Cytokinesis Questions in Gujarati

(B) સામાન્ય કોષચક્રમાં,$Karyokinesis$ (કોષકેન્દ્રનું વિભાજન) પછી $Cytokinesis$ (કોષરસનું વિભાજન) થાય છે.
જ્યારે $Karyokinesis$ વારંવાર થાય છે પરંતુ તેની સાથે $Cytokinesis$ થતું નથી,ત્યારે એક જ કોષમાં ઘણા બધા કોષકેન્દ્રો જોવા મળે છે.
આ બહુકોષકેન્દ્રીય સ્થિતિને $Syncytium$ કહેવામાં આવે છે (ઉદાહરણ તરીકે,નાળિયેરનું પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ).
$Polyploidy$ એટલે રંગસૂત્રોના બે કરતા વધારે સેટ હોવા,અને $Heterokaryon$ એ આનુવંશિક રીતે અલગ કોષકેન્દ્રો ધરાવતો કોષ છે.

(B) વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન પ્રાણી કોષો કરતા અલગ હોય છે.
વનસ્પતિ કોષો મજબૂત કોષદીવાલ ધરાવે છે,તેથી તેમાં ખાંચ પડવાની પ્રક્રિયા થતી નથી.
તેના બદલે,કોષરસ વિભાજન એક કોષ પટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે,જે બહારની તરફ વૃદ્ધિ પામીને અસ્તિત્વમાં રહેલી પાર્શ્વ દીવાલો સાથે જોડાય છે.
આ કોષ પટ્ટિકા બે નજીકના કોષોની દીવાલો વચ્ચે મધ્યપટલ (middle lamella) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) કોષકેન્દ્ર વિભાજન (અંત્યાવસ્થા) ના અંતે,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષપટ્ટિકાનું નિર્માણ શરૂ થાય છે.
$1$. $Golgi$ ઉપકરણ કોષદીવાલના પૂર્વગામી ઘટકો ધરાવતી $vesicles$ (પુટિકાઓ) ઉત્પન્ન કરે છે.
$2$. આ $vesicles$ કોષના વિષુવવૃત્તીય સમતલ તરફ સ્થળાંતર કરે છે.
$3$. તેઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને $phragmoplast$ (ફ્રેગ્મોપ્લાસ્ટ) નામની રચના બનાવે છે.
$4$. $phragmoplast$ અંતે કોષપટ્ટિકામાં વિકસે છે,જે કોષરસને વિભાજિત કરવા માટે કેન્દ્રથી પરિઘ તરફ વધે છે.

(A) પ્રાણી કોષોમાં,કોષરસ વિભાજન કોષરસપટલમાં ખાંચ (cleavage furrow) બનવાથી થાય છે. આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી થાય છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષના કોષરસને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે. આ પ્રક્રિયાને કોષ ખાંચ પદ્ધતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત,વનસ્પતિ કોષોમાં મજબૂત કોષદીવાલની હાજરીને કારણે કોષરસ વિભાજન કોષ પટ્ટિકા પદ્ધતિ દ્વારા થાય છે.

(A) વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન (cytokinesis) દરમિયાન,ગોલ્ગી પ્રસાધનના પુટિકાઓ વિભાજન પામતા કોષના વિષુવવૃત્તીય સમતલ પર એકત્રિત થાય છે અને એક રચના બનાવે છે જેને ફ્રેગ્મોપ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
ફ્રેગ્મોપ્લાસ્ટ એ કોષ પટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ માટે એક માળખા તરીકે કાર્ય કરે છે,જે અંતે નવી કોષ દીવાલમાં વિકસે છે અને બે બાળ કોષોને અલગ કરે છે.
તેથી,ફ્રેગ્મોપ્લાસ્ટ એ કોષ પટ્ટિકાનો પુરોગામી છે.

