Cytokinin Questions in Gujarati

(C) સાયટોકાઈનિન એ એક વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે કોષ વિભાજનને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેનું એક મહત્વપૂર્ણ કાર્ય 'રિચમન્ડ-લેંગ અસર' દ્વારા વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવાનું છે.
તે ક્લોરોફિલના વિઘટનને અટકાવે છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણને જાળવી રાખે છે,જેનાથી પાંદડા લાંબા સમય સુધી લીલા રહે છે.

(B) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,અંગજનન માટે ઓક્સિન અને સાયટોકાઈનીન વચ્ચેનું સંતુલન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. સાયટોકાઈનીન ખાસ કરીને કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જાણીતા છે અને તે કેલસ સંવર્ધનમાં પ્રરોહના નિર્માણ (caulogenesis) માટે આવશ્યક છે. જ્યારે સાયટોકાઈનીન અને ઓક્સિનનું પ્રમાણ વધુ હોય,ત્યારે તે પ્રરોહના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે ઓક્સિન અને સાયટોકાઈનીનનું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે તે મૂળના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(C) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,અંગજનન (organogenesis) ની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે બે વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો: $Auxin$ અને $Cytokinin$ વચ્ચેના સંતુલન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$1$. ઊંચો $Auxin : Cytokinin$ ગુણોત્તર મૂળના વિભેદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$2$. ઊંચો $Cytokinin : Auxin$ ગુણોત્તર પ્રરોહના વિભેદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી,પ્રરોહનું વિભેદન ઊંચા $Cytokinin : Auxin$ ગુણોત્તર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(A) કઠોળના પાકમાં પર્ણોનું પીળા પડવું અને અલ્પવિકસિત રહેવું એ આવશ્યક પોષકતત્વોની ઉણપ અથવા અંતઃસ્ત્રાવી અસંતુલન સૂચવે છે. સાઇટોકાઈનીન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે કોષવિભાજનને ઉત્તેજે છે અને પર્ણોના જીર્ણતા (ઘડપણ) ને વિલંબિત કરે છે. સાઇટોકાઈનીનનો ઉપયોગ કરવાથી,છોડ લાંબા સમય સુધી લીલા અને સ્વસ્થ પર્ણો જાળવી શકે છે. તેની સાથે નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતરની અલ્પમાત્રા ઉમેરવાથી પ્રોટીન અને ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી ઘટકો મળે છે,જે પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્ષમતા અને કઠોળના પાકના એકંદર ઉત્પાદનમાં સીધો વધારો કરે છે.

(A) સાયટોકાઈનિન કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને અલગ થયેલા પર્ણોમાં વિઘટનકારી પ્રતિક્રિયાઓને અવરોધે છે,જેનાથી અખંડ પર્ણોમાં જીર્ણતા (senescence) માં વિલંબ થાય છે. સાયટોકાઈનિન દ્વારા વૃદ્ધત્વને ધીમું કરવાની અસરને $Richmond-Lang$ અસર કહેવામાં આવે છે.

(D) નાળિયેરનું પાણી સાયટોકાઈનિનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.
સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે જે કોષ વિભાજન (સાયટોકાઈનેસિસ) ને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સામાન્ય રીતે ઝડપી વૃદ્ધિ પામતા વિસ્તારો અને વિભાજનશીલ પેશીઓમાં જોવા મળે છે.
આ ગુણધર્મને કારણે,નાળિયેરના પાણીનો ઉપયોગ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન (tissue culture) માધ્યમમાં કોષ વિભાજન અને વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરવા માટે પૂરક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે.
નાળિયેરનું પાણી એ મૂળભૂત રીતે નાળિયેરના બીજનો પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ (liquid endosperm) છે.

(C) પર્ણોમાં વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવામાં અને વનસ્પતિને સદાબહાર રાખવા માટે જવાબદાર વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ $Cytokinin$ છે.
$Cytokinins$ કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પર્ણોમાં ક્લોરોફિલ અને પ્રોટીનના વિઘટનને અટકાવે છે.
વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયાને અવરોધીને,તેઓ વનસ્પતિના પેશીઓનો લીલો રંગ અને જીવનશક્તિ લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,વનસ્પતિની સદાબહાર પ્રકૃતિ જાળવી રાખવા માટે $Cytokinins$ આવશ્યક છે.

