Oxidation, Reduction Questions in Gujarati

(D) દહન એ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પદાર્થ ઓક્સિડન્ટ (સામાન્ય રીતે ઓક્સિજન) સાથે ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે અને ગરમી મુક્ત કરે છે.
$(a)$ હવામાં કોલસાનું ઓક્સિડેશન એ દહન પ્રક્રિયા છે.
$(b)$ નાઈટ્રોજનમાં મેગ્નેશિયમનું સળગવું એ દહન પ્રક્રિયા છે ($Mg_3N_2$ બનાવે છે).
$(c)$ ક્લોરિનમાં એન્ટિમનીની પ્રતિક્રિયા એ દહન પ્રક્રિયા છે ($SbCl_3$ બનાવે છે).
$(d)$ ઇલેક્ટ્રિક લેમ્પનું પ્રકાશિત થવું એ ફિલામેન્ટ ગરમ થવાની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે,તે રાસાયણિક દહન પ્રક્રિયા નથી.

(A) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $H_2S + NO_2 \to H_2O + NO + S$
$1$. $H_2S$ માં સલ્ફર $(S)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ છે.
$2$. નીપજ બાજુએ રહેલા મુક્ત સલ્ફર $(S)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
$3$. સલ્ફરનો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ થી વધીને $0$ થાય છે,તેથી $H_2S$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$4$. તેથી,$H_2S$ ઓક્સિડેશન પામે છે.

(B) $PbO_2$ સંયોજનમાં,$Pb$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ છે.
$Pb(NO_3)_2$ સંયોજનમાં,$Pb$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે.
જેથી $Pb$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ થી ઘટીને $+2$ થાય છે,આ પ્રક્રિયા રિડક્શન છે.

(C) $H_2S$ અને હેલોજન ($X_2$,જ્યાં $X = Cl, Br, I$) વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે: $H_2S + X_2 \to 2HX + S$.
આ પ્રક્રિયામાં,હેલોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $X_2$ માં $0$ થી ઘટીને $HX$ માં $-1$ થાય છે.
તેથી,હેલોજનનું રિડક્શન થાય છે.

(B) આપેલ પ્રક્રિયામાં,$Mg$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+2$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $Mg$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,$N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી ઘટીને $-3$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $N$ નું રિડક્શન થાય છે.
તેથી,મેગ્નેશિયમનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને નાઈટ્રોજનનું રિડક્શન થાય છે.

(A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $SnCl_2 + 2HgCl_2 \rightarrow SnCl_4 + Hg_2Cl_2(s)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Hg$ નો ઓક્સિડેશન આંક $HgCl_2$ માં $+2$ થી ઘટીને $Hg_2Cl_2$ માં $+1$ થાય છે.
ઓક્સિડેશન આંકમાં ઘટાડો થતો હોવાથી,$HgCl_2$ નું રિડક્શન થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(A)$ છે.

(A) . ઓક્સિડેશન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવામાં આવે છે (ડી-ઇલેક્ટ્રોનેશન).

(C) કોપર અને સિલ્વર નાઈટ્રેટ વચ્ચેની પ્રક્રિયા વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે: $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \to Cu(NO_3)_2(aq) + 2Ag(s)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Cu$ નું $Cu^{2+}$ આયનોમાં ઓક્સિડેશન થાય છે,જે દ્રાવણને વાદળી રંગ આપે છે.
વિદ્યુતરાસાયણિક શ્રેણીમાં $Cu$ એ $Ag$ ની ઉપર આવેલું છે,જે તેને પ્રબળ રિડક્શનકર્તા બનાવે છે.

(A) પ્રક્રિયાને આ રીતે દર્શાવી શકાય: $Sn^{2+} \to Sn^{4+} + 2e^-$.
અહીં $Sn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ થી વધીને $+4$ થાય છે,જે બે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાનું સૂચવે છે.
આ પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે.

(B) આપેલ પ્રક્રિયામાં,$Zn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ થી ઘટીને $0$ થાય છે.
ઇલેક્ટ્રોનનો સ્વીકાર થતો હોવાથી,આ પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવામાં આવે છે.

