Respiratory volumes and capacities Questions in Gujarati

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$: સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ આશરે $500\,mL$ $(iii)$ છે।
$(b)$ ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$: વ્યક્તિ બળપૂર્વક શ્વાસ લઈને જેટલી વધારાની હવા અંદર લઈ શકે છે, તે $2500-3000\,mL$ $(i)$ છે।
$(c)$ એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$: વ્યક્તિ બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ દ્વારા જેટલી વધારાની હવા બહાર કાઢી શકે છે, તે $1000-1100\,mL$ $(iv)$ છે।
$(d)$ રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$: બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાનું કદ $1100-1200\,mL$ $(ii)$ છે।
આમ, સાચો ક્રમ $a-iii, b-i, c-iv, d-ii$ છે।

(A) એક્સપાયરેટરી કેપેસિટી $(EC)$ એટલે સામાન્ય શ્વાસ લીધા પછી વ્યક્તિ દ્વારા બહાર કાઢી શકાતા હવાના કુલ કદને કહેવામાં આવે છે.
તે ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ ના સરવાળા જેટલું હોય છે.
સૂત્ર: $EC = TV + ERV$.
આપેલ છે: $TV = 500 \; mL$ અને $ERV = 1000 \; mL$.
ગણતરી: $EC = 500 \; mL + 1000 \; mL = 1500 \; mL$.
એક્સપાયરેટરી કેપેસિટીની ગણતરી કરવા માટે રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ ની જરૂર પડતી નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $1500 \; mL$ છે.

(A) પલ્મોનરી વેન્ટિલેશનની ગણતરી આ રીતે થાય છે: $\text{ટાઇડલ વોલ્યુમ} \times \text{શ્વસન દર}$.
$A$ માટે: $185 \, cc/\text{શ્વાસ } \times 35 \, \text{શ્વાસ}/\text{મિનિટ } = 6475 \, cc/\text{મિનિટ}$.
$B$ માટે: $259 \, cc/\text{શ્વાસ } \times 25 \, \text{શ્વાસ}/\text{મિનિટ } = 6475 \, cc/\text{મિનિટ}$.
બંને કિંમતો સમાન હોવાથી, $A$ અને $B$ નું પલ્મોનરી વેન્ટિલેશન સમાન છે.

(D) સામાન્ય શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન અંદર લેવામાં આવતી અથવા બહાર કાઢવામાં આવતી હવાના કદને ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ કહેવામાં આવે છે.
તે આશરે $500\, ml$ જેટલું હોય છે.
એક સ્વસ્થ મનુષ્ય પ્રતિ મિનિટ આશરે $6000$ થી $8000\, ml$ હવા અંદર લઈ શકે છે અથવા બહાર કાઢી શકે છે,કારણ કે સામાન્ય શ્વસન દર $12-16$ વખત પ્રતિ મિનિટ હોય છે.

(B) બળજબરીપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી વ્યક્તિ જે મહત્તમ હવા અંદર લઈ શકે છે તેને $Vital \ Capacity$ $(VC)$ એટલે કે જૈવિક ક્ષમતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Vital \ Capacity$ એ $Inspiratory \ Reserve \ Volume$ $(IRV)$,$Tidal \ Volume$ $(TV)$ અને $Expiratory \ Reserve \ Volume$ $(ERV)$ નો સરવાળો છે.
ગાણિતિક રીતે,$VC = IRV + TV + ERV$.
આ તે હવાનું કુલ પ્રમાણ દર્શાવે છે જે વ્યક્તિ મહત્તમ શ્વાસ લીધા પછી બહાર કાઢી શકે છે અથવા મહત્તમ ઉચ્છવાસ કર્યા પછી અંદર લઈ શકે છે.

(N/A) વાઇટલ કેપેસિટી એટલે કે બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી વ્યક્તિ જેટલો મહત્તમ હવા અંદર લઈ શકે છે,અથવા બળપૂર્વક શ્વાસ લીધા પછી વ્યક્તિ જેટલી મહત્તમ હવા બહાર કાઢી શકે છે તે હવાનું કદ. તેની ગણતરી $IRV + TV + ERV$ ના સરવાળા તરીકે કરવામાં આવે છે. એક સ્વસ્થ પુખ્ત માનવીમાં,તે આશરે $3.5-4.5$ લિટર હોય છે. તેનું મહત્વ એ છે કે તે શારીરિક પ્રવૃત્તિ વધારવા માટે હવાનો અનામત જથ્થો પૂરો પાડે છે,ફેફસાંનું કાર્યક્ષમ વેન્ટિલેશન સુનિશ્ચિત કરે છે અને રુધિર તથા પર્યાવરણ વચ્ચે વાયુઓના વિનિમયને સરળ બનાવે છે.

