Neuron as Structural and Functional Unit of Neural System Questions in Gujarati

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. $Myelin$ $sheath$ (માયલિન શીથ) એ લિપિડથી સમૃદ્ધ,મજબૂત અવાહક સ્તર છે જે ઘણા ચેતાકોષોના અક્ષતંતુઓને ઘેરે છે.
તે વિદ્યુત અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે અક્ષતંતુની સપાટી પરથી આયનોના લગભગ તમામ પ્રવાહને અટકાવે છે.
આયનોના લિકેજને અટકાવીને,તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ચેતા આવેગ ચેતાતંતુ સાથે અસરકારક રીતે અને ઝડપથી વહન પામે છે.

(B) ચેતા આવેગનું વહન એ અક્ષતંતુની પટલ પર આયનો ($Na^+$ અને $K^+$) ના તેમના સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ ગતિ સાથે સંકળાયેલું છે. આ પ્રક્રિયા $Na^+-K^+$ પંપ દ્વારા થાય છે,જે એક સક્રિય વહન પદ્ધતિ છે. આ પંપને કાર્ય કરવા માટે $ATP$ (એડેનોસિન ટ્રાયફોસ્ફેટ) ની જરૂર પડે છે. $ATP$ ચેતાતંતુ (અક્ષતંતુ) માં હાજર કણાભસૂત્રોમાં થતા કોષીય શ્વસન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી,ચેતાતંતુ પોતે જ આવેગના વહન માટે જરૂરી ઉર્જા પૂરી પાડે છે.

(D) ચેતાકોષ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોનો બનેલો છે: કોષકાય (cyton),શિખાતંતુઓ (dendrites) અને અક્ષતંતુ (axon).
$1.$ શિખાતંતુઓ ટૂંકા અને શાખિત પ્રવર્ધો છે જે ઉત્તેજના મેળવે છે અને તેને કોષકાય તરફ વહન કરે છે.
$2.$ અક્ષતંતુ એ એક લાંબો પ્રવર્ધ છે જે ચેતા આવેગોને કોષકાયથી દૂર ચેતોપાગમ (synapse) અથવા ચેતા-સ્નાયુ સંધાન તરફ વહન કરે છે.
તેથી,અક્ષતંતુ ચેતાકોષના કોષકાયથી દૂર આવેગના વહન માટે અત્યંત રૂપાંતરિત થયેલ છે.

(A) $Nissl's$ કણિકાઓ એ ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton)$ અને શિખાતંતુઓમાં જોવા મળતી લાક્ષણિક કણિકામય રચનાઓ છે.
તેઓ રીબોઝોમ્સ ધરાવતા ખરબચડા અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ના બનેલા હોય છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય ચેતાકોષની જાળવણી અને કાર્યક્ષમતા માટે જરૂરી પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવાનું છે.

(C) પોલિયો એ પોલિયોવાયરસ દ્વારા થતો રોગ છે,જે મોં દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે અને આંતરડામાં ગુણન પામે છે. ત્યાંથી તે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં પ્રવેશીને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર સુધી પહોંચે છે. આ વાયરસ ખાસ કરીને કરોડરજ્જુના અગ્ર શિંગડા (anterior horn cells) માં આવેલા પ્રેરક ચેતાકોષો (motor neurons) ને લક્ષ્ય બનાવે છે અને તેનો નાશ કરે છે. આ પ્રેરક ચેતાકોષો મગજમાંથી સ્નાયુઓ સુધી સંકેતો પહોંચાડવા માટે જવાબદાર હોવાથી,તેમના નાશને કારણે સ્નાયુઓ પરનું નિયંત્રણ ગુમાવાય છે,જેના પરિણામે લકવો થાય છે અને અસરગ્રસ્ત અંગો નકામા બની જાય છે.

(A) મસ્તિષ્કની વેન્ટ્રિકલ્સ અને કરોડરજ્જુની મધ્યકેનાલની અંદરની સપાટી પર એક વિશિષ્ટ પ્રકારના ગ્લિયલ કોષો આવેલા હોય છે,જેને $Ependymal$ (એપેન્ડાઈમલ) કોષો કહેવામાં આવે છે. આ કોષો પક્ષ્મલ અધિચ્છદ કોષો છે,જે મસ્તિષ્ક-મેરુજળ $(CSF)$ ના ઉત્પાદન અને પરિભ્રમણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) પુનઃસર્જન એ કોષોની નુકસાન પામેલા અથવા મૃત પેશીઓને બદલવા માટે વિભાજન પામવાની ક્ષમતા છે.
$1$. ચેતાકોષો $(C)$ એ અત્યંત વિશિષ્ટ કોષો છે જે પુખ્તાવસ્થા પ્રાપ્ત કર્યા પછી વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે.
$2$. અસ્થિકોષો $(A)$ એ હાડકાના કોષો છે જે સમારકામ માટે થોડી ક્ષમતા જાળવી રાખે છે.
$3$. યકૃતકોષો $(B)$ માં ઉચ્ચ પુનઃસર્જન ક્ષમતા હોય છે,જે યકૃતને નોંધપાત્ર નુકસાન પછી પણ ફરીથી વિકસિત થવા દે છે.
$4$. ત્વચાનું માલ્પિધિયન સ્તર $(D)$ સક્રિય રીતે વિભાજન પામતા કોષોનું બનેલું છે જે સતત અધિચર્મ (epidermis) નું નવીનીકરણ કરે છે.
તેથી,ચેતાકોષોમાં પુનઃસર્જનનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું જોવા મળે છે કારણ કે તેઓ પુખ્ત વયે વિભાજન પામતા નથી.