(B) રિડક્શન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ઇલેક્ટ્રોન મેળવવામાં આવે છે (ઇલેક્ટ્રોનેશન).

(C) પ્રતિક્રિયા માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ: $Zn(s) + I_2(s) \rightarrow ZnI_2(s)$ છે.
આ પ્રતિક્રિયામાં,$Zn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+2$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $Zn$ પરમાણુનું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$I$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી ઘટીને $-1$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $I_2$ નું રિડક્શન થાય છે.
તેથી,$Zn$ પરમાણુનું ઓક્સિડેશન થાય છે.

(A) કયું તત્વ રિડક્શન પામે છે તે નક્કી કરવા માટે,આપણે પ્રક્રિયામાં રહેલા તત્વોના ઓક્સિડેશન આંકની ગણતરી કરીએ છીએ.
$Cr_2O_7^{2-}$ માં,$Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+6$ છે.
$2Cr^{3+}$ માં,$Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
જેમ કે $Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+6$ થી ઘટીને $+3$ થાય છે,તેથી તેનું રિડક્શન થાય છે.
તેથી,$Cr$ એ તત્વ છે જે રિડક્શન પામે છે.

(A) ખાંડના દહન માટેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $C_{12}H_{22}O_{11} + 12O_2 \to 12CO_2 + 11H_2O$ છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$C_{12}H_{22}O_{11}$ માં કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ (સરેરાશ) છે,જ્યારે $CO_2$ માં તે $+4$ છે.
કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+4$ થતો હોવાથી,આ પ્રક્રિયા ઓક્સિડેશન છે.

(A) $Fe^{2+}$ થી $Fe^{3+}$ માં ફેરફાર એક ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયાને ઓક્સિડેશન કહેવામાં આવે છે.
અર્ધ-પ્રક્રિયા છે: $Fe^{2+} \to Fe^{3+} + e^-$.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) $MnO_4^-$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$ છે અને $Mn^{2+}$ માં $+2$ છે.
ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર $7 - 2 = 5$ છે.
ઓક્સિડેશન આંક ઘટતો હોવાથી,આ $5$ ઇલેક્ટ્રોનનો સમાવેશ કરતી રિડક્શન પ્રક્રિયા છે.
સંતુલિત અર્ધ-પ્રક્રિયા: $MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \to Mn^{2+} + 4H_2O$.

(B) રાસાયણિક પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Zn(s) + CuSO_4(aq) \rightarrow ZnSO_4(aq) + Cu(s)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Cu$ નો ઓક્સિડેશન આંક $CuSO_4$ માં $+2$ થી ઘટીને $Cu$ માં $0$ થાય છે.
ઓક્સિડેશન આંકમાં ઘટાડો થતો હોવાથી,$Cu^{2+}$ નું રિડક્શન થાય છે.

(A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકમાં થતા વધારાને ઓક્સિડેશન કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Cu \rightarrow Cu^{2+} + 2e^-$ પ્રક્રિયામાં,કોપરનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+2$ થાય છે.

(B) ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયામાં,ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાને કારણે તત્વનો ઓક્સિડેશન આંક હંમેશા વધે છે.

(A) સલ્ફર પરમાણુ અથવા અણુમાંથી સલ્ફાઇડ આયન $(S^{2-})$ બનવાની પ્રક્રિયામાં તેના અષ્ટકને પૂર્ણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રક્રિયાને આ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે: $S + 2e^- \to S^{2-}$ તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) હેલાઇડ આયનોનું તેમના અનુરૂપ ડાયહેલોજનમાં ઓક્સિડેશન થવાની સરળતા તેમના પ્રમાણિત ઓક્સિડેશન પોટેન્શિયલ પર આધાર રાખે છે.
પ્રમાણિત ઓક્સિડેશન પોટેન્શિયલના મૂલ્યો નીચે મુજબ છે:
$2I^{-} \rightarrow I_2 + 2e^{-}$ $(E^o_{ox} = -0.54 \ V)$
$2Br^{-} \rightarrow Br_2 + 2e^{-}$ $(E^o_{ox} = -1.07 \ V)$
$2Cl^{-} \rightarrow Cl_2 + 2e^{-}$ $(E^o_{ox} = -1.36 \ V)$
ઉચ્ચ (ઓછા ઋણ) ઓક્સિડેશન પોટેન્શિયલ ઓક્સિડેશન પામવાની વધુ વૃત્તિ સૂચવે છે.
તેથી,ઓક્સિડેશન થવાનો સાચો ક્રમ $I^{-} > Br^{-} > Cl^{-}$ છે.