(C) વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન (cytokinesis) દરમિયાન,વિભાજન પામતા કોષના કેન્દ્રમાં એક રચના બને છે જેને કોષ પટ્ટિકા કહેવાય છે.
આ રચના ગોલ્ગીકાયમાંથી ઉદ્ભવેલી પુટિકાઓના જોડાણથી બને છે અને તેને ફ્રેગ્મોપ્લાસ્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અંતે,કોષ પટ્ટિકા પરિપક્વ થઈને મધ્યપટલ (middle lamella) બનાવે છે,જે બે નજીકના બાળ કોષોની પ્રાથમિક કોષ દીવાલ વચ્ચે સિમેન્ટિંગ સ્તર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) કોષરસ વિભાજન (Cytokinesis) એ કોષ વિભાજનની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે,જે પિતૃ કોષના કોષરસને બે બાળ કોષોમાં વિભાજિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા કોષકેન્દ્ર વિભાજન (Karyokinesis) પૂર્ણ થયા પછી થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન પ્રાણીકોષની સરખામણીમાં અલગ રીતે થાય છે.
વનસ્પતિકોષો મજબૂત કોષદીવાલ ધરાવતા હોવાથી,તેમાં ખાંચનિર્માણ કે સંકોચન દ્વારા કોષરસવિભાજન શક્ય નથી.
તેના બદલે,કોષરસવિભાજન દરમિયાન ગોલ્ગી પ્રસાધનમાંથી ઉદ્ભવેલી પુટિકાઓ કોષના વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશમાં એકત્રિત થાય છે.
આ પુટિકાઓ જોડાઈને 'કોષ પટ્ટિકા' (cell plate) નામની રચના બનાવે છે,જે બહારની તરફ વૃદ્ધિ પામીને હાલની પાર્શ્વ કોષદીવાલો સાથે જોડાય છે,અને અંતે કોષરસને બે બાળકોષોમાં વિભાજિત કરે છે.

(B) પ્રાણીકોષોમાં,કોષરસવિભાજન કોષરસપટલમાં ખાંચ (cleavage furrow) બનવાની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આ ખાંચ કોષની પરિઘથી કેન્દ્ર તરફ ઊંડી ઉતરે છે,જે અંતે પિતૃકોષને બે બાળકોષોમાં વિભાજિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા બહારની બાજુ (પરિઘ) થી કેન્દ્ર તરફ થતી હોવાથી,તેને કેન્દ્રાભિસારી (centripetal) કોષરસવિભાજન કહેવામાં આવે છે.
તેની સરખામણીમાં,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસવિભાજન કોષપટ્ટિકા (cell plate) બનવાની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જે કેન્દ્રથી પરિઘ તરફ વધે છે,જેને અપકેન્દ્રી (centrifugal) કોષરસવિભાજન કહેવાય છે.

(A) વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસવિભાજન દરમિયાન,કોષદીવાલનું નિર્માણ કોષના કેન્દ્રમાંથી શરૂ થાય છે અને બહારની તરફ વૃદ્ધિ પામીને અસ્તિત્વ ધરાવતી પાર્શ્વ દીવાલોને મળે છે. નવી કોષદીવાલનું નિર્માણ એક સાદા પુરોગામી (precursor) થી શરૂ થાય છે,જેને કોષ પટ્ટિકા (cell plate) કહેવામાં આવે છે,જે બે પાસપાસેના કોષોની દીવાલો વચ્ચે મધ્યપટલ (middle lamella) તરીકે કાર્ય કરે છે. કોષરસવિભાજનના સમયે,કણાભસૂત્ર અને રંજકકણ જેવા અંગિકાઓ બે બાળ કોષો વચ્ચે વહેંચાઈ જાય છે. કોષ પટ્ટિકા અંતે મધ્યપટલમાં પરિપક્વ થાય છે.

(B) વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન કોષ પટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
ગોલ્ગી પ્રસાધન પુટિકાઓ ઉત્પન્ન કરે છે જે કોષના કેન્દ્ર તરફ જાય છે અને જોડાઈને કોષ પટ્ટિકા બનાવે છે.
આ કોષ પટ્ટિકા કેન્દ્રથી બહારની તરફ પરિઘ સુધી વિકસે છે,જેને કેન્દ્રત્યાગી (centrifugal) વૃદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન કેન્દ્રત્યાગી પ્રકારનું હોય છે.

(C) $Phragmoplast$ એ વનસ્પતિ કોષમાં કોષ વિભાજનના અંતિમ તબક્કા દરમિયાન રચાતી એક વિશિષ્ટ રચના છે.
તે સૂક્ષ્મ નલિકાઓ (microtubules),સૂક્ષ્મ તંતુઓ (microfilaments) અને અંતઃકોષરસજાળનું બનેલું એક માળખું છે જે કોષના વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશમાં વિકસે છે.
તે કોષપટ્ટિકા (cell plate) ના જમા થવા માટેનું સ્થાન પૂરું પાડે છે,જે અંતે નવી કોષદીવાલ તરીકે પરિપક્વ થાય છે.
આ પ્રક્રિયા $Telophase$ (અંત્યાવસ્થા) ના પ્રારંભિક તબક્કે શરૂ થાય છે,જ્યારે રંગસૂત્રો ધ્રુવો પર પહોંચે છે અને કોષકેન્દ્રપટલ ફરીથી બનવાનું શરૂ થાય છે.