(C) મસ્તિષ્કગુહા,જેમાં મગજ આવેલું હોય છે,તે $Ependymal$ કોષો તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ પ્રકારના ગ્લિયલ કોષો દ્વારા આવરિત હોય છે. આ કોષો મગજના ક્ષેપકો અને કરોડરજ્જુની મધ્યસ્થ નલિકાનું અધિચ્છદ જેવું આવરણ બનાવે છે. તેઓ મગજ-મેરુજળ $(CSF)$ ના ઉત્પાદન અને પરિભ્રમણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) શિખાતંતુઓ એ ચેતાકોષના ટૂંકા અને શાખિત પ્રવર્ધો છે જે અન્ય ચેતાકોષો અથવા સંવેદી ગ્રાહકો પાસેથી સંકેતો મેળવે છે.
આ રચનાઓ ચેતાતંત્રનો એક પાયાનો ઘટક છે,જે સમગ્ર શરીરમાં વિદ્યુત આવેગોના વહન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,શિખાતંતુઓ સીધી રીતે ચેતાતંત્ર સાથે સંકળાયેલા છે.

(B) મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં,ચેતાપેશીને ભૂખરા દ્રવ્ય અને સફેદ દ્રવ્યમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
ભૂખરું દ્રવ્ય મુખ્યત્વે ચેતાકોષના કોષકાય,શિખાતંતુઓ અને અમજ્જિત ચેતાક્ષોનું બનેલું હોય છે.
સફેદ દ્રવ્ય મુખ્યત્વે મજ્જાપડ ધરાવતા ચેતાક્ષોનું બનેલું હોય છે.
સફેદ દ્રવ્યનો લાક્ષણિક 'સફેદ' રંગ મજ્જાપડની હાજરીને કારણે હોય છે,જે લિપિડથી સમૃદ્ધ એક આવરણ છે.
તેનાથી વિપરીત,ભૂખરું દ્રવ્ય ભૂખરા રંગનું દેખાય છે કારણ કે તેમાં મજ્જાપડનો અભાવ હોય છે,તેથી મજ્જાપડનો અભાવ એ તેને અલગ પાડતું મુખ્ય પરિબળ છે.

(B) ચેતાતંતુઓ (અક્ષતંતુઓ) ઘણીવાર ચરબીયુક્ત અવાહક સ્તર દ્વારા આવરિત હોય છે જેને $Myelin$ $sheath$ (મજ્જા આવરણ) કહેવામાં આવે છે. આ આવરણ પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રમાં $Schwann$ કોષો દ્વારા અને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં ઓલિગોડેન્ડ્રોસાઇટ્સ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. તે ચેતા આવેગના વહનની ઝડપ વધારવામાં મદદ કરે છે.

(B) મજ્જિત ચેતાતંતુમાં,ચેતાક્ષ મજ્જિત આવરણ (myelin sheath) દ્વારા આવરિત હોય છે,જે સ્વાનકોષો દ્વારા નિર્મિત થાય છે. આ મજ્જિત આવરણ અમુક અંતરે તૂટક હોય છે જેને રેન્વિયરની ગાંઠ (Nodes of Ranvier) કહે છે. તેનાથી વિપરીત,અમજ્જિત ચેતાતંતુમાં ચેતાક્ષ સ્વાનકોષ દ્વારા ઘેરાયેલ હોય છે પરંતુ તે ચેતાક્ષની ફરતે મજ્જિત આવરણ બનાવતા નથી,પરિણામે તેમાં રેન્વિયરની ગાંઠનો અભાવ હોય છે.