(C) હેરિંગ માછલીના શુક્રાણુઓમાંથી મળી આવેલ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ $Cytokinin$ (સાયટોકાઈનિન) છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,હેરિંગ માછલીના શુક્રાણુઓના $DNA$ માંથી $Kinetin$ (કાઈનેટિન) નામનું સંયોજન અલગ કરવામાં આવ્યું હતું.
$Kinetin$ એ $Cytokinin$ નો એક પ્રકાર છે જે વનસ્પતિઓમાં કોષ વિભાજન $(cytokinesis)$ ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેની શોધ $Miller$ અને $Skoog$ દ્વારા વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપતા પરિબળોના અભ્યાસ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી.

(N/A) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો (ફાઈટોહોર્મોન્સ) નો એક વર્ગ છે જે કોષ વિભાજન (સાયટોકાઈનેસિસ) ને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેની મુખ્ય અસરો નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન: તે સાયટોકાઈનેસિસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,ખાસ કરીને ઓક્સિનની હાજરીમાં.
$2$. જીર્ણતામાં વિલંબ: સાયટોકાઈનિન પોષક તત્વોના વહનને પ્રોત્સાહન આપીને પર્ણો અને અન્ય અંગોમાં વૃદ્ધત્વ (જીર્ણતા) ની પ્રક્રિયાને વિલંબિત કરવામાં મદદ કરે છે.
$3$. અગ્રીય પ્રભુત્વને દૂર કરવું: તે પાર્શ્વીય કલિકાઓની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેનાથી ઓક્સિન દ્વારા થતા અગ્રીય પ્રભુત્વની અસરને ઘટાડે છે.
$4$. અસ્થાનિક પ્રરોહનું નિર્માણ: પેશી સંવર્ધનમાં કેલસમાંથી પ્રરોહના નિર્માણને પ્રેરિત કરવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.
$5$. હરિતકણનો વિકાસ: તે પર્ણોમાં હરિતકણના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(N/A) $(1)$ સાયટોકાઇનીન વનસ્પતિમાં કોષવિભાજન અને કોષ વિસ્તરણની ક્રિયાને ઉત્તેજે છે. ઉપરાંત,તેની અસર હેઠળ અગ્રકલિકાનું પ્રભુત્વ ઘટે છે અને તે જર્ણતા (senescence) ને વિલંબિત કરે છે. તે પર્ણોમાં ક્લોરોફિલની જાળવણી કરવામાં મદદ કરે છે,જેથી પર્ણો પીળા પડતા નથી અને ખરી પડતા નથી. આમ,તે વનસ્પતિને તાજી અને લીલી રાખે છે,તેથી તેને સદાબહાર અંતઃસ્ત્રાવ કહેવામાં આવે છે.
$(2)$ વૃદ્ધિની ઘટના અનેક પરિબળો પર આધારિત છે. ઉદાહરણ તરીકે,શ્વસન માટે ઓક્સિજન અનિવાર્ય છે. કોષોની આશુનતા (turgor pressure) જાળવવા માટે પાણી જરૂરી છે. $28^{\circ}C$ થી $30^{\circ}C$ જેટલું તાપમાન જરૂરી છે. પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પ્રકાશ અનિવાર્ય છે. જીવરસના સંશ્લેષણ માટે પોષકતત્વો અને ખનીજ દ્રવ્યો પણ આવશ્યક છે. આમ,વૃદ્ધિનું નિયમન અનેક આંતરિક અને બાહ્ય પરિબળો દ્વારા થાય છે.