(N/A) સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી ફેફસામાં બાકી રહેલા હવાનું કદ 'કાર્યક્ષમ અવશિષ્ટ કદ' (Functional Residual Capacity - $FRC$) તરીકે ઓળખાય છે.
તેમાં 'ઉચ્છવાસ અનામત કદ' $(ERV)$ અને 'અવશિષ્ટ કદ' $(RV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$ERV$ એ સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી બહાર કાઢી શકાતી વધારાની હવાનું કદ છે,જે આશરે $1000 \, mL$ થી $1100 \, mL$ હોય છે.
$RV$ એ બળપૂર્વકના ઉચ્છવાસ પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાનું કદ છે,જે આશરે $1100 \, mL$ થી $1200 \, mL$ હોય છે.
તેથી,$FRC = ERV + RV$.
$FRC \approx 1000 \, mL + 1100 \, mL = 2100 \, mL$ થી $1100 \, mL + 1200 \, mL = 2300 \, mL$.
આમ,માનવ ફેફસાંની કાર્યક્ષમ અવશિષ્ટ ક્ષમતા આશરે $2100 \, mL$ થી $2300 \, mL$ હોય છે.

(N/A)

$a$. ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$	$a$. એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$
$1$. બળપૂર્વક શ્વાસ અંદર લેતી વખતે વધારાના શ્વાસમાં લઈ શકાતા હવાનું કદ.	$1$. બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ બહાર કાઢતી વખતે વધારાના બહાર કાઢી શકાતા હવાનું કદ.
$2$. તે લગભગ $2500-3500 \, mL$ હોય છે.	$2$. તે લગભગ $1000-1100 \, mL$ હોય છે.

$b$. ઇન્સ્પિરેટરી ક્ષમતા $(IC)$	$b$. એક્સપિરેટરી ક્ષમતા $(EC)$
$1$. સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે છે.	$1$. સામાન્ય શ્વાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા બહાર કાઢી શકે છે.
$2$. $IC = TV + IRV$	$2$. $EC = TV + ERV$

$c$. વાઇટલ ક્ષમતા $(VC)$	$c$. ફેફસાંની કુલ ક્ષમતા $(TLC)$
$1$. બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે છે.	$1$. બળપૂર્વક શ્વાસ લીધા પછી ફેફસાંમાં સમાયેલી હવાનું કુલ કદ.
$2$. તેમાં $ERV + TV + IRV$ નો સમાવેશ થાય છે.	$2$. તેમાં $RV + ERV + TV + IRV$ નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) ટાઈડલ વોલ્યુમ એ સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ છે.
તે પ્રતિ શ્વાસ આશરે $500 \,mL$ છે,જે પ્રતિ મિનિટ આશરે $6000$ થી $8000 \,mL$ હવા જેટલું થાય છે.
એક સ્વસ્થ મનુષ્ય માટે એક કલાકનું ટાઈડલ વોલ્યુમ નીચે મુજબ ગણી શકાય:
પ્રતિ મિનિટ ટાઈડલ વોલ્યુમ $= 6000$ થી $8000 \,mL/min$
એક કલાકમાં ટાઈડલ વોલ્યુમ $= (6000 \text{ થી } 8000 \,mL/min) \times (60 \,min/hour)$
$= 3,60,000$ થી $4,80,000 \,mL/hour$
$= 3.6 \times 10^{5} \,mL$ થી $4.8 \times 10^{5} \,mL/hour$
તેથી,એક સ્વસ્થ મનુષ્ય માટે એક કલાકનું ટાઈડલ વોલ્યુમ આશરે $3.6 \times 10^{5} \,mL$ થી $4.8 \times 10^{5} \,mL$ છે.