(A) ચેતાકોષ એ ચેતાતંત્રનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે. તે મુખ્ય ત્રણ ભાગો ધરાવે છે:
$1$. કોષકાય (Cyton/Soma)
$2$. શિખાતંતુ (જેને $a$ તરીકે દર્શાવેલ છે)
$3$. ચેતાક્ષ (જેને $b$ તરીકે દર્શાવેલ છે)
વિકલ્પ $c$ (સ્નાયુતંતુપડ - Sarcolemma) અને $d$ (ચેતાતંતુપડ - Neurilemma) એ ચેતાકોષના બંધારણના ભાગો નથી. સ્નાયુતંતુપડ એ સ્નાયુતંતુનું કોષરસસ્તર છે અને ચેતાતંતુપડ એ શ્વાન કોષોનું સૌથી બહારનું કોષકેન્દ્રયુક્ત સ્તર છે.
તેથી,ચેતાકોષ શિખાતંતુ અને ચેતાક્ષ ધરાવે છે. સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) નિઝલની કણિકાઓ (જેને નિઝલ બોડીઝ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ ચેતાકોષોમાં જોવા મળતી મોટી કણિકામય રચનાઓ છે.
તેઓ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ અને મુક્ત રિબોઝોમ્સના સમૂહની બનેલી હોય છે.
આ રચનાઓ ચેતાકોષમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થળો છે,જે ચેતાકોષની જાળવણી અને સમારકામ માટે આવશ્યક છે.

(A) મજ્જિત ચેતાતંતુમાં, મજ્જાચ્છદ સતત હોતું નથી।
તે ચોક્કસ અંતરે આવેલી ખાલી જગ્યાઓ દ્વારા ખંડિત થાય છે, જેને $Node of Ranvier$ (રેન્વિયરની ગાંઠ) કહેવામાં આવે છે।
આ ગાંઠો ક્ષેપક વહન (saltatory conduction) માટે જવાબદાર છે, જે ચેતાક્ષ પર ચેતા આવેગના વહનનો વેગ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે।

(A) નિઝલની કણિકાઓ એ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ના અનિયમિત જથ્થા છે,જેમાં અસંખ્ય મુક્ત રીબોઝોમ્સ હોય છે અને તે પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાનો છે. તે ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton)$ અને શિખાતંતુઓમાં જોવા મળે છે. જો કે,તે ચેતાક્ષ $(axon)$ અને એક્સોન હિલૉકમાં લાક્ષણિક રીતે ગેરહાજર હોય છે.

(C) નિઝલની કણિકાઓ (અથવા નિઝલ બોડીઝ) એ ચેતાકોષોમાં જોવા મળતી મોટી કણિકામય રચનાઓ છે.
આ રચનાઓ પ્રોટીન સંશ્લેષણના સ્થાન છે.
ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપી દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે નિઝલની કણિકાઓ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ અને મુક્ત રિબોઝોમની બનેલી હોય છે.
તેથી,તેઓ હાલમાં રિબોઝોમના સમૂહ તરીકે ઓળખાય છે.

(C) "રેન્વિયરની ગાંઠ" એ અમુક ચેતાકોષોના ચેતાક્ષ (Axon) પર આવેલા માયલિન આવરણમાં જોવા મળતી નિયમિત જગ્યાઓ છે。
આ જગ્યાઓ ચેતા આવેગોના ઝડપી વહન માટે જવાબદાર છે, જેને ક્ષેપક વહન (Saltatory conduction) કહેવામાં આવે છે。
તેથી, તે ખાસ કરીને ચેતાકોષના ચેતાક્ષ સાથે સંકળાયેલ છે。

(A) નિઝલની કણિકાઓ એ ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton)$ અને શિખાતંતુઓમાં જોવા મળતી કણિકામય રચનાઓ છે.
તેઓ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ અને મુક્ત રિબોઝોમ્સની બનેલી હોય છે, જે પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં ભાગ લે છે.
આ કણિકાઓ લાક્ષણિક રીતે ચેતાક્ષ $(axon)$ અને ચેતાક્ષ હિલૉક $(axon \text{ } hillock)$ માં ગેરહાજર હોય છે, જે એવો વિસ્તાર છે જ્યાંથી ચેતાક્ષ કોષકાયમાંથી ઉદ્ભવે છે.

(B) અંતઃર્વાહી ચેતાતંતુઓ (જેને સંવેદી ચેતાતંતુઓ પણ કહેવાય છે) ઉર્મિવેગને સંવેદી ગ્રાહીઓ (જે ઉત્તેજનાને પારખે છે) થી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(C.N.S.)$ સુધી પહોંચાડવાનું કાર્ય કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,બહિર્વાહી (Efferent) ચેતાતંતુઓ ઉર્મિવેગને $C.N.S.$ થી પરિઘવર્તી પ્રતિચારક અંગો (જેમ કે સ્નાયુઓ અથવા ગ્રંથિઓ) સુધી પહોંચાડે છે જેથી પ્રતિચાર આપી શકાય.
તેથી,અંતઃર્વાહી તંતુઓ માટે સાચો માર્ગ ગ્રાહીથી $C.N.S.$ સુધીનો છે.