(N/A) ફૂલદાનીમાં રાખેલા કાપેલા છોડનું આયુષ્ય વધારવા માટે નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે:
$1$. પ્રકાંડને ફરીથી કાપવું: પ્રકાંડના નીચેના ભાગને પાણીની અંદર ત્રાંસો કાપવો. આનાથી $xylem$ (જલવાહક) પેશીમાં હવાના પરપોટા પ્રવેશતા અટકે છે,જે પાણી અને પોષક તત્વોના વહનને અવરોધી શકે છે.
$2$. પ્રિઝર્વેટિવ્સનો ઉપયોગ: પાણીમાં ખાંડ (સુક્રોઝ) ઉમેરવાથી કોષોને ઉર્જા મળે છે,જ્યારે બ્લીચ અથવા સાઇટ્રિક એસિડનો થોડો જથ્થો ઉમેરવાથી બેક્ટેરિયા અને ફૂગની વૃદ્ધિ અટકે છે જે $xylem$ ને બ્લોક કરી શકે છે.
$3$. વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવોનો ઉપયોગ: સાયટોકાઈનિન (cytokinins) નો ઉપયોગ કરવાથી પાંદડાઓમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને ક્લોરોફિલનું સ્તર જળવાઈ રહે છે,જેનાથી છોડનું વૃદ્ધત્વ (senescence) વિલંબિત થાય છે.

(B) 'Kinetin' (કાઈનેટિન) શબ્દ $Skoog$ અને $Miller$ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. તેઓએ વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધન પરના સંશોધન દરમિયાન આ શબ્દ પ્રયોજ્યો હતો. તે એક પ્રકારનું સાયટોકાઈનિન છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(A) વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં,અંતઃસ્ત્રાવોનું પ્રમાણ કેલસના વિભેદનને નક્કી કરે છે.
સાયટોકાઈનિન કેલસમાં પ્રરોહના વિકાસ અને કોષ વિભાજન (સાયટોકાઈનેસિસ) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે ઓક્સિન મૂળના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે,ત્યારે ઓક્સિનની સાપેક્ષમાં સાયટોકાઈનિનનું ઊંચું પ્રમાણ પ્રરોહના નિર્માણને પ્રેરે છે.

(B) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવો છે જે કોષ વિભાજન (સાયટોકાઈનેસિસ) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તે મુખ્યત્વે એવા વિસ્તારોમાં સંશ્લેષિત થાય છે જ્યાં ઝડપી કોષ વિભાજન થાય છે,જેમ કે મૂળના અગ્રભાગ,વિકાસ પામતી પ્રરોહ કલિકાઓ અને યુવાન ફળો.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય કોષ વિભાજનને ઉત્તેજિત કરવાનું હોવાથી,તેઓ કુદરતી રીતે એવી પેશીઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે જે સક્રિયપણે અને ઝડપથી વિભાજન પામી રહી હોય છે.

(B) જીર્ણતા એ વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા છે જે વધેલી એન્ટ્રોપી,કોષીય ભંગાણ,ઘટેલી એનાબોલિક પ્રક્રિયા અને વધેલી કેટાબોલિક પ્રક્રિયાને કારણે થાય છે.
સાયટોકાઈનિન એ એમિનો પ્યુરિન વ્યુત્પન્ન છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણને નિયંત્રિત કરીને જીર્ણતાને વિલંબિત કરે છે.

(D) પ્રથમ સાયટોકાઈનીન તરીકે કાઈનેટીન શોધાયું હતું,જે એડેનાઈનનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ છે.
કાઈનેટીન વનસ્પતિઓમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતું નથી.
સાયટોકાઈનીન જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા કુદરતી પદાર્થોની શોધ દરમિયાન મકાઈના દાણા અને નાળિયેરના દૂધમાંથી ઝીટીન અલગ કરવામાં આવ્યું હતું.
તેથી,ઝીટીન એ કુદરતી રીતે જોવા મળતું સાયટોકાઈનીન છે,જ્યારે કાઈનેટીન એ કૃત્રિમ સ્વરૂપ છે.

(A) Richmond અને Lang $(1967)$ એ અવલોકન કર્યું હતું કે સાયટોકાઈનિનના ઉપયોગથી $Xanthium$ ના અલગ થયેલા પાંદડાઓમાં પ્રોટીન અને ક્લોરોફિલનું વિઘટન વિલંબિત થાય છે. વૃદ્ધત્વને વિલંબિત કરવામાં સાયટોકાઈનિનની આ અસરને Richmond-Lang અસર કહેવામાં આવે છે.

