસ ઑક્સિડેશન આંક ધરાવતા પરમાણુઓનું એકસાથે ઑક્સિડેશન અને રિડક્શન થાય છે.
તેથી,પ્રક્રિયામાં તે જ તત્વનો ઑક્સિડેશન આંક વધે છે અને સાથે સાથે ઘટે પણ છે.

(N/A) $H_2O_{(s)} + F_{2(g)} \to HF_{(g)} + HOF_{(g)}$ પ્રક્રિયા રેડોક્ષ છે તે સાબિત કરવા માટે,આપણે દરેક પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંક નક્કી કરીએ:
$1$. $H_2O_{(s)}$ માં,$H$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ અને $O$ નો $-2$ છે.
$2$. $F_{2(g)}$ માં,$F$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
$3$. $HF_{(g)}$ માં,$H$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ અને $F$ નો $-1$ છે.
$4$. $HOF_{(g)}$ માં,$H$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$,$O$ નો $-2$ અને $F$ નો $+1$ છે.
વિશ્લેષણ:
- $F$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ ($F_2$ માં) થી ઘટીને $-1$ ($HF$ માં) થાય છે,જે રિડક્શન છે.
- $F$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ ($F_2$ માં) થી વધીને $+1$ ($HOF$ માં) થાય છે,જે ઓક્સિડેશન છે.
આમ,એક જ તત્વ $(F)$ નું એકસાથે ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન થતું હોવાથી,આ એક વિષમીકરણ (disproportionation) રેડોક્ષ પ્રક્રિયા છે.