(A) પ્રાણીકોષોમાં,કોષદ્રવ્ય વિભાજન કોષરસસ્તરમાં સંકુચિત મધ્યકાય (cleavage furrow) ની રચના દ્વારા થાય છે. આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી ઉતરે છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષના કોષદ્રવ્યને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે. આ પ્રક્રિયાને કોન્ટ્રેક્ટાઈલ રિંગ મિકેનિઝમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષદ્રવ્ય વિભાજન કોષપટ્ટિકા (cell plate) ની રચના દ્વારા થાય છે,કારણ કે તેમની સખત કોષદીવાલ ખાંચ બનતા અટકાવે છે.

(A) કેરિયોકાઈનેસીસ એ કોષકેન્દ્રના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જ્યારે સાયટોકાઈનેસીસ એ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે.
સામાન્ય રીતે,બે બાળ કોષો ઉત્પન્ન કરવા માટે કેરિયોકાઈનેસીસ પછી સાયટોકાઈનેસીસ થાય છે.
જો કેરિયોકાઈનેસીસ વારંવાર થાય અને ત્યારબાદ સાયટોકાઈનેસીસ ન થાય,તો કોષ એક જ કોષરસમાં અનેક કોષકેન્દ્રો ધરાવશે.
આ સ્થિતિને બહુકેન્દ્રીય સ્થિતિ અથવા સિન્સિટિયમ (syncytium) કહેવામાં આવે છે (દા.ત.,નાળિયેરના પ્રવાહી ભ્રૂણપોષમાં).

(C) સકોશિકી (coenocytic) અવસ્થા એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં એક જ કોષમાં ઘણા બધા કોષકેન્દ્રો આવેલા હોય છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે કોષકેન્દ્રનું વારંવાર વિભાજન (કોષકેન્દ્ર વિભાજન) થાય છે પરંતુ તેની સાથે કોષરસનું વિભાજન (કોષરસ વિભાજન) થતું નથી. આ પ્રક્રિયાને મુક્ત કોષકેન્દ્ર વિભાજન કહેવામાં આવે છે. નાળિયેરનું પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ (liquid endosperm) તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(D) કોષવિભાજન મુખ્યત્વે બે તબક્કાઓ ધરાવે છે: $\text{કોષકેન્દ્રવિભાજન}$ (કોષકેન્દ્રનું વિભાજન) અને $\text{કોષરસવિભાજન}$ (કોષરસનું વિભાજન).
$\text{કોષકેન્દ્રવિભાજન}$ માં $\text{પૂર્વાવસ્થા}$, $\text{ભાજનાવસ્થા}$, $\text{ભાજનોત્તરાવસ્થા}$ અને $\text{અંત્યાવસ્થા}$ જેવા તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે, કોષવિભાજનની પ્રક્રિયા ત્યારે જ પૂર્ણ ગણાય છે જ્યારે કોષરસનું ભૌતિક વિભાજન થાય, જેને $\text{કોષરસવિભાજન}$ કહેવામાં આવે છે.
તેથી, $\text{કોષરસવિભાજન}$ એ સ્વતંત્ર ઘટના છે જે કોષવિભાજનની પ્રક્રિયાને પૂર્ણ કરે છે.

(B) કોષચક્ર દરમિયાન,કોષરસના વિભાજનને $Cytokinesis$ (કોષરસવિભાજન) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે $Karyokinesis$ (કોષકેન્દ્રવિભાજન) આનુવંશિક દ્રવ્યની સમાન વહેંચણી સુનિશ્ચિત કરે છે,ત્યારે $Cytokinesis$ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે કણાભસૂત્રો અને રંજકકણો જેવી અંગિકાઓ બંને બાળકોષોમાં સમાન રીતે વહેંચાય છે. આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે કોષવિભાજન ચક્રના અંતે થાય છે.

(A) કોષરસવિભાજન એ કોષવિભાજનની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે,જે પિતૃકોષના કોષરસને બે બાળકોષોમાં વિભાજિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા કોષકેન્દ્રવિભાજન (Karyokinesis) પછી થાય છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તેના પરિણામે એક કોષમાંથી બે કોષોનું નિર્માણ થાય છે.