(A) નાળિયેરમાં,ભ્રૂણપોષ બહારના ભાગમાં બહુકોષીય અને કેન્દ્રમાં મુક્ત કોષકેન્દ્રીય (એટલે કે,પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ) હોય છે.
નાળિયેરના ભ્રૂણપોષમાં સાયટોકાઈનિન નામનો અંતઃસ્ત્રાવ હોય છે,જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(D) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેના મુખ્ય કાર્યોમાં નવા પર્ણોનું નિર્માણ,પર્ણોમાં હરિતકણનું નિર્માણ,પાર્શ્વિય પ્રરોહની વૃદ્ધિ અને અસ્થાનિક પ્રરોહનું નિર્માણ સામેલ છે.
જોકે,પ્રકાંડ કલમ (stem cuttings) પર મૂળનું નિર્માણ મુખ્યત્વે ઓક્સિન દ્વારા થાય છે,સાયટોકાઈનિન દ્વારા નહીં.
તેથી,વિધાન $V$ એ સાયટોકાઈનિનનું કાર્ય નથી.

(A) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામક છે જે પર્ણના વૃદ્ધત્વને વિલંબિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે મુખ્યત્વે પોષક તત્વોના સ્થળાંતર (nutrient mobilisation) ને પ્રોત્સાહન આપીને આ કાર્ય કરે છે,જે પોષક તત્વોના પ્રવાહને પર્ણો તરફ દોરે છે,જેનાથી તેમની ચયાપચયની પ્રવૃત્તિ જળવાઈ રહે છે અને વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા વિલંબિત થાય છે.

(D) $I.$ સાચું: સાયટોકાઈનિન મુખ્યત્વે મૂળના અગ્રભાગમાં સંશ્લેષિત થાય છે.
$II.$ સાચું: ઓક્સિન અગ્રીય પ્રભુત્વને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે સાયટોકાઈનિન પાર્શ્વ કલિકાઓની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે વિરોધી અસર દર્શાવે છે.
$III.$ સાચું: કાઈનેટિન સૌપ્રથમ ઓટોક્લેવ કરેલા હેરિંગ શુક્રકોષના $DNA$ માંથી શોધાયું હતું.
$IV.$ ખોટું: ઝીટીન એ સાયટોકાઈનિનનો એક પ્રકાર છે,ઓક્સિન નથી.
$V.$ ખોટું: ઝીટીન સૌપ્રથમ મકાઈના દાણા અને નાળિયેરના દૂધમાંથી અલગ કરવામાં આવ્યું હતું,હેરિંગમાંથી નહીં.
તેથી,વિધાન $IV$ અને $V$ ખોટા છે.

(D) અગ્રસ્થ પ્રભુતા એ એવી ઘટના છે જેમાં વનસ્પતિનો મુખ્ય મધ્યવર્તી પ્રકાંડ પાર્શ્વીય કલિકાઓ કરતા વધુ પ્રભાવી રીતે વૃદ્ધિ પામે છે. અગ્રસ્થ કલિકામાં ઉત્પન્ન થતું ઓક્સિન આ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. સાયટોકાઈનિન આ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિનની વિરોધી અસર ધરાવે છે,કારણ કે તે પાર્શ્વીય કલિકાઓની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે અને અગ્રસ્થ પ્રભુતાને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(C) સાયટોકાઈનિન સ્વભાવે બેઝિક છે કારણ કે તે એડેનાઈન (એક પ્યુરિન બેઝ) નું વ્યુત્પન્ન છે. તેની સરખામણીમાં,ઓક્સિન,જિબરેલિન અને એબ્સિસિક એસિડ સ્વભાવે એસિડિક હોય છે.

(B) રિચમન્ડ-લેંગ અસર એ વનસ્પતિ પેશીઓમાં વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવા માટે સાયટોકાઈનિન $(CK)$ ની અદભૂત અસરને દર્શાવે છે. સાયટોકાઈનિન પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને ક્લોરોફિલના પ્રમાણને જાળવી રાખીને,વૃદ્ધત્વ સાથે સંકળાયેલી વિઘટન પ્રક્રિયાઓને અસરકારક રીતે ધીમી પાડે છે.