(N/A) શ્વસન કદ:
ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$: સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ. તે આશરે $500 \,mL$ છે,એટલે કે,એક સ્વસ્થ મનુષ્ય પ્રતિ મિનિટ આશરે $6000$ થી $8000 \,mL$ હવા અંદર લઈ શકે છે અથવા બહાર કાઢી શકે છે.
ઈન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$: બળપૂર્વક શ્વાસ અંદર લેતી વખતે વ્યક્તિ જેટલી વધારાની હવા અંદર લઈ શકે છે તે કદ. આ સરેરાશ $2500 \,mL$ થી $3000 \,mL$ હોય છે.
એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$: બળપૂર્વક શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે વ્યક્તિ જેટલી વધારાની હવા બહાર કાઢી શકે છે તે કદ. આ સરેરાશ $1000 \,mL$ થી $1100 \,mL$ હોય છે.
રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$: બળપૂર્વક શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાનું કદ. આ સરેરાશ $1100 \,mL$ થી $1200 \,mL$ હોય છે.
ક્ષમતાઓ:
ઉપર વર્ણવેલ કેટલાક શ્વસન કદનો સરવાળો કરીને,વિવિધ ફેફસાની ક્ષમતાઓ મેળવી શકાય છે,જેનો ઉપયોગ ક્લિનિકલ નિદાનમાં થાય છે.
ઈન્સ્પિરેટરી કેપેસિટી $(IC)$: સામાન્ય શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે છે તે કુલ કદ. તેમાં ટાઈડલ વોલ્યુમ અને ઈન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમનો સમાવેશ થાય છે $(IC = TV + IRV)$,જે $3000$ થી $3500 \,mL$ છે.
એક્સપિરેટરી કેપેસિટી $(EC)$: સામાન્ય શ્વાસ અંદર લીધા પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા બહાર કાઢી શકે છે તે કુલ કદ. તેમાં ટાઈડલ વોલ્યુમ અને એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમનો સમાવેશ થાય છે $(EC = TV + ERV)$,જે $1500$ થી $1600 \,mL$ છે.
ફંક્શનલ રેસિડ્યુઅલ કેપેસિટી $(FRC)$: સામાન્ય શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાનું કદ. તેમાં $ERV + RV$ નો સમાવેશ થાય છે $(FRC = ERV + RV)$,જે $2100$ થી $2300 \,mL$ છે.
વાઈટલ કેપેસિટી $(VC)$: બળપૂર્વક શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે છે તે મહત્તમ કદ. તેમાં $ERV + TV + IRV$ નો સમાવેશ થાય છે,અથવા બળપૂર્વક શ્વાસ અંદર લીધા પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા બહાર કાઢી શકે છે તે મહત્તમ કદ.
ટોટલ લંગ કેપેસિટી $(TLC)$: બળપૂર્વક શ્વાસ અંદર લીધા પછી ફેફસામાં સમાઈ શકતી હવાનું કુલ કદ. તેમાં $RV + ERV + TV + IRV$ અથવા $VC + RV$ નો સમાવેશ થાય છે. $TLC$ આશરે $5100$ થી $5800 \,mL$ હોય છે.

(N/A)

અંતઃશ્વસન અનામત કદ $(IRV)$	ઉચ્છ્વસન અનામત કદ $(ERV)$
$(1)$ બળપૂર્વકના અંતઃશ્વસન દ્વારા વ્યક્તિ જેટલી વધારાની હવા અંદર લઈ શકે છે તે કદ.	$(1)$ બળપૂર્વકના ઉચ્છ્વસન દ્વારા વ્યક્તિ જેટલી વધારાની હવા બહાર કાઢી શકે છે તે કદ.
$(2)$ સરેરાશ કદ $2500 \; ml$ થી $3000 \; ml$ હોય છે.	$(2)$ સરેરાશ કદ $1000 \; ml$ થી $1100 \; ml$ હોય છે.

(N/A)

વાઈટલ કેપેસિટી (જીવન ક્ષમતા)	કુલ ફેફસાની ક્ષમતા (Total Lung Capacity)
$(1)$ બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે તે મહત્તમ કદ.	$(1)$ બળપૂર્વક શ્વાસ લીધા પછી ફેફસાંમાં સમાયેલી હવાનું કુલ કદ.
$(2)$ તેમાં ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$,ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ નો સમાવેશ થાય છે.	$(2)$ તેમાં તમામ શ્વસન કદનો સમાવેશ થાય છે: $IRV + TV + ERV + RV$ (શેષ કદ).
$(3)$ સરેરાશ કદ આશરે $4000 \; ml$ થી $4600 \; ml$ હોય છે.	$(3)$ સરેરાશ કદ આશરે $5100 \; ml$ થી $5800 \; ml$ હોય છે.

(N/A) ટાઈડલ વોલ્યુમ: સામાન્ય શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાના કદને ટાઈડલ વોલ્યુમ કહે છે. તે આશરે $500 \ mL$ હોય છે. એક સ્વસ્થ મનુષ્ય પ્રતિ મિનિટ આશરે $6000$ થી $8000 \ mL$ હવા અંદર લઈ કે બહાર કાઢી શકે છે.
$(b)$ રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ: બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાના કદને રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ કહે છે. તેનું સરેરાશ કદ $1100 \ mL$ થી $1200 \ mL$ હોય છે.
$(c)$ અસ્થમા: આ એક શ્વસનતંત્રનો રોગ છે,જે શ્વાસનળી અને શ્વાસવાહિકાઓમાં સોજો આવવાને કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ઘરઘરાટી જેવો અવાજ આવવો જેવા લક્ષણો દ્વારા ઓળખાય છે.