(A) જેમ આપણે હાઇડ્રોકાર્બનથી આલ્કોહોલ,આલ્ડિહાઇડ,કાર્બોક્સિલિક એસિડ અને અંતે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ તરફ જઈએ છીએ તેમ કાર્બનનો ઓક્સિડેશન આંક વધે છે.
$CO_2$ એ અવસ્થા દર્શાવે છે જેમાં કાર્બન તેના સૌથી વધુ ઓક્સિડેશન આંક $(+4)$ માં હોય છે,જે હાઇડ્રોકાર્બનના સંપૂર્ણ દહનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
તેથી,$CO_2$ એ સૌથી વધુ ઓક્સિડેશન પામેલું સ્વરૂપ છે.
$CH_3-CH_3 + 3.5 O_2 \to 2 CO_2 + 3 H_2O$

(B) જ્યારે $AgNO_3$ ના દ્રાવણમાં $Cu$ ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે વિસ્થાપન પ્રક્રિયા થાય છે: $Cu(s) + 2Ag^+(aq) \rightarrow Cu^{2+}(aq) + 2Ag(s)$.
$Cu$ નું ઓક્સિડેશન થઈને $Cu^{2+}$ આયનો બને છે.
જલીય દ્રાવણમાં $Cu^{2+}$ આયનોની હાજરીને કારણે દ્રાવણ વાદળી રંગનું બને છે.

(B) આપેલ પ્રક્રિયામાં,$KMnO_4$ માં $Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$ છે.
પ્રક્રિયા પછી,$Mn$ એ $MnCl_2$ માં $+2$ ઓક્સિડેશન આંક ધરાવે છે.
$Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$ થી ઘટીને $+2$ થતો હોવાથી,$KMnO_4$ નું રિડક્શન થાય છે.
તેથી,$MnCl_2$ એ રિડક્શન નીપજ છે.

(A) $Cu$ એ વિદ્યુતરાસાયણિક શ્રેણીમાં $Ag$ ની ઉપર આવેલું છે,તેથી તે તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી $Ag$ ને વિસ્થાપિત કરી શકે છે.
પ્રક્રિયા: $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \rightarrow Cu(NO_3)_2(aq) + 2Ag(s)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Cu$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને $Cu^{2+}$ આયનો બનાવે છે,જે ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે $(Cu^0 \rightarrow Cu^{2+} + 2e^-)$.

(A) . કોપર આયનોના રિડક્શનને કારણે.
$Zn(s) + CuSO_4(aq) \to Cu(s) + ZnSO_4(aq)$
આ વિસ્થાપન પ્રક્રિયામાં,$Zn$ રિડક્શનકર્તા તરીકે વર્તે છે અને $Cu^{2+}$ આયનોનું ધાત્વિક $Cu$ માં રિડક્શન કરે છે.

(A) પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Fe(s) + CuSO_4(aq) \to FeSO_4(aq) + Cu(s)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Fe$ નું $Fe^{+2}$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે અને $Cu^{+2}$ નું $Cu(s)$ માં રિડક્શન થાય છે.
તેથી,$Cu$ નું અવક્ષેપન $Cu^{+2}$ આયનોના રિડક્શનને કારણે થાય છે.

(C) આપેલ પ્રક્રિયામાં: $\mathop {Ag}\limits^{ + 1} _2O + H_2O + 2e^- \to 2\mathop {Ag}\limits^0 + 2OH^-$
$Ag$ નો ઓક્સિડેશન આંક $Ag_2O$ માં $+1$ થી ઘટીને $Ag$ માં $0$ થાય છે.
ઓક્સિડેશન આંકમાં ઘટાડો થતો હોવાથી,$Ag$ નું રિડક્શન થાય છે.