(A) નિઝલ કણિકા એ ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton)$ અને શિખાતંતુઓમાં જોવા મળતા રીબોઝોમ્સ ધરાવતા ખરબચડા અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ના અનિયમિત જથ્થા છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરવાનું છે,જે ચેતાકોષની જાળવણી,સમારકામ અને ચયાપચયીક પ્રવૃત્તિઓ માટે આવશ્યક છે.

(A) $\text{ચેતાકોષ}$ (Neuron) એ માનવ શરીરનો સૌથી લાંબો કોષ છે. કેટલાક ચેતાકોષો, જેમ કે કરોડરજ્જુથી પગ સુધી વિસ્તરેલા ચેતાકોષો, $1$ મીટર ($3.28$ ફૂટ) થી વધુ લંબાઈ ધરાવી શકે છે, જે એક ફૂટ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.

(B) ચેતાકોષો એ અત્યંત વિશિષ્ટ કોષો છે જે ચેતાતંત્રના બંધારણીય અને કાર્યાત્મક એકમો બનાવે છે. જન્મ પછી જ્યારે તેઓ પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે છે,ત્યારે તેઓ સમભાજન (mitosis) દ્વારા વિભાજન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે. આ કારણોસર,મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રને થતું નુકસાન ઘણીવાર કાયમી હોય છે,કારણ કે આ કોષો કોષ વિભાજન દ્વારા બદલી શકાતા નથી.

(C) ન્યુરોગ્લિઅલ કોષો,જે સામાન્ય રીતે ગ્લિઅલ કોષો અથવા ગ્લિયા તરીકે ઓળખાય છે,તે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ અને પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$ માં આવેલા ચેતાકોષ સિવાયના કોષો છે.
તેઓ ચેતાકોષોને આધાર,રક્ષણ અને પોષણ પૂરું પાડે છે.
મગજ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રનો મુખ્ય ભાગ હોવાથી,ન્યુરોગ્લિઅલ કોષો મુખ્યત્વે મગજ અને કરોડરજ્જુ સાથે સંકળાયેલા હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) ચેતાકોષો એ ચેતાતંત્રના રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમો છે. એક લાક્ષણિક ચેતાકોષ ત્રણ મુખ્ય ભાગોનો બનેલો હોય છે: કોષકાય (Cyton),શિખાતંતુઓ અને ચેતાક્ષ.
$1.$ શિખાતંતુઓ એ ટૂંકા તંતુઓ છે જે વારંવાર શાખાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને કોષકાયમાંથી બહાર નીકળે છે.
$2.$ ચેતાક્ષ એ એક લાંબો તંતુ છે,જેનો દૂરનો છેડો શાખિત હોય છે.
$3.$ સ્નાયુતંતુઓ (Myofibrils) એ સ્નાયુકોષોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ સંકોચનશીલ રચનાઓ છે,જે ચેતાકોષોમાં હોતી નથી.
$4.$ ચેતાતંતુપડ (Neurilemma) એ શ્વાન કોષોનું સૌથી બહારનું કોષકેન્દ્રયુક્ત કોષરસ સ્તર છે જે ચેતાકોષના ચેતાક્ષને આવરે છે.
તેથી,ચેતાકોષોમાં સ્નાયુતંતુઓ હોતા નથી.

(D) મજ્જા આવરિત અથવા માયલિન આવરિત ચેતાતંતુઓની લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમાં અક્ષતંતુ (axon) ની ફરતે માયલિનનું પડ આવેલું હોય છે.
પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં,સામાન્ય રીતે મધ્યસ્થ અને પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રમાં માયલિનયુક્ત તંતુઓ જોવા મળે છે.
જોકે,$Cyclostomes$ (જેમ કે લેમ્પ્રે અને હેગફિશ) માં ચેતાતંતુઓ સામાન્ય રીતે મજ્જા વિહીન (non-myelinated) હોય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી $Cyclostomes$ એ એવો સમૂહ છે જેમાં મજ્જા આવરિત ચેતાતંતુઓ જોવા મળતા નથી.

(B) ચેતાકોષ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોનો બનેલો છે: કોષકાય (સાયટોન),શિખાતંતુઓ અને ચેતાક્ષ.
$1$. શિખાતંતુઓ ટૂંકા અને ખૂબ જ શાખિત પ્રવર્ધો છે જે અન્ય ચેતાકોષો પાસેથી સંકેતો મેળવે છે.
$2$. ચેતાક્ષ એ એક લાંબો,એકલ તંતુ છે જે આવેગોને કોષકાયથી દૂર લઈ જાય છે.
$3$. ચેતાક્ષનો અંતિમ ભાગ શાખિત થઈને ચેતોપાગમ ગાંઠો બનાવે છે,પરંતુ શિખાતંતુઓ તેમની વધુ શાખિત રચના માટે જાણીતા છે જે સંકેત ગ્રહણ કરવા માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
તેથી,શિખાતંતુઓ એ વધુ શાખિત રચનાઓ છે.