(A) શ્વસન સંબંધી કદ અને ક્ષમતાઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$: આશરે $500 \ ml$.
$(d)$ એક્સપિરેટરી કેપેસિટી $(EC)$: $TV + ERV = 500 \ ml + 1000 \ ml = 1500 \ ml$.
$(b)$ રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$: આશરે $1100-1200 \ ml$.
$(c)$ ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$: આશરે $2500-3000 \ ml$.
આ મૂલ્યોની સરખામણી કરતા: $500 \ ml (TV) < 1100-1200 \ ml (RV) < 1500 \ ml (EC) < 2500-3000 \ ml (IRV)$.
તેથી,ચડતો ક્રમ $(a) < (b) < (d) < (c)$ છે.

(N/A) શ્વસન ક્ષમતા $(IC) = TV + IRV$
$(b)$ ઉચ્છવાસ ક્ષમતા $(EC) = TV + ERV$
$(c)$ કાર્યાત્મક અવશેષી ક્ષમતા $(FRC) = ERV + RV$
સમજૂતી:
$1.$ શ્વસન ક્ષમતા $(IC)$ એ સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે છે તેનું કુલ કદ છે. તેમાં ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$2.$ ઉચ્છવાસ ક્ષમતા $(EC)$ એ સામાન્ય શ્વસન પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા બહાર કાઢી શકે છે તેનું કુલ કદ છે. તેમાં ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$3.$ કાર્યાત્મક અવશેષી ક્ષમતા $(FRC)$ એ સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાનું કદ છે. તેમાં એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ અને અવશેષી કદ $(RV)$ નો સમાવેશ થાય છે.

(A) સાચો જવાબ વિકલ્પ $A$ છે.
કુલ ફેફસાની ક્ષમતા $(TLC)$ એટલે બળપૂર્વકના શ્વાસના અંતે ફેફસામાં સમાયેલી હવાનું કુલ કદ.
તેમાં તમામ શ્વસન કદનો સરવાળો થાય છે: $TLC = RV + ERV + TV + IRV$.
તેથી,તેમાં અવશિષ્ટ કદ $(RV)$,ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$,ટાઇડલ કદ $(TV)$ અને શ્વાસ અનામત કદ $(IRV)$ નો સમાવેશ થાય છે.

(A) ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ એ સામાન્ય,આરામદાયક શ્વાસ દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ છે.
તેનું મૂલ્ય આશરે $500 \; mL$ હોય છે.
તેમાં $150 \; mL$ એનાટોમિકલ ડેડ સ્પેસ વોલ્યુમ અને $350 \; mL$ આલ્વેઓલર વોલ્યુમનો સમાવેશ થાય છે.

(C) રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ એટલે કે અવશિષ્ટ કદ એ હવા છે જે બળપૂર્વક શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી પણ ફેફસાંમાં રહે છે.
તે સરેરાશ આશરે $1200\; mL$ હોય છે.
આ કદ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે મહત્તમ શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી પણ ફેફસાં સંકોચાઈ ન જાય.

(B) વાઇટલ કેપેસિટી $(VC)$ એટલે કે ફેફસાંની જૈવિક ક્ષમતા,જે બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી વ્યક્તિ દ્વારા અંદર લઈ શકાતા હવાના મહત્તમ કદ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તે ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$,ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ ના સરવાળા જેટલી હોય છે.
સૂત્ર: $VC = IRV + TV + ERV$.
આપેલ કિંમતો: $IRV = 3000\; mL$,$TV = 500\; mL$,અને $ERV = 1100\; mL$.
ગણતરી: $VC = 3000 + 500 + 1100 = 4600\; mL$.

(B) ટાઈડલ વોલ્યુમ એટલે દરેક સામાન્ય શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન અંદર લેવામાં આવતી અથવા બહાર કાઢવામાં આવતી હવાનું કદ.
પુખ્ત વ્યક્તિમાં આ આશરે $500 \; mL$ હોય છે.