(B) કોષકેન્દ્રવિભાજન એ કોષકેન્દ્રના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જ્યારે કોષરસવિભાજન એ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે.
જો કોષકેન્દ્રવિભાજન પછી કોષરસવિભાજન ન થાય,તો એક જ કોષરસમાં ઘણા બધા કોષકેન્દ્રો જોવા મળે છે.
આ સ્થિતિને બહુકોષકેન્દ્રિય સ્થિતિ અથવા $Syncytium$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (દા.ત.,નાળિયેરનું પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ).

(D) વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન કોષપટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
સમભાજનની અંત્યાવસ્થા (telophase) દરમિયાન,ગોલ્ગી પ્રસાધનની પુટિકાઓ કોષના વિષુવવૃત્તીય તલ પર એકત્રિત થાય છે.
આ પુટિકાઓ જોડાઈને કોષપટ્ટિકા બનાવે છે,જે મધ્યપટલ (middle lamella) નું પૂર્વગામી છે.
ત્યારબાદ,મધ્યપટલની બંને બાજુએ કોષદિવાલના ઘટકો (સેલ્યુલોઝ,હેમિસેલ્યુલોઝ અને પેક્ટિન) જમા થાય છે,જેનાથી બે બાળકોષોની પ્રાથમિક કોષદિવાલનું નિર્માણ થાય છે.

(A) વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન કોષપટ્ટિકાના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
આ કોષપટ્ટિકાનું નિર્માણ કોષના કેન્દ્રથી શરૂ થાય છે અને બહારની તરફ એટલે કે કોષની દીવાલ તરફ વધે છે.
તેથી,વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન કોષના કેન્દ્રથી શરૂ થઈને પરિઘ તરફ થાય છે.

(B) પ્રાણીકોષોમાં,કોષરસ વિભાજન કોષરસસ્તરમાં ખાંચ (cleavage furrow) બનવાની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આ પ્રક્રિયા કોષના પરિઘ વિસ્તારથી શરૂ થાય છે અને અંદરની તરફ કેન્દ્ર તરફ આગળ વધે છે.
આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી થાય છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષના કોષરસને બે અલગ બાળકોષોમાં વિભાજિત કરે છે.

(D) સમભાજન (કોષકેન્દ્ર વિભાજન) એ કોષકેન્દ્રના વિભાજનને દર્શાવે છે.
કોષરસ વિભાજન એ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જે પિતૃ કોષને ભૌતિક રીતે બે બાળ કોષોમાં અલગ કરે છે.
જોકે કોષરસ વિભાજન એ સમભાજનનો ભાગ નથી,પરંતુ તે કોષવિભાજનની પ્રક્રિયાને પૂર્ણ કરવા માટે અનિવાર્ય છે.

(A) પ્રાણીકોષોમાં,કોષરસ વિભાજન કોષરસપટલમાં 'ક્લીવેજ ફરો' (cleavage furrow) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી થાય છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષરસને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે.
તેથી,આ પ્રક્રિયા કોષના પરિઘ વિસ્તારથી કેન્દ્ર તરફ આગળ વધે છે.

(C) પ્રાણીકોષોમાં કોષરસ વિભાજન કોષરસપટલમાં ખાંચ (furrow) ના દેખાવ દ્વારા થાય છે. આ પ્રક્રિયાને 'ક્લીવેજ' અથવા 'ખાંચ નિર્માણ' (cleavage furrow formation) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી ઉતરે છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષરસને બે બાળકોષોમાં વિભાજિત કરે છે.

(B) વનસ્પતિકોષમાં કોષરસ વિભાજન કોષપટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
આ કોષપટ્ટિકા કોષના કેન્દ્રમાં બનવાનું શરૂ થાય છે અને બહારની તરફ એટલે કે કોષની દીવાલ (પરિઘ) તરફ વિકસે છે.
આ પ્રક્રિયાને કેન્દ્રત્યાગી (centrifugal) વૃદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,વનસ્પતિકોષમાં કોષરસ વિભાજનની સાચી દિશા કેન્દ્રથી પરિઘ તરફની છે.

(C) કોષ વિભાજનની પ્રક્રિયા મુખ્ય બે તબક્કાઓમાં વહેંચાયેલી છે: $1.$ કોષકેન્દ્ર વિભાજન (કોષકેન્દ્રનું વિભાજન) અને $2.$ કોષરસ વિભાજન (કોષરસનું વિભાજન).
જ્યારે કોષકેન્દ્ર વિભાજન એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે દરેક બાળ કોષકેન્દ્રમાં રંગસૂત્રોનો સમાન સેટ પ્રાપ્ત થાય,ત્યારે કોષરસ વિભાજનની પ્રક્રિયા કોષરસ,અંગિકાઓ અને કોષરસસ્તરને ભૌતિક રીતે વિભાજિત કરીને બે અલગ બાળ કોષો બનાવે છે.
તેથી,કોષરસ વિભાજન એ ચોક્કસ ઘટના છે જે એક પિતૃ કોષમાંથી બે અલગ કોષોના નિર્માણને પૂર્ણ કરે છે.