(A) પરમેંગેનેટ આયન $(MnO_4^-)$ નું મેંગેનીઝ$(II)$ આયન $(Mn^{2+})$ માં રિડક્શન દરમિયાન,$Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+7$ થી બદલાઈને $+2$ થાય છે.
ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર = $|(+2) - (+7)| = 5$.
તેથી,આ પ્રક્રિયામાં $5$ ઇલેક્ટ્રોનનો ફાળો (મેળવવો) સામેલ છે:
$MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \to Mn^{2+} + 4H_2O$.

(A) એસિડિક માધ્યમમાં $KMnO_4$ માટે રિડક્શન અર્ધ-પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O$
અહીં,$Mn$ નો ઓક્સિડેશન આંક $MnO_4^-$ માં $+7$ થી બદલાઈને $Mn^{2+}$ માં $+2$ થાય છે.
તેથી,$Mn$ ના ઓક્સિડેશન આંકમાં થતો ફેરફાર $+7$ થી $+2$ છે.

(A) પ્રક્રિયા $3CuO + 2\overset{-3}{N}H_3 \to \overset{0}{N_2} + 3H_2O + 3Cu$ માં,નાઇટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $NH_3$ માં $-3$ થી બદલાઈને $N_2$ માં $0$ થાય છે.
દરેક નાઇટ્રોજન પરમાણુ માટે,$3$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવાય છે $(0 - (-3) = 3)$.
$N_2$ માં $2$ નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ હોવાથી,$N_2$ ના પ્રતિ મોલ ગુમાવેલા કુલ ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા $2 \times 3 = 6$ ઇલેક્ટ્રોન છે.

(C) રિડક્શન એટલે ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની પ્રક્રિયા અથવા પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકમાં થતો ઘટાડો.
તેથી,જ્યારે કોઇ પરમાણુ રિડક્શન પામે છે,ત્યારે તેનો ઓક્સિડેશન આંક ઘટે છે.

(A) સોડિયમ $(Na)$ અને પાણી $(H_2O)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $2Na(s) + 2H_2O(l) \rightarrow 2NaOH(aq) + H_2(g)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Na$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+1$ થાય છે (તે ઈલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે,તેથી તેનું ઓક્સિડેશન થાય છે).
$H_2O$ માં $H$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ થી ઘટીને $0$ થાય છે (તે ઈલેક્ટ્રોન મેળવે છે,તેથી તેનું રિડક્શન થાય છે).
સોડિયમ ઈલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે,તેથી તે રિડક્શન કર્તા તરીકે વર્તે છે અને પાણીના અણુઓનું રિડક્શન થઈને $H_2$ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) પ્રક્રિયા: $Cu(s) + 2AgNO_3(aq) \longrightarrow Cu(NO_3)_2(aq) + 2Ag(s)$.
આ પ્રક્રિયામાં,$Cu$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી વધીને $+2$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $Cu$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$Ag$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ થી ઘટીને $0$ થાય છે,જેનો અર્થ છે કે $Ag^+$ નું રિડક્શન થાય છે.

(C) એસિડિક પોટેશિયમ પરમેંગેનેટ $(KMnO_4)$ અને ફેરસ એમોનિયમ સલ્ફેટ $(FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયામાં ફેરસ આયનોનું ફેરિક આયનોમાં ઓક્સિડેશન થાય છે.
સંતુલિત આયનિક સમીકરણ: $5Fe^{2+} + MnO_4^- + 8H^+ \rightarrow 5Fe^{3+} + Mn^{2+} + 4H_2O$.
અહીં,$Fe^{2+}$ નું $Fe^{3+}$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે જ્યારે $MnO_4^-$ નું $Mn^{2+}$ માં રિડક્શન થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) નાઈટ્રોજનનું ઓક્સિડેશન થાય છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે,આપણે દરેક પ્રક્રિયામાં નાઈટ્રોજનના ઓક્સિડેશન આંકમાં થતો ફેરફાર ગણીએ છીએ:
$A) N_2 \to HN_3$: $N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી ઘટીને $-1/3$ થાય છે. આ રિડક્શન છે.
$B) N_2O_4 \to 2NO_2$: $N_2O_4$ અને $NO_2$ બંનેમાં $N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+4$ રહે છે. કોઈ ફેરફાર નથી.
$C) NO_3^- \to N_2O_5$: $NO_3^-$ અને $N_2O_5$ બંનેમાં $N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ રહે છે. કોઈ ફેરફાર નથી.
$D) N_2O \to NO$: $N$ નો ઓક્સિડેશન આંક $N_2O$ માં $+1$ થી વધીને $NO$ માં $+2$ થાય છે. ઓક્સિડેશન આંક વધતો હોવાથી,આ પ્રક્રિયા ઓક્સિડેશન દર્શાવે છે.