(C) પ્રતિ મિનિટ શ્વાસમાં લેવાયેલી અથવા ઉચ્છવાસમાં બહાર કાઢેલી હવાનું કદ 'મિનિટ વેન્ટિલેશન' અથવા 'પલ્મોનરી વેન્ટિલેશન' તરીકે ઓળખાય છે.
તેની ગણતરી ટાઈડલ વોલ્યુમ (આશરે $500\; mL$) ને શ્વસન દર (આશરે $12$ થી $16$ વખત પ્રતિ મિનિટ) સાથે ગુણીને કરવામાં આવે છે.
તેથી,ગણતરી $500\; mL \times 12 = 6000\; mL$ અને $500\; mL \times 16 = 8000\; mL$ થાય છે.
આમ,એક સ્વસ્થ મનુષ્ય પ્રતિ મિનિટ આશરે $6000$ થી $8000\; mL$ હવા શ્વાસમાં લઈ શકે છે અથવા બહાર કાઢી શકે છે.

(A) ટાઇડલ વોલ્યુમ (Tidal volume) એ દરેક સામાન્ય શ્વાસ સાથે અંદર લેવાયેલી અથવા બહાર કાઢેલી હવાનું કદ છે.
એક સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિમાં આ આશરે $500\; mL$ અથવા $0.5\; L$ જેટલું હોય છે.

(A) ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$ એ વધારાનું હવાનું કદ છે જે વ્યક્તિ સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી બળપૂર્વક બહાર કાઢી શકે છે.
તે સામાન્ય રીતે $1000\; mL$ થી $1100\; mL$ ની વચ્ચે હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$1000\; mL$ એ સાચું મૂલ્ય છે.
અંતઃશ્વસન અનામત કદ $(IRV)$ આશરે $2500-3000\; mL$ હોય છે.
જૈવિક ક્ષમતા (Vital capacity) આશરે $4000\; mL$ હોય છે.
ફેફસાની કુલ ક્ષમતા (Total lung capacity) આશરે $5000-6000\; mL$ હોય છે.

(D) અવશેષી કદ $(RV)$ એ ફેફસામાં બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ બાકી રહેતી હવાનું કદ છે. તેનું સરેરાશ મૂલ્ય આશરે $1200 \; mL$ છે.
ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ એ સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ છે. તેનું સરેરાશ મૂલ્ય આશરે $500 \; mL$ છે.
આમ,$1200 \; mL > 500 \; mL$ હોવાથી,અવશેષી કદ એ ટાઈડલ વોલ્યુમ કરતા વધારે છે.

(B) $I.$ શેષ કદ $(RV)$: બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસાંમાં રહેલી હવાનું કદ,જે આશરે $1100 \ mL$ થી $1200 \ mL$ હોય છે.
$II.$ ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$: સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલી અથવા બહાર કાઢેલી હવાનું કદ,જે આશરે $500 \ mL$ હોય છે.
$III.$ ફેફસાંની કુલ ક્ષમતા $(TLC)$: બળપૂર્વક શ્વાસ લીધા પછી ફેફસાંમાં સમાયેલી હવાનું કુલ કદ,જે આશરે $5000 \ mL$ થી $6000 \ mL$ હોય છે.

(A) ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ એટલે સામાન્ય,અનૈચ્છિક શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ.
એક સરેરાશ સ્વસ્થ યુવાનમાં,આ કદ આશરે $500 \; mL$ હોય છે.
અન્ય શ્વસન કદ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$: વધારાનું હવાનું કદ જે વ્યક્તિ બળપૂર્વક શ્વાસ લઈને અંદર લઈ શકે છે,જે આશરે $2500 \; mL$ થી $3000 \; mL$ હોય છે.
$(ii)$ એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$: વધારાનું હવાનું કદ જે વ્યક્તિ બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ દ્વારા બહાર કાઢી શકે છે,જે આશરે $1000 \; mL$ થી $1100 \; mL$ હોય છે.
$(iii)$ રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$: બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતી હવાનું કદ,જે આશરે $1100 \; mL$ થી $1200 \; mL$ હોય છે.

(D) ફેફસાની કુલ ક્ષમતા $(TLC)$ એટલે બળપૂર્વક શ્વાસ લીધા પછી ફેફસામાં સમાયેલી હવાનું કુલ કદ.
તેમાં તમામ શ્વસન કદનો સરવાળો થાય છે: શેષ કદ $(RV)$,ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$,ભરતી કદ $(TV)$ અને શ્વાસ અનામત કદ $(IRV)$.
ગાણિતિક રીતે,તેને જૈવિક ક્ષમતા $(VC)$ અને શેષ કદ $(RV)$ ના સરવાળા તરીકે પણ દર્શાવી શકાય છે,જ્યાં $VC = IRV + TV + ERV$.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) સ્પાયરોમીટર એ ફેફસાં દ્વારા શ્વાસમાં લેવાયેલ અને બહાર કાઢેલ હવાનું કદ માપવા માટેનું સાધન છે.
$RV$ (અવશેષી કદ - Residual Volume) એ હવાનું એવું કદ છે જે બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસાંમાં બાકી રહે છે.
આ હવાને બહાર કાઢી શકાતી નથી,તેથી તેને સ્પાયરોમીટર દ્વારા સીધી રીતે માપી શકાતી નથી.
તેથી,$RV$ ને સ્પાયરોમીટરનો ઉપયોગ કરીને માપી શકાતું નથી.