(C) વિશ્રામી અવસ્થામાં,ચેતાક્ષપટલ પોટેશિયમ આયનો $(K^+)$ માટે નોંધપાત્ર રીતે વધુ પ્રવેશશીલ અને સોડિયમ આયનો $(Na^+)$ માટે લગભગ અપ્રવેશશીલ હોય છે.
વધુમાં,આ પટલ ચેતાકોષરસમાં હાજર ઋણ વિજભારિત પ્રોટીન માટે અપ્રવેશશીલ હોય છે.
આ પરિસ્થિતિઓ વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાન જાળવી રાખે છે,જેમાં ચેતાક્ષની અંદરનો ભાગ બહારની સાપેક્ષમાં ઋણ વિજભારિત હોય છે.
તેથી,વિધાન $(A)$ અને $(B)$ બંને સાચા છે.

(A) ચેતા આવેગનું વહન ચેતાકોષમાં અને ચેતોપાગમ દ્વારા એક ચોક્કસ માર્ગે થાય છે.
$1$. આવેગ સૌપ્રથમ $D$ (શિખાતંતુ) દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.
$2$. ત્યારબાદ તે $CB$ (કોષકાય) તરફ જાય છે.
$3$. કોષકાયમાંથી તે $A$ (ચેતાક્ષ) પર આગળ વધે છે.
$4$. અંતે,તે $S$ (ચેતોપાગમ) સુધી પહોંચે છે,જ્યાંથી તે બીજા ચેતાકોષમાં વહન પામે છે.
$5$. તેથી,એક ચેતાકોષ માટેનો ક્રમ $D \rightarrow CB \rightarrow A \rightarrow S$ છે. જ્યારે એકથી વધુ ચેતાકોષોના માર્ગને ધ્યાનમાં લેતા,આ ક્રમનું પુનરાવર્તન થાય છે: $D - CB - A - S - D - CB - A$.

(A) ચેતાકોષો (nerve cells) શરીરમાં અન્ય કોષોથી $Nissl's$ કણિકાઓની હાજરીને કારણે રચનાત્મક રીતે અલગ પડે છે.
$Nissl's$ કણિકાઓ એ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ના અનિયમિત જથ્થા છે જેની સાથે રિબોઝોમ્સ જોડાયેલા હોય છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં ભાગ લે છે.
આ કણિકાઓ ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton)$ અને ચેતાવર્ધમાં જોવા મળે છે પરંતુ અક્ષતંતુમાં ગેરહાજર હોય છે.
જ્યારે કણાભસૂત્ર અને અન્ય અંગિકાઓ મોટાભાગના કોષોમાં હાજર હોય છે,ત્યારે $Nissl's$ કણિકાઓ એ ચેતાકોષોની વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા છે.

(C) ચેતાકોષો અત્યંત વિશિષ્ટ કોષો છે જેણે કોષવિભાજનની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી છે. કોષવિભાજનની પ્રક્રિયા માટે સ્પિન્ડલ તંતુઓ બનાવવા માટે તારાકેન્દ્રની હાજરી અનિવાર્ય છે. પરિપક્વ ચેતાકોષો સમભાજન (mitosis) કરતા ન હોવાથી,તેમાં તારાકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે,જે તેમને વિભાજન કરતા અટકાવે છે.

(B) સ્વાન કોષો એ વિશિષ્ટ ગ્લિયલ કોષો છે જે પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$ માં ચેતાકોષના ચેતાક્ષ (Axon) ની ફરતે વીંટળાયેલા હોય છે.
તેઓ માયલિન આવરણના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે,જે ચેતાક્ષનું અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે અને ચેતા આવેગના વહનની ગતિમાં વધારો કરે છે.
તેથી,સ્વાન કોષો ખાસ કરીને ચેતાકોષના ચેતાક્ષ સાથે સંકળાયેલા હોય છે.

(D) $Schwann$ (સ્વાન) કોષો એ પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$ ના મુખ્ય ગ્લિયલ કોષો છે.
તેઓ ચેતાકોષોના અક્ષતંતુ (axon) ની ફરતે મજ્જા આવરણ (myelin sheath) બનાવવા માટે જવાબદાર છે.
મજ્જિત ચેતાતંતુઓમાં,$Schwann$ કોષો અક્ષતંતુની ફરતે ઘણી વખત વીંટળાઈને મજ્જા આવરણ બનાવે છે.
અમજ્જિત ચેતાતંતુઓમાં,$Schwann$ કોષો અક્ષતંતુની આસપાસ હોય છે પરંતુ જાડું મજ્જા આવરણ બનાવતા નથી.
તેથી,$Schwann$ કોષો મજ્જિત અને અમજ્જિત બંને પ્રકારના ચેતાતંતુઓ સાથે સંકળાયેલા છે.