(C) આપેલ પ્રક્રિયા: $8 \ Al + 3 \ Fe_3O_4 \to 4 \ Al_2O_3 + 9 \ Fe$
આ પ્રક્રિયામાં,$Al$ એ રિડક્શનકર્તા છે કારણ કે તેનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી બદલાઈને $+3$ થાય છે.
$Al$ ના એક પરમાણુ માટે ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર $|3 - 0| = 3$ છે.
તેથી,$1 \ mol$ $Al$ દ્વારા સ્થાનાંતરિત ઇલેક્ટ્રોનના મોલની સંખ્યા $3$ છે.

(D) $NO_2^- \to NO_3^-$ પ્રક્રિયામાં,નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ થી વધીને $+5$ થાય છે.
ઓક્સિડેશન આંકમાં વધારો થતો હોવાથી,આ પ્રક્રિયા ઓક્સિડેશન દર્શાવે છે.
$\overset{+3}{N}O_{2}^{-} \to \overset{+5}{N}O_{3}^{-}$

(B) રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $2NH_3 + 3CuO \to N_2 + 3H_2O + 3Cu$
આ પ્રક્રિયામાં,નાઇટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $NH_3$ માં $-3$ થી બદલાઈને $N_2$ માં $0$ થાય છે.
નાઇટ્રોજન પરમાણુ દીઠ ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર $0 - (-3) = +3$ છે.
તેથી,એમોનિયાના અણુમાંનો દરેક નાઇટ્રોજન પરમાણુ $3$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે.

(D) ઓક્સિડેશન આંકમાં ફેરફાર નક્કી કરવા માટે,આપણે દરેક પ્રક્રિયામાં નાઈટ્રોજનની ઓક્સિડેશન અવસ્થાની ગણતરી કરીએ છીએ:
$A) 2NO_2 (+4) \longrightarrow N_2O_4 (+4)$. કોઈ ફેરફાર નથી.
$B) NH_3 (-3) + H_2O \longrightarrow NH_4^+ (-3) + OH^-$. કોઈ ફેરફાર નથી.
$C) N_2O_5 (+5) + H_2O \longrightarrow 2HNO_3 (+5)$. કોઈ ફેરફાર નથી.
$D) N_2 (0) + 3H_2 \longrightarrow 2NH_3 (-3)$. નાઈટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ થી બદલાઈને $-3$ થાય છે.

(B) એમોનિયા $(NH_3)$ અને ક્યુપ્રિક ઓક્સાઇડ $(CuO)$ વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે: $2NH_3 + 3CuO \rightarrow N_2 + 3Cu + 3H_2O$.
આ પ્રક્રિયામાં,નાઇટ્રોજનનો ઓક્સિડેશન આંક $NH_3$ માં $-3$ થી બદલાઈને $N_2$ માં $0$ થાય છે.
$NH_3$ ના એક અણુ માટે,નાઇટ્રોજન પરમાણુ $-3$ થી $0$ ઓક્સિડેશન આંક સુધી જવા માટે $3$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે.
આમ,એમોનિયાનો દરેક અણુ $3$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે છે.