(B) ડેડ સ્પેસ એટલે શ્વસન દરમિયાન શ્વાસમાં લેવાયેલી એવી હવા જે વાયુ વિનિમયમાં ભાગ લેતી નથી,કારણ કે તે વાહક માર્ગો (જેમ કે શ્વાસનળી અને શ્વાસવાહિનીઓ) માં જ રહી જાય છે. મનુષ્યમાં,આનું પ્રમાણ આશરે $150\; mL$ હોય છે.

(B) એક સ્વસ્થ પુખ્ત માનવમાં શ્વસન કદ અને ક્ષમતાઓના પ્રમાણિત મૂલ્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$: $500 \; mL$
$2$. એક્સપાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$: $1000 \; mL - 1100 \; mL$
$3$. રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$: $1100 \; mL - 1200 \; mL$
$4$. વાઈટલ કેપેસિટી $(VC)$: $3500 \; mL - 4600 \; mL$
આ મૂલ્યોની સરખામણી કરતા,વધતા કદનો ક્રમ $TV < ERV < RV < VC$ છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $I < III < II < IV$ છે.

(D) વાઇટલ કેપેસિટી $(VC)$ એટલે કે ફેફસાંની જીવન ક્ષમતા એ બળપૂર્વકના ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી મહત્તમ હવા અંદર લઈ શકે તે કદ છે.
તેમાં એક્સપાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$,ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને ઇન્સ્પાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
ગાણિતિક રીતે,$VC = ERV + TV + IRV$.
રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ એટલે કે અવશેષી કદ એ બળપૂર્વકના ઉચ્છવાસ પછી પણ ફેફસાંમાં બાકી રહેતી હવાનું કદ છે,અને તે વાઇટલ કેપેસિટીનો ભાગ નથી.

(A) ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ એ સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ છે,જે એક સ્વસ્થ મનુષ્ય માટે આશરે $500$ ml હોય છે.
મિનિટ વોલ્યુમ (પલ્મોનરી વેન્ટિલેશન) ની ગણતરી $TV \times \text{શ્વસન દર}$ તરીકે કરવામાં આવે છે.
શ્વસન દર $12-16$ પ્રતિ મિનિટ હોવાથી,મિનિટ વોલ્યુમ $500 \text{ ml} \times (12-16) \text{ પ્રતિ મિનિટ} = 6000-8000$ ml/min થાય છે.
તેથી,મિનિટ વોલ્યુમ માટેનું સાચું મૂલ્ય આશરે $6000-8000$ ml/min છે.

(B) બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતા હવાના કદને રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ કહેવામાં આવે છે.
$1$. ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$: સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ,જે આશરે $500 \; ml$ હોય છે.
$2$. રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$: બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી પણ ફેફસામાં બાકી રહેતું હવાનું કદ,જે આશરે $1100 \; ml$ થી $1200 \; ml$ હોય છે.
$3$. ઈન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$: બળપૂર્વક શ્વાસ અંદર લેતી વખતે વધારાનું હવાનું કદ જે વ્યક્તિ અંદર લઈ શકે છે,તે આશરે $2500 \; ml$ થી $3000 \; ml$ હોય છે.
$4$. એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$: બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કરતી વખતે વધારાનું હવાનું કદ જે વ્યક્તિ બહાર કાઢી શકે છે,તે આશરે $1000 \; ml$ થી $1100 \; ml$ હોય છે.

(C) સ્ફિગ્મોમેનોમીટર $\rightarrow$ બ્લડ પ્રેશર (રુધિરનું દબાણ) માપવા માટે વપરાય છે.
સ્ટેથોસ્કોપ $\rightarrow$ હૃદયના સામાન્ય લયને તપાસવા માટે (એટલે કે,સામાન્ય અને અસામાન્ય હૃદયના અવાજો સાંભળવા માટે) વપરાય છે.
સ્પાયરોમીટર $\rightarrow$ ફેફસાના કાર્યોના મૂલ્યાંકન માટે વપરાય છે.
ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રાફ $\rightarrow$ $ECG$ (ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ) લેવા માટે વપરાતું સાધન છે.