(B) મજ્જા આવરણ એ ચેતાઓ ફરતે આવેલું એક અવાહક પડ છે,જે મગજ અને કરોડરજ્જુમાં જોવા મળે છે.
પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$ માં,મજ્જા આવરણનું નિર્માણ સ્વાનકોષો ($Schwann$ cells) દ્વારા થાય છે,જે તેમના કોષરસપટલને અક્ષતંતુ (axon) ની ફરતે ઘણી વખત વીંટાળે છે.
મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ માં,મજ્જા આવરણ ઓલિગોડેન્ડ્રોસાઇટ્સ દ્વારા બને છે.
સ્વાનકોષો અને ઓલિગોડેન્ડ્રોસાઇટ્સ બંને ન્યુરોગ્લિઆ કોષોના પ્રકારો છે.
પરંતુ,પરિઘવર્તી ચેતાઓમાં મજ્જા આવરણના નિર્માણ માટે ખાસ કરીને સ્વાનકોષો જવાબદાર હોવાથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી તે સૌથી સચોટ જવાબ છે.

(A) ચેતાતંત્ર એ ચેતાકોષો (Neurons) તરીકે ઓળખાતા વિશિષ્ટ કોષોનું બનેલું છે.
ચેતાકોષો એ ચેતાતંત્રના રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમો છે.
તેઓ વિદ્યુત અને રાસાયણિક સંકેતો દ્વારા માહિતી મેળવવા,પ્રક્રિયા કરવા અને તેનું વહન કરવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) ચેતાકોષો એ વિશિષ્ટ કોષો છે જે સામાન્ય પ્રાણી કોષોમાં જોવા ન મળતી અજોડ રચનાઓ ધરાવે છે.
$1$. પેરીકેરિયોન (જેને કોષકાય અથવા સોમા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) માં નિસલની કણિકાઓ હોય છે,જે પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં સામેલ વિશિષ્ટ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ છે.
$2$. શિખાતંતુઓ એ વિશિષ્ટ કોષરસના પ્રવર્ધો છે જે અન્ય ચેતાકોષો પાસેથી સંકેતો મેળવે છે.
$3$. અન્ય કોષોમાં કોષકેન્દ્ર અને કણાભસૂત્ર હોય છે,પરંતુ નિસલની કણિકાઓ ધરાવતું પેરીકેરિયોન અને શિખાતંતુઓ તથા અક્ષતંતુ જેવા વિશિષ્ટ પ્રવર્ધો માત્ર ચેતાકોષોમાં જ જોવા મળે છે.

(D) ચેતાકોષ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોનો બનેલો છે: કોષકાય (Soma),શિખાતંતુઓ અને ચેતાક્ષ.
$1$. કોષકાયમાં કોષરસ હોય છે જેમાં સામાન્ય કોષીય અંગિકાઓ અને નિસલની કણિકાઓ આવેલી હોય છે.
$2$. આ અંગિકાઓ પ્રોટીન અને અન્ય કોષીય ઘટકોના સંશ્લેષણ માટે જવાબદાર છે,જે પાયાનું કોષીય કાર્ય છે.
$3$. શિખાતંતુઓ સંકેતો મેળવે છે અને ચેતાક્ષ સંકેતોને કોષકાયથી દૂર લઈ જાય છે.
તેથી,કોષકાય એ સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.

(B) મજ્જાપડ એ એક અવાહક પડ અથવા આવરણ છે જે ચેતાઓ (નર્વ્સ) ની આસપાસ બને છે,જેમાં મગજ અને કરોડરજ્જુની ચેતાઓનો સમાવેશ થાય છે. તે પ્રોટીન અને ચરબીયુક્ત પદાર્થોનું બનેલું હોય છે. આ મજ્જાપડ ચેતાતંતુના અક્ષતંતુ (Axon) ને ઢાંકે છે,જે વિદ્યુત આવેગોને ચેતાકોષો સાથે ઝડપથી અને અસરકારક રીતે વહન કરવામાં મદદ કરે છે.