(A) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વનસ્પતિ પેશીઓમાં જીર્ણતા (ઘડપણ) ની પ્રક્રિયાને વિલંબિત કરે છે. ક્લોરોફિલ અને પ્રોટીનના વિઘટનને અટકાવીને,સાયટોકાઈનિન શાકભાજી અને કાપેલા ફૂલોની તાજગી જાળવવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી તેમની શેલ્ફ લાઈફ વધે છે.

(D) સાયટોકાઈનિનને એન્ટિ-એજિંગ અંતઃસ્ત્રાવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ વનસ્પતિના ભાગોના વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે બે પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે:
$1$. તેઓ વનસ્પતિના જૂના ભાગોમાંથી પોષક તત્વો અને સંસાધનોને નવા,વિકાસશીલ ભાગો તરફ ગતિશીલ કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. તેઓ પ્રોટીન સંશ્લેષણને જાળવી રાખવામાં અને ક્લોરોફિલ તથા અન્ય આવશ્યક કોષીય ઘટકોના વિઘટનને અટકાવવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા વિલંબિત થાય છે.

(C) સાયટોકાઈનિનને વૃદ્ધત્વ વિરોધી અંતઃસ્ત્રાવો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે વનસ્પતિઓમાં જીર્ણતા (senescence) ની પ્રક્રિયાને વિલંબિત કરે છે.
તેઓ પોષક તત્વોના વહન (mobilization) ને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ક્લોરોફિલ તથા પ્રોટીનના વિઘટનને અટકાવવામાં મદદ કરે છે.
આપેલ કારણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે તેઓ પરિપક્વ કોષોના કદમાં વધારો કરીને આસૃતિ પોટેન્શિયલમાં ફેરફાર કરે છે,જે વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટું છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં મોર્ફોજેનેસિસ (અંગ નિર્માણ) સાયટોકાઈનિન અને ઓક્સિન વચ્ચેના સંતુલન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે સાયટોકાઈનિન અને ઓક્સિનનો ઊંચો ગુણોત્તર પ્રરોહ (shoot) ના નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે ઓક્સિન અને સાયટોકાઈનિનનો ઊંચો ગુણોત્તર મૂળના નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(N/A) સાયટોકાઈનિન સાયટોકાઈનેસિસ (કોષરસ વિભાજન) પર ચોક્કસ અસરો ધરાવે છે અને તેની શોધ હેરિંગ માછલીના શુક્રકોષના $DNA$ માંથી કાઈનેટિન (એડેનાઈનનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ,એક પ્યુરિન) તરીકે થઈ હતી.
$\Rightarrow$ કાઈનેટિન કુદરતી રીતે વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતું નથી.
$=$ સાયટોકાઈનિન જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા કુદરતી પદાર્થોની શોધને કારણે મકાઈના દાણા અને નાળિયેરના દૂધમાંથી ઝીટિન (Zeatin) અલગ કરવામાં આવ્યું.
- ઝીટિનની શોધ પછી,ઘણા કુદરતી સાયટોકાઈનિન અને કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપતા કેટલાક કૃત્રિમ સંયોજનો ઓળખવામાં આવ્યા છે.
$\rightarrow$ કુદરતી સાયટોકાઈનિન એવા વિસ્તારોમાં સંશ્લેષિત થાય છે જ્યાં ઝડપી કોષ વિભાજન થાય છે,ઉદાહરણ તરીકે,મૂળની ટોચ (root apices),વિકાસ પામતી પ્રરોહ કલિકાઓ અને યુવાન ફળો.
- તે નવા પાંદડા,પાંદડામાં હરિતકણ,પાર્શ્વીય પ્રરોહ વૃદ્ધિ અને અસ્થાનિક પ્રરોહના નિર્માણમાં મદદ કરે છે.
$=$ સાયટોકાઈનિન અગ્રીય પ્રભુત્વ (apical dominance) ને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
- તેઓ પોષક તત્વોના વહન (nutrient mobilization) ને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે પાંદડાના વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો (ફાઈટોહોર્મોન્સ) નો એક વર્ગ છે જે વનસ્પતિના મૂળ અને પ્રરોહમાં કોષ વિભાજન અથવા સાયટોકાઈનેસિસને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમની શોધ મિલર અને તેમના સાથીદારો દ્વારા વિઘટિત $DNA$ ના નમૂનાઓમાં કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપતી પ્રવૃત્તિના અભ્યાસ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. તેઓ નવા પાંદડાઓ ઉત્પન્ન કરવામાં,પાર્શ્વીય પ્રરોહની વૃદ્ધિમાં અને અસ્થાનિક પ્રરોહના નિર્માણમાં મદદ કરે છે. તેઓ પર્ણના વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવામાં પણ મદદ કરે છે.