(D) વધારાના હવાના કદને જે વ્યક્તિ બળપૂર્વક શ્વાસ લઈને અંદર લઈ શકે છે તેને ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$ કહેવામાં આવે છે.
આ કદ ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ ની ઉપર અને તેનાથી વધારાની હવા દર્શાવે છે જે અંદર લઈ શકાય છે.
$IRV$ નું સરેરાશ મૂલ્ય આશરે $2500 \; ml$ થી $3000 \; ml$ હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,ઇન્સ્પિરેટરી કેપેસિટી $(IC)$ એ સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ દ્વારા અંદર લઈ શકાતા હવાના કુલ કદને દર્શાવે છે,જેની ગણતરી $IC = TV + IRV$ તરીકે કરવામાં આવે છે.

(A) સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી ફેફસામાં બાકી રહેતા હવાના કદને કાર્યાત્મક અવશેષી કદ (Functional Residual Capacity - $FRC$) કહેવામાં આવે છે.
તેની ગણતરી ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$ અને અવશેષી કદ $(RV)$ ના સરવાળા તરીકે કરવામાં આવે છે.
ગાણિતિક રીતે,$FRC = ERV + RV$.
તેનું સરેરાશ મૂલ્ય આશરે $2500 \; ml$ હોય છે.

(B) જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બળપૂર્વક શ્વાસ બહાર કાઢે છે,ત્યારે તે ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ બંને બહાર કાઢે છે.
આ બળપૂર્વકના ઉચ્છવાસ પછી,ફેફસાંમાં રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ બાકી રહે છે.
જ્યારે વ્યક્તિ ત્યારબાદ કોઈ વધારાના પ્રયત્નો કર્યા વિના સામાન્ય સ્થિતિમાં શ્વાસ લે છે,ત્યારે તે માત્ર ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ જેટલો જ શ્વાસ લે છે.
તેથી,સામાન્ય સ્થિતિમાં તરત જ લેવાયેલ કદ માત્ર $TV$ છે.

(A) શ્વાસોચ્છવાસના કદ અને ક્ષમતાનું માપન ફેફસાંના કાર્યોના ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન માટે આવશ્યક છે.
આ માપન $Spirometer$ (સ્પાઈરોમીટર) નામના સાધનનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે.
$Spirometer$ સ્વાસ્થ્ય અને રોગની સ્થિતિમાં ફેફસાંના કાર્યોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે.
$Electrocardiograph$ $(ECG)$ નો ઉપયોગ હૃદયની ગતિવિધિ માપવા માટે થાય છે.
$Stethoscope$ નો ઉપયોગ શરીરના આંતરિક અવાજો સાંભળવા માટે થાય છે.
$Sphygmomanometer$ નો ઉપયોગ બ્લડ પ્રેશર (રુધિરનું દબાણ) માપવા માટે થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) વ્યક્તિ દબાણપૂર્વક ઉચ્છવાસ દ્વારા જે વધારાનું વાયુનું કદ બહાર કાઢી શકે છે તેને ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$ કહેવામાં આવે છે.
$TV$ (ટાઈડલ વોલ્યુમ) એ સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ વાયુનું કદ છે.
$IRV$ (અંતઃશ્વસન અનામત કદ) એ વધારાનું વાયુનું કદ છે જે વ્યક્તિ દબાણપૂર્વક અંતઃશ્વસન દ્વારા અંદર લઈ શકે છે.
$EC$ (ઉચ્છવાસ ક્ષમતા) એ સામાન્ય અંતઃશ્વસન પછી વ્યક્તિ દ્વારા બહાર કાઢી શકાતા વાયુનું કુલ કદ છે $(TV + ERV)$.

(D) શ્વસન સંબંધી કદ અને ક્ષમતાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. $TV$ (ટાઈડલ વોલ્યુમ) એ સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન અંદર લેવાયેલ અથવા બહાર કાઢેલ હવાનું કદ છે,જે આશરે $500 \ mL$ હોય છે.
$2$. $IRV$ (ઈન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ) એ વધારાનું હવાનું કદ છે જે વ્યક્તિ બળપૂર્વક શ્વાસ લઈને અંદર લઈ શકે છે,જે આશરે $2500 \ mL$ થી $3000 \ mL$ હોય છે.
$3$. $VC$ (વાઈટલ કેપેસિટી) એ બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી વ્યક્તિ દ્વારા અંદર લઈ શકાતા હવાનું મહત્તમ કદ છે,જે આશરે $4000 \ mL$ થી $4600 \ mL$ હોય છે.
$4$. $TLC$ (ટોટલ લંગ કેપેસિટી) એ બળપૂર્વક શ્વાસ લીધા પછી ફેફસાંમાં સમાઈ શકતી હવાનું કુલ કદ છે,જેમાં $RV + ERV + TV + IRV$ નો સમાવેશ થાય છે. તે આશરે $5000 \ mL$ થી $6000 \ mL$ હોય છે.
આ મૂલ્યોની સરખામણી કરતા,$TLC$ નું કદ સૌથી વધુ છે.