(D) ચેતાકોષ એ ચેતાતંત્રનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે. તે મુખ્ય ત્રણ ભાગો ધરાવે છે: કોષકાય (cyton),શિખાતંતુઓ અને ચેતાક્ષ.
$1$. શિખાતંતુઓ ટૂંકા તંતુઓ છે જે વારંવાર શાખાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને કોષકાયમાંથી બહાર નીકળે છે; તેઓ ઉર્મિવેગને કોષકાય તરફ વહન કરે છે.
$2$. ચેતાક્ષ એક લાંબો તંતુ છે,જેનો દૂરનો છેડો શાખાઓમાં વિભાજિત થઈને ચેતાંતો (telodendria) બનાવે છે; તે ચેતા ઉર્મિવેગને કોષકાયથી દૂર ચેતાસંધિ અથવા ચેતા-સ્નાયુ જોડાણ તરફ વહન કરે છે.
$3$. નિઝલની કણિકાઓ કોષકાય અને શિખાતંતુઓમાં હાજર હોય છે પરંતુ ચેતાક્ષમાં ગેરહાજર હોય છે.
$4$. ચેતાક્ષ અને શિખાતંતુઓની સંખ્યાના આધારે,ચેતાકોષોને બહુધ્રુવીય,દ્વિધ્રુવીય અને એકધ્રુવીયમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે,અધ્રુવીયમાં નહીં.

(B) ચેતાકોષોને કોષકાયમાંથી નીકળતા અક્ષતંતુ અને શિખાતંતુની સંખ્યાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. $\text{એકધ્રુવીય}$ ચેતાકોષોમાં માત્ર એક જ અક્ષતંતુ હોય છે અને તે સામાન્ય રીતે ભ્રૂણ અવસ્થામાં જોવા મળે છે.
$2$. $\text{દ્વિધ્રુવીય}$ ચેતાકોષોમાં એક અક્ષતંતુ અને એક શિખાતંતુ હોય છે, જે આંખના નેત્રપટલમાં જોવા મળે છે.
$3$. $\text{બહુધ્રુવીય}$ ચેતાકોષોમાં એક અક્ષતંતુ અને બે કે તેથી વધુ શિખાતંતુઓ હોય છે. માનવ શરીરમાં, ખાસ કરીને મગજના બાહ્યકમાં, આ પ્રકારના ચેતાકોષો સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
$4$. $\text{કૂટધ્રુવીય}$ ચેતાકોષોમાં એક જ પ્રવર્ધ હોય છે જે બે શાખાઓમાં વિભાજિત થાય છે, જે સામાન્ય રીતે પૃષ્ઠમૂળ ચેતાકંદમાં જોવા મળે છે.
તેથી, $\text{બહુધ્રુવીય}$ ચેતાકોષો સૌથી વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.

(A) નિઝલની કણિકાઓ એ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ અને મુક્ત રિબોઝોમનો બનેલો અનિયમિત સમૂહ છે,જે ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton)$ અને શિખાતંતુઓમાં જોવા મળે છે.
આ કણિકાઓ મુખ્યત્વે રિબોઝોમલ $RNA$ $(rRNA)$ અને પ્રોટીનની બનેલી હોય છે,જે ચેતાકોષના કાર્ય અને સમારકામ માટે જરૂરી પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે અનિવાર્ય છે.

(B) સામાન્ય મજ્જિત ચેતાતંતુમાં,મજ્જાપડ $Nodes$ $of$ $Ranvier$ (રેનવિયરની ગાંઠો) તરીકે ઓળખાતી જગ્યાઓ દ્વારા તૂટક હોય છે.
આ ગાંઠો ક્ષેપક વહન (saltatory conduction) માટે જવાબદાર છે,જેમાં ચેતા આવેગ એક ગાંઠથી બીજી ગાંઠ પર 'કૂદકો' મારે છે,જે વહનની ગતિમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.
જો મજ્જાપડ સતત હોત,તો ક્ષેપક વહનની પ્રક્રિયા અશક્ય બની જાત.
આવેગે ચેતાક્ષની સમગ્ર લંબાઈ પર કૂદકા માર્યા વગર મુસાફરી કરવી પડત,જેનાથી ચેતાકીય વહનની ગતિમાં ભારે ઘટાડો થાત.

(B) રેન્વિરની ગાંઠ એ મજ્જાતંતુઓમાં જોવા મળતી મજ્જા આવરણની નાની જગ્યાઓ અથવા અંતરાયો છે.
આ જગ્યાઓ ચેતા આવેગોના ક્ષેપક વહન ($Saltatory$ $conduction$) માટે જવાબદાર છે,જે વહનનો વેગ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
જ્યારે આ બિંદુઓ પર મજ્જા આવરણ અસતત હોય છે,ત્યારે ચેતાતંતુપડ ($Neurilemma$ - શ્વાન કોષનું સૌથી બહારનું પડ) સતત રહે છે.
તેથી,રેન્વિરની ગાંઠ મજ્જા આવરણની અસતતતા દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.