(B) વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન દરમિયાન,કોષદીવાલનું નિર્માણ કોષના કેન્દ્રમાં શરૂ થાય છે અને તે બહારની તરફ વિકસીને અસ્તિત્વ ધરાવતી પાર્શ્વ દીવાલો સાથે જોડાય છે.
આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત કોષતકતી (cell plate) નામના પુરોગામી બંધારણથી થાય છે.
કોષતકતી એ બે પાસપાસેના કોષોની દીવાલ વચ્ચેના મધ્યપટલ (middle lamella) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
તે મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ પેક્ટેટની બનેલી હોય છે.

(A) વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન દરમિયાન,કોષદીવાલનું નિર્માણ કોષના કેન્દ્રમાંથી શરૂ થાય છે અને બહારની તરફ વિકસીને અસ્તિત્વ ધરાવતી પાર્શ્વ દીવાલોને મળે છે.
આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત કોષપટ્ટિકા (cell plate) નામના પુરોગામી પદાર્થથી થાય છે,જે બે પાસપાસેના કોષોની દીવાલો વચ્ચે મધ્યપટલ (middle lamella) તરીકે કાર્ય કરે છે.
જેમ જેમ કોષપટ્ટિકાનો વિકાસ થાય છે,તેમ કોષપટ્ટિકાની બંને બાજુએ નવી કોષદીવાલનું દ્રવ્ય જમા થાય છે,જે અંતે બે અલગ બાળકોષોના નિર્માણમાં પરિણમે છે.

(C) વનસ્પતિ કોષોમાં,કોષરસવિભાજન (cytokinesis) કોષપટલના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
અંત્યાવસ્થા (telophase) ના અંતિમ તબક્કા દરમિયાન,ગોલ્ગી પ્રસાધનની પુટિકાઓ કોષના વિષુવવૃત્તીય તલ પર એકત્રિત થાય છે.
આ પુટિકાઓ જોડાઈને કોષપટલ બનાવે છે,જે કોષના કેન્દ્રથી બહારની તરફ પરિઘ પર રહેલી કોષદીવાલ તરફ વિકસે છે.
તેથી,કોષપટલનું નિર્માણ કેન્દ્રથી પરિઘ તરફ થાય છે.

(B) કોષરસ વિભાજન $(Cytokinesis)$ એ પિતૃકોષના કોષરસનું બે બાળકોષોમાં ભૌતિક વિભાજન થવાની પ્રક્રિયા છે. આ તબક્કા દરમિયાન,કણાભસૂત્રો અને રંજકકણો જેવી અંગિકાઓની બાળકોષોમાં વહેંચણી થાય છે,જેથી બંને કોષો પાસે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે જરૂરી અંગિકાઓ ઉપલબ્ધ રહે.

(D) સમભાજન ($M$ તબક્કો) ચાર તબક્કાઓમાં વહેંચાયેલું છે: પૂર્વાવસ્થા,ભાજનાવસ્થા,ભાજનોત્તરાવસ્થા અને અંત્યાવસ્થા.
કોષરસ વિભાજન એ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જે કોષકેન્દ્ર વિભાજન (કેરિયોકિનેસિસ) પૂર્ણ થયા પછી થાય છે.
તેથી,કોષરસ વિભાજન એ સમભાજનનો તબક્કો નથી,પરંતુ તે પછીની એક અલગ પ્રક્રિયા છે.

(C) કોષરસ વિભાજન એ કોષ વિભાજનની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે,જે પિતૃ કોષના કોષરસને બે બાળ કોષોમાં વિભાજિત કરે છે.
વનસ્પતિ કોષોમાં,કોષરસ વિભાજન મધ્યપટલ (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
મધ્યપટલ એ બે નજીકના બાળ કોષોની કોષદીવાલ વચ્ચેની ભવિષ્યની મધ્યપટલ (middle lamella) દર્શાવે છે.
$DNA$ નું સંશ્લેષણ આંતરાવસ્થાના $S$-તબક્કા દરમિયાન થાય છે.
કાઇનેટોકોર સાથે ત્રાકતંતુઓનું જોડાણ પ્રોમેટાફેઝ દરમિયાન થાય છે.
અંત:કોષરસ જાળ અને કોષકેન્દ્ર પટલનું પુન: પ્રસ્થાપન અંત્યાવસ્થા (telophase) દરમિયાન થાય છે.