(C) 'કાઈનેટીન' શબ્દ $Skoog$ અને $Miller$ દ્વારા વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો પરના તેમના સંશોધન દરમિયાન આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે કાઈનેટીનને ઓટોક્લેવ કરેલા હેરિંગ સ્પર્મ $DNA$ માંથી એડેનાઈન (પ્યુરિન) ના રૂપાંતરિત સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. તે શોધાયેલું પ્રથમ સાયટોકાઈનિન હતું,જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(D) કાઈનેટીન એ કૃત્રિમ સાયટોકાઈનિન છે. તે એડેનાઈનનું વ્યુત્પન્ન ($6$-ફરફ્યુરાઈલ એમિનોપ્યુરિન) છે અને તેની શોધ ઓટોક્લેવ કરેલા હેરિંગ માછલીના શુક્રકોષના $DNA$ માંથી કરવામાં આવી હતી. તે વનસ્પતિઓમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતું નથી. અન્ય વિકલ્પો જેવા કે એબ્સિસિક એસિડ,જીબરેલિન્સ અને ઓક્સિન એ વનસ્પતિઓમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતા વૃદ્ધિ નિયામકો છે.

(D) સાયટોકાઈનિન્સ એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે વનસ્પતિના મૂળ અને પ્રરોહમાં કોષવિભાજન (કોષરસવિભાજન) ને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેઓ જલવાહક વિભેદન,પાર્શ્વીય પ્રરોહની વૃદ્ધિ અને પર્ણના વૃદ્ધત્વને વિલંબિત કરવાના નિયમનમાં પણ સંકળાયેલા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) સાયટોકાઈનિન્સની શોધ મિલર અને તેમના સાથીદારો $(1955)$ દ્વારા હેરિંગ માછલીના શુક્રકોષના $DNA$ ને ગરમ કરવાથી કાઈનેટિન (એડેનાઈનનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ,એક પ્યુરિન) તરીકે કરવામાં આવી હતી.
કાઈનેટિન વનસ્પતિઓમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતું નથી,પરંતુ તેની શોધને કારણે સાયટોકાઈનિન જેવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતા અન્ય કુદરતી પદાર્થોની શોધ થઈ,જેમ કે ઝીટિન,જે મકાઈના દાણા અને નાળિયેરના દૂધમાંથી અલગ કરવામાં આવ્યું હતું.

(A) સાયટોકાઈનિન્સ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો છે જે પર્ણોના વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ હરિતદ્રવ્યના સંશ્લેષણને પ્રોત્સાહન આપે છે અને તેના વિઘટનને અટકાવે છે,જેનાથી પર્ણો લાંબા સમય સુધી લીલા રહે છે.
આ ઘટનાને રિચમન્ડ-લેંગ અસર (Richmond-Lang effect) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) ઝિએટીન એ સાયટોકાઈનિનનો એક પ્રકાર છે, જે વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે સૌપ્રથમ મકાઈના દાણા $(Zea \, mays)$ માંથી અલગ કરવામાં આવ્યું હતું.
જોકે, 'સાયટોકાઈનિન' શબ્દ કાઈનેટિનની શોધ પછી પ્રચલિત થયો, જે હેરિંગ માછલીના શુક્રકોષના $DNA$ માંથી મેળવવામાં આવ્યું હતું.
નારિયેળનું દૂધ પણ સાયટોકાઈનિનનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત છે.
તેથી, ઝિએટીન અને અન્ય સાયટોકાઈનિન જેવા પદાર્થો આ વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવ્યા છે.