(B) $Nissl$ (નિઝલ) ની કણિકાઓ એ ખરબચડી અંતઃકોષરસજાળ $(RER)$ ના અનિયમિત સમૂહો છે,જેમાં અસંખ્ય મુક્ત રીબોઝોમ્સ અને પોલીરીબોઝોમ્સ આવેલા હોય છે.
તે કોષની અંદર પ્રોટીન સંશ્લેષણનું સ્થાન છે.
આ કણિકાઓ લાક્ષણિક રીતે ચેતાકોષના કોષકાય $(cyton$ અથવા $soma)$ અને શિખાતંતુઓમાં જોવા મળે છે.
તેઓ અક્ષતંતુ $(axon)$ અને અક્ષતંતુના ઉદગમ સ્થાન $(axon \text{ } hillock)$ માં ગેરહાજર હોય છે.

(B) મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસીસ $(MS)$ એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા (autoimmune) વિકાર છે,જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી ચેતાતંતુઓના રક્ષણાત્મક આવરણ પર હુમલો કરે છે,જેને મજ્જાપડ (myelin sheath) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ નુકસાન મગજ અને શરીરના અન્ય ભાગો વચ્ચેના સંદેશાવ્યવહારમાં અવરોધ ઊભો કરે છે.
જેમ જેમ મજ્જાપડનો નાશ થાય છે,તેમ ચેતા આવેગો ધીમા પડી જાય છે અથવા અટકી જાય છે,જે વિવિધ ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ચેતાકોષોના મજ્જાપડ પર ઍન્ટિબૉડીનો હુમલો છે.

(D) મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ એ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રનો એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા (autoimmune) વિકાર છે.
આ સ્થિતિમાં,રોગપ્રતિકારક તંત્ર ભૂલથી ચેતાતંતુઓના રક્ષણાત્મક આવરણ પર હુમલો કરે છે,જેને મજ્જાપડ (myelin sheath) કહેવામાં આવે છે.
આ નુકસાન મગજ અને શરીરના અન્ય ભાગો વચ્ચેના સંદેશાવ્યવહારમાં અવરોધ ઊભો કરે છે,જેના કારણે વિવિધ ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો જોવા મળે છે.
તેથી,સાચું લક્ષણ ચેતાતંતુના મજ્જાપડ પર ઍન્ટિબૉડીનો હુમલો છે.

(C) ચેતાતંતુ (ચેતાક્ષ) ની ફરતે આવેલું લિપિડયુક્ત અને અવાહક પડ 'મજ્જાપડ' (Myelin sheath) તરીકે ઓળખાય છે. આ પડ પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રમાં શ્વાન કોષો (Schwann cells) દ્વારા અને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં ઓલિગોડેન્ડ્રોસાઇટ્સ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય ચેતાક્ષ પર ચેતા આવેગના વહનની ઝડપમાં વધારો કરવાનું છે.

(A) મજ્જાપડ એ ચેતાતંતુની આસપાસ આવેલું એક અવાહક પડ છે,જે મગજ અને કરોડરજ્જુના ચેતાતંતુઓ પર જોવા મળે છે. તે મુખ્યત્વે પ્રોટીન અને ચરબીયુક્ત પદાર્થો (લિપિડ) નું બનેલું હોય છે. ખાસ કરીને,મજ્જાપડમાં આશરે $70-80\%$ લિપિડ અને $20-30\%$ પ્રોટીન હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,લિપિડ એ મુખ્ય બંધારણીય ઘટક છે જે ચેતાતંતુને અવાહક ગુણધર્મ પ્રદાન કરે છે.

(B) મજ્જિત ચેતાતંતુઓ માયલિન શીથ (myelin sheath) દ્વારા આવરિત હોય છે.
આ માયલિન શીથ મુખ્યત્વે લિપિડ્સ,ખાસ કરીને સ્ફિંગોમાયલિન અને કેટલાક પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,લિપિડ એ મજ્જિત ચેતાતંતુના માયલિન શીથમાં જોવા મળતો સૌથી લાક્ષણિક કાર્બનિક પદાર્થ છે.

(A) મજ્જાપડ એ લિપિડથી સમૃદ્ધ સ્તર છે જે ઘણા ચેતાકોષોના અક્ષતંતુ (axon) ને આવરે છે.
તે વિદ્યુત અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.
અક્ષતંતુનું અવાહન કરીને,મજ્જાપડ ચેતા ઉર્મિવેગ (action potential) ને બાજુના ચેતાતંતુઓમાં લીક થતા અટકાવે છે,જેનાથી સંકેત અક્ષતંતુ પર અસરકારક રીતે અને ઝડપથી વહન પામે છે.
આમ,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ લિપિડયુક્ત મજ્જાપડના કાર્યની સાચી સમજૂતી આપે છે.