(A) આપેલ પ્રક્રિયા $H_2S + Cl_2 \to S + 2HCl$ માં,$H_2S$ માં સલ્ફર $(S)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-2$ થી વધીને $S$ માં $0$ થાય છે.
સલ્ફરના ઓક્સિડેશન આંકમાં વધારો થતો હોવાથી,$H_2S$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,ક્લોરિન $(Cl)$ નો ઓક્સિડેશન આંક $Cl_2$ માં $0$ થી ઘટીને $HCl$ માં $-1$ થાય છે,જે દર્શાવે છે કે $Cl_2$ નું રિડક્શન થાય છે.

(A) ઓક્સિડેશન થાય છે કે નહીં તે નક્કી કરવા માટે,આપણે દરેક પ્રક્રિયામાં નાઇટ્રોજનની ઓક્સિડેશન અવસ્થાની ગણતરી કરીએ છીએ:
$1$. $NH_4^+ \to N_2$ માં: $N$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $-3$ થી બદલાઈને $0$ થાય છે. ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં વધારો થતો હોવાથી,આ ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે.
$2$. $NO_3^- \to NO$ માં: $N$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+5$ થી બદલાઈને $+2$ થાય છે. આ રિડક્શન છે.
$3$. $NO_2 \to NO_2^-$ માં: $N$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+4$ થી બદલાઈને $+3$ થાય છે. આ રિડક્શન છે.
$4$. $NO_3^- \to NH_4^+$ માં: $N$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+5$ થી બદલાઈને $-3$ થાય છે. આ રિડક્શન છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(N/A) $(i)$ $H_{2}S$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે વધુ વિદ્યુતઋણ તત્વ,ક્લોરિન,હાઇડ્રોજન સાથે જોડાય છે (અથવા વધુ વિદ્યુતધન તત્વ,હાઇડ્રોજન,$S$ માંથી દૂર થાય છે). ક્લોરિનનું રિડક્શન થાય છે કારણ કે તેમાં હાઇડ્રોજન ઉમેરાય છે.
$(ii)$ એલ્યુમિનિયમનું ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે તેમાં ઓક્સિજન ઉમેરાય છે. ફેરસ ફેરિક ઓક્સાઇડ $(Fe_{3}O_{4})$ નું રિડક્શન થાય છે કારણ કે તેમાંથી ઓક્સિજન દૂર થાય છે.
$(iii)$ વિદ્યુતઋણતાના ખ્યાલનો કાળજીપૂર્વક ઉપયોગ કરીને,આપણે અનુમાન લગાવી શકીએ કે સોડિયમનું ઓક્સિડેશન થાય છે અને હાઇડ્રોજનનું રિડક્શન થાય છે.

ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા એટલે એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા જેમાં પદાર્થમાં ઓક્સિજન અથવા વિદ્યુત-ઋણમય તત્વ ઉમેરાય,અથવા પદાર્થમાંથી હાઇડ્રોજન અથવા વિદ્યુત-ધનમય તત્વ દૂર થાય.
ઉદાહરણો:
$1$. ઓક્સિજનનો ઉમેરો:
$2 Mg_{(s)} + O_{2(g)} \rightarrow 2 MgO_{(s)}$
$S_{(s)} + O_{2(g)} \rightarrow SO_{2(g)}$
આ પ્રક્રિયાઓમાં,ઓક્સિજનના ઉમેરાને કારણે $Mg$ અને $S$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$2$. વિદ્યુત-ઋણમય તત્વનો ઉમેરો:
$Mg_{(s)} + F_{2(g)} \rightarrow MgF_{2(s)}$
$Mg_{(s)} + Cl_{2(g)} \rightarrow MgCl_{2(s)}$
$3$. વિદ્યુત-ધનમય તત્વનું દૂર થવું:
$2 K_{4}[Fe(CN)_{6}]_{(aq)} + H_{2}O_{2(aq)} \rightarrow 2 K_{3}[Fe(CN)_{6}]_{(aq)} + 2 KOH_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઇડમાંથી વિદ્યુત-ધનમય તત્વ $K$ દૂર થવું એ ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયા છે.