(B) વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયંત્રણ કરે છે.
સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પદાર્થોનો એક પ્રકાર છે જે વનસ્પતિના મૂળ અને પ્રરોહમાં કોષ વિભાજન અથવા સાયટોકાઈનેસિસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
રાસાયણિક રીતે,સાયટોકાઈનિન એ એડેનાઈનના વ્યુત્પન્ન છે (ખાસ કરીને $N^6$-સબસ્ટિટ્યુટેડ એડેનાઈન વ્યુત્પન્ન).
તેના ઉદાહરણોમાં ઝીટીનનો સમાવેશ થાય છે,જે મકાઈના દાણા અને નાળિયેરના દૂધમાંથી અલગ કરવામાં આવ્યું હતું.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(D) સાયટોકાઇનિન એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામકો (ફાઇટોહોર્મોન્સ) નો એક વર્ગ છે જે વનસ્પતિના મૂળ અને પ્રરોહમાં કોષ વિભાજન અથવા સાયટોકાઇનેસિસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
સાયટોકાઇનિનની સૌથી મહત્વપૂર્ણ શારીરિક અસરોમાંની એક પોષક તત્વોના વહન (nutrient mobilization) ને પ્રોત્સાહન આપવાની તેમની ક્ષમતા છે.
પોષક તત્વોનું આ વહન પ્રોટીન અને ક્લોરોફિલના સંશ્લેષણને જાળવી રાખીને પર્ણના વૃદ્ધત્વ (leaf senescence) ને વિલંબિત કરવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી પર્ણો લાંબા સમય સુધી લીલા રહે છે.
આ ઘટનાને રિચમન્ડ-લેંગ અસર (Richmond-Lang effect) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(B) કુદરતી $Cytokinin$ (સાયટોકાઇનિન) કેળાના ફૂલો,સફરજન અને ટામેટાંના ફળો,નાળિયેરનું દૂધ વગેરે જેવી વનસ્પતિઓમાંથી મળી આવે છે.

(B) અગ્રસ્થ પ્રભુત્વ એ એવી ઘટના છે જેમાં વનસ્પતિનું મુખ્ય કેન્દ્રીય પ્રકાંડ પાર્શ્વીય કલિકાઓ કરતા વધુ પ્રભાવી રીતે વૃદ્ધિ પામે છે,જે મુખ્યત્વે પ્રરોહાગ્રમાં રહેલા $Auxin$ (ઓક્સિન) ને કારણે થાય છે.
$Cytokinins$ (સાયટોકાઈનિન) એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પાર્શ્વીય કલિકાઓની વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરીને અગ્રસ્થ પ્રભુત્વની અસરને દૂર કરવા માટે જાણીતા છે.
તેથી,જ્યારે $Cytokinins$ ને પાર્શ્વીય કલિકાઓ પર લાગુ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે અગ્રસ્થ કલિકા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા $Auxin$ ની અવરોધક અસરને દૂર કરે છે,જેનાથી પાર્શ્વીય શાખાઓ વૃદ્ધિ પામી શકે છે.

(D) સાયટોકાઈનિન વનસ્પતિઓમાં કોષ વિભાજન અને વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જાણીતા છે.
તેઓ ખાસ કરીને $RNA$ સંશ્લેષણ અને પ્રોટીન સંશ્લેષણને પ્રેરવા માટે જવાબદાર છે.
વધુમાં,તેઓ આંતરપુલિય એધા (interfasicular cambium) ના નિર્માણમાં મદદ કરે છે અને અગ્રીય પ્રભુત્વ (apical dominance) ને દૂર કરવામાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે,જીર્ણતા (senescence) ને વિલંબિત કરે છે અને નવા પાંદડા તથા પાર્શ્વ પ્રરોહના વિકાસમાં મદદ કરે છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે સાયટોકાઈનિન કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે ઓક્સિન અને જિબરેલિન કોષ વિસ્તરણ સાથે વધુ સંકળાયેલા છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે સાયટોકાઈનિન પાર્શ્વ કલિકાઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપીને અગ્રીય પ્રભુત્વને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે કારણ કે સાયટોકાઈનિન જીર્ણતાને વિલંબિત કરે છે,જ્યારે $ABA$ (એબ્સિસિક એસિડ) અને ઇથિલિન જેવા અંતઃસ્ત્રાવો જીર્ણતાને ઝડપી બનાવે છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે સાયટોકાઈનિન આંતરપુલિય એધાના નિર્માણમાં ભાગ લે છે.