(A) વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે કોષવિભાજન એ તમામ સજીવોમાં વૃદ્ધિ,સમારકામ અને પ્રજનન માટે પાયાની પ્રક્રિયા છે.
કારણ $R$ સાચું છે કારણ કે વનસ્પતિકોષમાં કોષરસવિભાજન કોષપટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે,જે કેન્દ્રથી શરૂ થઈને બહારની તરફ એટલે કે કોષદીવાલ તરફ વધે છે,જ્યારે પ્રાણીકોષમાં તે પરિઘથી કેન્દ્ર તરફ ખાંચ (cleavage) દ્વારા થાય છે.

(D) વનસ્પતિ કોષ અને પ્રાણી કોષના વિભાજન વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કોષરસ વિભાજન (Cytokinesis) ની પ્રક્રિયામાં જોવા મળે છે. પ્રાણી કોષમાં,કોષરસ વિભાજન કોષરસ પટલ પર એક ખાંચ (Cleavage furrow) બનવાથી થાય છે,જે બહારથી અંદરની તરફ આગળ વધે છે. જ્યારે વનસ્પતિ કોષમાં,કોષ દીવાલની હાજરીને કારણે,કોષના કેન્દ્રમાં એક કોષ પટ્ટિકા (Cell plate) નું નિર્માણ થાય છે,જે અંદરથી બહારની તરફ વિકસે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) વનસ્પતિ કોષોમાં,કોષરસવિભાજન (cytokinesis) કોષપટ્ટના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
આ પ્રક્રિયા $Telophase$ (અંત્યાવસ્થા) દરમિયાન શરૂ થાય છે.
કોષપટ્ટ એ બે પાસપાસેના કોષોની દીવાલ વચ્ચેની મધ્યપટલ (middle lamella) દર્શાવે છે.
તે કોષના કેન્દ્રમાં ગોલ્ગી પ્રસાધનની પુટિકાઓના જોડાણથી ઉદ્ભવે છે અને બહારની તરફ હાલની પાર્શ્વ દીવાલો તરફ વિકસે છે.

(B) સમભાજન મુખ્યત્વે બે તબક્કાઓ ધરાવે છે: $1.$ કોષકેન્દ્રવિભાજન (karyokinesis) અને $2.$ કોષરસવિભાજન (cytokinesis).
જો કોષરસવિભાજન થયા વગર કોષકેન્દ્રવિભાજન થાય,તો એક જ કોષરસમાં એક કરતાં વધુ કોષકેન્દ્રો જોવા મળે છે.
આ અવસ્થાને બહુકોષકેન્દ્રી (multinucleate) અવસ્થા અથવા સિન્સિશિયમ (syncytium) કહેવામાં આવે છે (દા.ત.,નાળિયેરનું પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ).
તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે કોષ બહુકોષકેન્દ્રી બને છે.

(B) પ્રાણીકોષોમાં કોષરસવિભાજન કોષરસપટલમાં ખાંચ (cleavage furrow) બનવાથી થાય છે,જે કેન્દ્રગામી રીતે ઊંડી ઉતરે છે અને કોષને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે. તેની સામે,વનસ્પતિકોષો સખત કોષદીવાલ ધરાવતા હોવાથી તેમાં ખાંચ બનતી નથી. તેના બદલે,વનસ્પતિકોષોમાં કોષરસવિભાજન કોષપટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે,જે કેન્દ્રથી કોષદીવાલ તરફ કેન્દ્રત્યાગી રીતે વિકસે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ પ્રાણી કોષમાં કોષરસ વિભાજન (cytokinesis) ની પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.
પ્રાણી કોષોમાં, કોષરસ વિભાજન કોષરસસ્તરમાં ખાંચ (furrow) ના ઉદભવ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી થાય છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષરસને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે.
આ રચનાને વિખંડનખાંચ (cleavage furrow) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી, "$R$" તરીકે નિર્દેશિત ભાગ વિખંડનખાંચ દર્શાવે છે.