કોઈ પદાર્થમાંથી ઓક્સિજન અથવા વિદ્યુતઋણમય તત્વ દૂર થવું અથવા પદાર્થમાં હાઈડ્રોજન અથવા વિદ્યુતધનમય તત્વ ઉમેરાવું તેને રિડક્શન કહેવાય છે.
ઉદાહરણો:
$1. \text{ ઓક્સિજન દૂર થવો: } 2HgO_{(s)} \rightarrow 2Hg_{(l)} + O_{2(g)}$
$2. \text{ વિદ્યુતઋણમય તત્વ દૂર થવું: } 2FeCl_{3(aq)} + H_{2(g)} \rightarrow 2FeCl_{2(aq)} + 2HCl_{(aq)}$
$3. \text{ હાઈડ્રોજન ઉમેરાવો: } CH_{2}=CH_{2(g)} + H_{2(g)} \rightarrow CH_{3}-CH_{3(g)}$
$4. \text{ વિદ્યુતધનમય તત્વ ઉમેરાવું: } 2HgCl_{2(aq)} + SnCl_{2(aq)} \rightarrow Hg_{2}Cl_{2(s)} + SnCl_{4(aq)}$

(N/A) આયર્નની $HCl$ સાથેની પ્રક્રિયા હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ ઉત્પન્ન કરે છે:
$Fe + 2HCl \rightarrow FeCl_2 + H_2$
હાઇડ્રોજન વાયુનું મુક્ત થવું રિડક્શનકર્તા વાતાવરણ બનાવે છે,જે ફેરસ ક્લોરાઇડ $(FeCl_2)$ નું ફેરિક ક્લોરાઇડ $(FeCl_3)$ માં ઓક્સિડેશન થતું અટકાવે છે.

(A) શ્વસન દ્વારા $O_2$ લેવાનું મુખ્ય કાર્ય કોષીય શ્વસન પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાનું છે.
આ પ્રક્રિયામાં,$O_2$ ગ્લુકોઝ $(C_6H_{12}O_6)$ ને $CO_2$ અને $H_2O$ માં તોડવા માટે ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે $ATP$ ના સ્વરૂપમાં ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
રાસાયણિક સમીકરણ છે: $C_6H_{12}O_6 + 6O_2 \rightarrow 6CO_2 + 6H_2O + \text{Energy}$.

(N/A) રેડોક્ષ કપલ એટલે ઓક્સિડેશન અથવા રિડક્શન અર્ધ-પ્રક્રિયામાં ભાગ લેતા પદાર્થના ઓક્સિડાઇઝ્ડ અને રિડ્યુસ્ડ સ્વરૂપનું મિશ્રણ. તેને $\text{Oxidised form} / \text{Reduced form}$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.

(N/A) રેડોક્ષ પ્રતિક્રિયાઓને એક ઘટકમાંથી બીજા ઘટકમાં ઇલેક્ટ્રોનના સ્થાનાંતર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે.
નીચેની પ્રતિક્રિયાઓ ધ્યાનમાં લો:
$(1)$ $2 Na_{(s)} + Cl_{2_{(g)}} \rightarrow 2 NaCl_{(s)}$
$(2)$ $4 Na_{(s)} + O_{2_{(g)}} \rightarrow 2 Na_{2}O_{(s)}$
$(3)$ $2 Na_{(s)} + S_{(s)} \rightarrow Na_{2}S_{(s)}$
આ પ્રતિક્રિયાઓમાં,$Na$ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવીને $Na^{+}$ આયનો બનાવે છે,જેનું ઓક્સિડેશન થાય છે. અધાતુઓ $(Cl_2, O_2, S)$ આ ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને ઋણ આયનો બનાવે છે,જેનું રિડક્શન થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પ્રતિક્રિયા $(1)$ માં:
$2 Na_{(s)} \rightarrow 2 Na^{+} + 2 e^{-}$ (ઓક્સિડેશન)
$Cl_{2_{(g)}} + 2 e^{-} \rightarrow 2 Cl^{-}$ (રિડક્શન)
એકંદરે,$Na$ રિડક્શનકર્તા (ઇલેક્ટ્રોન દાતા) તરીકે અને અધાતુ ઓક્સિડેશનકર્તા (ઇલેક્ટ્રોન સ્વીકારનાર) તરીકે કાર્ય કરે છે.