(B) $Richmond-Lang$ અસર વનસ્પતિ વૃદ્ધિ નિયામક $Cytokinins$ ના ઉપયોગ દ્વારા જીર્ણતામાં વિલંબ અથવા વૃદ્ધત્વને ધીમું કરવા સાથે સંબંધિત છે.
તે પાંદડાઓમાં ક્લોરોફિલના અદ્રશ્ય થવા અને પ્રોટીન સંશ્લેષણના વિઘટનને અટકાવે છે,જેનાથી પાંદડાના પેશીઓની લીલાશ અને ચયાપચયની પ્રવૃત્તિ લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે.

(B) વનસ્પતિઓની દ્વિતીય વૃદ્ધિ દરમિયાન,આંતરપુલિય એધાનું નિર્માણ અને તેની સક્રિયતા સાયટોકાઈનિન દ્વારા પ્રેરિત થાય છે. સાયટોકાઈનિન એધાના કોષોમાં કોષ વિભાજનને ઉત્તેજિત કરે છે,જે દ્વિતીય જલવાહક અને દ્વિતીય અન્નવાહકના ઉત્પાદનમાં પરિણમે છે,જેનાથી પ્રકાંડની જાડાઈમાં વધારો થાય છે.

(B) સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પાંદડા તથા અન્ય વનસ્પતિ અંગોમાં જીર્ણતાને વિલંબિત કરવામાં તેમની ભૂમિકા માટે જાણીતા છે.
તેઓ પોષક તત્વોનું વહન કરીને અને ક્લોરોફિલનું પ્રમાણ જાળવી રાખીને આ કાર્ય કરે છે,જે વૃદ્ધત્વ સાથે સંકળાયેલા કોષીય ઘટકોના વિઘટનને અટકાવે છે.
એબ્સિસિક એસિડ જીર્ણતાને પ્રોત્સાહન આપે છે,ઈથિલીન ફળોના પાકવાની અને જીર્ણતાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે,અને જિબરેલિન મુખ્યત્વે પ્રકાંડની લંબાઈ વધારવા અને બીજના અંકુરણ માટે જવાબદાર છે.

(A) રિચમન્ડ-લેંગ અસર એ ઘટનાને દર્શાવે છે જેમાં સાયટોકાઈનિનનો ઉપયોગ અલગ કરેલા પાંદડા અથવા વનસ્પતિ પેશીઓમાં વૃદ્ધત્વ (senescence) ની શરૂઆતને વિલંબિત કરે છે.
સાયટોકાઈનિન કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ક્લોરોફિલ તથા પ્રોટીનના વિઘટનને ધીમું કરે છે,જેનાથી પાંદડાઓની હરિયાળી અને ચયાપચયની પ્રવૃત્તિ લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે.
આ અસર સૌપ્રથમ $1957$ માં એ. રિચમન્ડ અને એ. લેંગ દ્વારા ઝેન્થિયમ (Xanthium) ના પાંદડાઓનો ઉપયોગ કરીને દર્શાવવામાં આવી હતી.

(B) સાચો જવાબ $B$ (સાયટોકાઈનિન) છે.
સાયટોકાઈનિન એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને વનસ્પતિ પેશીઓમાં વૃદ્ધત્વ (senescence) ની પ્રક્રિયાને વિલંબિત કરે છે.
નાશવંત શાકભાજી પર સાયટોકાઈનિનના દ્રાવણનો છંટકાવ કરવાથી ક્લોરોફિલ અને પ્રોટીનનું વિઘટન ધીમું થાય છે,જેનાથી શાકભાજી લાંબા સમય સુધી તાજી રહે છે અને તેની સંગ્રહક્ષમતા (shelf life) વધે છે.