(D) આપેલ આકૃતિ કોષરસવિભાજન (cytokinesis) પામતા કોષને દર્શાવે છે,જેમાં વિરુદ્ધ ધ્રુવો પર રહેલા રંગસૂત્રોના બે સમૂહોની આસપાસ કોષકેન્દ્રપટલ ફરીથી રચાય છે. આ સમભાજનની અંતિમ અવસ્થા,જેને અંત્યાવસ્થા (Telophase) કહેવામાં આવે છે,તેની લાક્ષણિકતા છે. અંત્યાવસ્થા દરમિયાન,રંગસૂત્રો વિરુદ્ધ ધ્રુવો પર એકત્રિત થાય છે અને તેમની સ્વતંત્ર ઓળખ ગુમાવે છે,જ્યારે દરેક રંગસૂત્ર સમૂહની આસપાસ કોષકેન્દ્રપટલનું નિર્માણ થાય છે.

(A) પ્રાણીકોષોમાં,કોષરસવિભાજન કોષરસપટલમાં ખાંચ (furrow) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી થાય છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાય છે,જે કોષના કોષરસને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા કોષના પરિઘ (બહારની ધાર) થી શરૂ થાય છે અને કેન્દ્ર તરફ આગળ વધે છે.
તેથી,કોષરસનું સંકોચન પરિઘ વિસ્તારમાંથી શરૂ થાય છે.

(B) આ આકૃતિ એક કોષ દર્શાવે છે જેમાં ઘણા બધા કોષકેન્દ્રો આવેલા છે (કોષરસ વિભાજન વગરનું કોષકેન્દ્ર વિભાજન). આ સ્થિતિ,જેમાં એક કોષમાં ઘણા કોષકેન્દ્રો હોય છે,તેને સીનસીટિયમ (Syncytium) કહેવામાં આવે છે. તેનું ઉદાહરણ નાળિયેરનું પ્રવાહી ભ્રૂણપોષ છે.

(B) સમભાજન (કોષકેન્દ્ર વિભાજન) એ કોષકેન્દ્રના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જે ચાર તબક્કાઓ ધરાવે છે: પૂર્વાવસ્થા,ભાજનાવસ્થા,ભાજનોત્તર અવસ્થા અને અંત્યાવસ્થા.
કોષરસ વિભાજન (Cytokinesis) એ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે જે કોષકેન્દ્ર વિભાજન પછી થાય છે.
જોકે કોષરસ વિભાજન એ સમભાજનનો ભાગ નથી,પરંતુ તે કોષ વિભાજન પૂર્ણ કરવા માટે આવશ્યક છે,જેના પરિણામે બે બાળ કોષોનું નિર્માણ થાય છે.

(A) કોષરસ વિભાજન (Cytokinesis) એ પિતૃ કોષના કોષરસનું બે બાળ કોષોમાં ભૌતિક વિભાજન થવાની પ્રક્રિયા છે. આ તબક્કા દરમિયાન,કણાભસૂત્ર અને રંજકકણ જેવી કોષીય અંગિકાઓ બે બાળ કોષો વચ્ચે વહેંચાઈ જાય છે,જેથી બંને કોષો પાસે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા અને કાર્ય કરવા માટે જરૂરી મશીનરી હોય.

(A) વનસ્પતિ કોષોમાં,કોષરસવિભાજન કોષપટ્ટિકાના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
જો ટેલોફેઝ દરમિયાન કોષપટ્ટિકા બનવામાં નિષ્ફળ જાય,તો કોષરસનું વિભાજન થતું નથી,ભલે રંગસૂત્રોનું સ્વયંજનન અને અલગીકરણ થઈ ગયું હોય.
આના પરિણામે એક જ કોષમાં રંગસૂત્રોના અનેક સેટ જોવા મળે છે,જેને પોલીપ્લોઇડી કહેવામાં આવે છે.
પોલીપ્લોઇડી એ રંગસૂત્રોના બે કરતા વધારે સંપૂર્ણ સેટ ($3n, 4n$,વગેરે) ધરાવવાની સ્થિતિ છે.
તેથી,કોષરસવિભાજનની નિષ્ફળતા પોલીપ્લોઇડી તરફ દોરી જાય છે.

(B)

વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન	પ્રાણી કોષોમાં કોષરસ વિભાજન
$(i)$ કોષરસનું વિભાજન કોષ પટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા થાય છે.	$(i)$ કોષરસનું વિભાજન ક્લીવેજ (ખાંચ) દ્વારા થાય છે.
$(ii)$ કોષ પટ્ટિકાનું નિર્માણ કોષના કેન્દ્રથી શરૂ થાય છે અને બહારની તરફ,પાર્શ્વ દીવાલો તરફ વધે છે.	$(ii)$ ક્લીવેજ પરિઘથી શરૂ થાય છે અને પછી અંદરની તરફ જાય છે,જે કોષને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે.

(N/A)

કોષકેન્દ્ર વિભાજન (Karyokinesis)	કોષરસ વિભાજન (Cytokinesis)
$(i)$ તેમાં અલગ-અલગ પેટા-તબક્કાઓ (પૂર્વાવસ્થા,ભાજનાવસ્થા,ભાજનોત્તરાવસ્થા,અંત્યાવસ્થા) જોવા મળે છે.	$(i)$ તેમાં કોઈ પેટા-તબક્કા હોતા નથી; તે એક સતત પ્રક્રિયા છે.
$(ii)$ આ કોષકેન્દ્રના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે.	$(ii)$ આ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે.
$(iii)$ તે સમભાજન (mitosis) અને અર્ધીકરણ (meiosis) બંનેમાં જોવા મળે છે.	$(iii)$ વનસ્પતિ કોષોમાં તે કોષપટ્ટિકા દ્વારા થાય છે; પ્રાણી કોષોમાં તે ખાંચ નિર્માણ દ્વારા થાય છે.
$(iv)$ તે જનીનિક દ્રવ્યને બે કોષકેન્દ્રોમાં વહેંચવાનું કાર્ય કરે છે.	$(iv)$ તે બે સંતતિ કોષો બનાવવા માટે કોષરસનું ભૌતિક વિભાજન સુનિશ્ચિત કરે છે.

(N/A) $(1)$ કોષકેન્દ્ર વિભાજન એ કોષ વિભાજન દરમિયાન કોષકેન્દ્રના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જે સમભાજન (mitosis) અને અર્ધીકરણ (meiosis) બંનેમાં જોવા મળે છે.
$(2)$ કોષરસ વિભાજન એ કોષરસના વિભાજનની પ્રક્રિયા છે,જે કોષ વિભાજન પૂર્ણ થયાનું સૂચવે છે. પ્રાણી કોષોમાં,કોષરસનું વિભાજન પરિઘથી કેન્દ્ર તરફ ખાંચ (cleavage furrow) બનવાથી થાય છે. વનસ્પતિ કોષોમાં,તે કેન્દ્રથી પરિઘ તરફ કોષપટ્ટિકા (cell plate) બનવાથી થાય છે,જે અંતે કોષકેન્દ્ર પટલના નિર્માણ અને બે બાળ કોષોના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.

(N/A) $\Rightarrow$ મજબૂત કોષદીવાલની હાજરીને કારણે,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન (cytokinesis) પ્રાણી કોષો કરતા નોંધપાત્ર રીતે અલગ પડે છે.
$\Rightarrow$ પ્રાણી કોષોમાં,સૂક્ષ્મ તંતુઓ (microfilaments) ની બનેલી સંકોચનશીલ વલય એક ખાંચ (cleavage furrow) બનાવે છે,જે કોષને પરિઘથી કેન્દ્ર તરફ દબાવે છે.
$\Rightarrow$ તેનાથી વિપરીત,વનસ્પતિ કોષોમાં કોષદીવાલને કારણે આવી ખાંચ બની શકતી નથી. તેના બદલે,તેઓ કોષની મધ્યમાં કોષપટ્ટિકા (cell plate) બનાવે છે.
$\Rightarrow$ ગોલ્ગીકાય કોષદીવાલના ઘટકો ધરાવતી પુટિકાઓ મુક્ત કરે છે. આ પુટિકાઓ વિષુવવૃત્તીય સમતલ પર જોડાઈને કોષપટ્ટિકા બનાવે છે.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસ વિભાજન કેન્દ્રથી શરૂ થઈને બહારની તરફ (centrifugally) થાય છે,જ્યાં સુધી તે અસ્તિત્વમાં રહેલી પાર્શ્વ કોષદીવાલો સાથે જોડાઈ ન જાય.

(N/A) $\Rightarrow$ પ્રાણી કોષમાં,કોષરસ વિભાજન કોષરસસ્તરમાં ખાંચ (furrow) ના નિર્માણ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
$\Rightarrow$ આ ખાંચ ધીમે ધીમે ઊંડી થાય છે અને અંતે કેન્દ્રમાં જોડાઈને કોષના કોષરસને બે ભાગમાં વિભાજિત કરે છે.
$\Rightarrow$ તેની સરખામણીમાં,વનસ્પતિ કોષો પ્રમાણમાં અસ્થિતિસ્થાપક કોષદીવાલ દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે,જે ખાંચના નિર્માણને અટકાવે છે.
$\Rightarrow$ તેથી,વનસ્પતિ કોષો કોષપટ્ટિકા (cell plate) ના નિર્માણ દ્વારા કોષરસ વિભાજન કરે છે.