(A) કાર્યક્ષમ અવશિષ્ટ કદ $(FRC)$ એટલે સામાન્ય ઉચ્છવાસ બાદ ફેફસામાં બાકી રહેલ હવાનું કદ.
તે એક્સપાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ અને રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ ના સરવાળા જેટલું હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,$FRC = ERV + RV$.

(B) શ્વસન કદ અને ક્ષમતાઓની ગણતરી નીચે મુજબ છે:
$P. TLC - IC = (ERV + TV + IRV + RV) - (TV + IRV) = ERV + RV = 2100-2600 \, mL$ (અંદાજે). તેથી,$P-IV$.
$Q. IC - IRV = (TV + IRV) - IRV = TV = 500 \, mL$ (ટાઈડલ વોલ્યુમ). તેથી,$Q-I$.
$R. TLC - VC = RV = 1100-1200 \, mL$ (અવશેષ કદ). તેથી,$R-II$.
$S. ERV + TV = 1000 + 500 = 1500-1600 \, mL$. તેથી,$S-III$.
આમ,સાચી જોડ $(P-IV), (Q-I), (R-II), (S-III)$ છે.

(B) શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા $(IC)$ એટલે સામાન્ય ઉચ્છવાસ બાદ વ્યક્તિ દ્વારા અંદર લઈ શકાતા હવાનું કુલ કદ.
તેમાં ટાઈડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
ગાણિતિક રીતે,$IC = TV + IRV$.

(D) એક્સપિરેટરી કેપેસિટી $(EC)$ એટલે સામાન્ય શ્વાસ (ઉચ્છવાસ) બાદ વ્યક્તિ દ્વારા બહાર કાઢી શકાતી હવાનું કુલ કદ.
તેમાં ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
ગાણિતિક રીતે,$EC = TV + ERV$.

(B) શ્વસન કદ નીચે મુજબ છે:
$1$. $IRV$ (ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ): $2500 \ mL$ થી $3000 \ mL$.
$2$. $TV$ (ટાઇડલ વોલ્યુમ): $500 \ mL$.
$3$. $ERV$ (એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ): $1000 \ mL$ થી $1100 \ mL$.
$4$. $EC$ (એક્સપિરેટરી કેપેસિટી): $TV + ERV = 500 + 1100 = 1600 \ mL$.
આ મૂલ્યોની સરખામણી કરતા,$TV$ $(500 \ mL)$ સૌથી ઓછું છે.

(D) કુલ ફેફસાંની ક્ષમતા $(TLC)$ એ બળપૂર્વકના શ્વાસના અંતે ફેફસાંમાં સમાયેલી હવાનું કુલ કદ છે.
તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. વાઇટલ કેપેસિટી $(VC)$ + રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$. કારણ કે $VC = IRV + TV + ERV$,તેથી $TLC = IRV + TV + ERV + RV$.
$2$. ઇન્સ્પિરેટરી કેપેસિટી $(IC)$ + ફંક્શનલ રેસિડ્યુઅલ કેપેસિટી $(FRC)$. કારણ કે $IC = IRV + TV$ અને $FRC = ERV + RV$,તેથી $IC + FRC = IRV + TV + ERV + RV$.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો $TLC$ નું સૂત્ર દર્શાવે છે.

(C) બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી ફેફસાંમાં જે હવા બાકી રહે છે તેને રેસિડ્યુઅલ વોલ્યુમ $(RV)$ કહેવામાં આવે છે.
આ કદને બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ દ્વારા પણ બહાર કાઢી શકાતું નથી કારણ કે ઇન્ટ્રાપ્લ્યુરલ દબાણને કારણે ફેફસાં સંપૂર્ણપણે સંકોચાઈ જતા નથી.
$FRC$ એ સામાન્ય ઉચ્છવાસ પછી ફેફસાંમાં બાકી રહેલી હવાનું કદ છે $(ERV + RV)$.
$ERV$ એ વધારાનું હવાનું કદ છે જે બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ દ્વારા બહાર કાઢી શકાય છે.
$EC$ એ સામાન્ય શ્વાસ લીધા પછી વ્યક્તિ દ્વારા બહાર કાઢી શકાતી હવાનું કુલ કદ છે $(TV + ERV)$.

(C) વાઇટલ કેપેસિટી $(VC)$ એટલે બળપૂર્વકના ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા અંદર લઈ શકે તે મહત્તમ કદ. તેમાં એક્સપાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$,ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને ઇન્સ્પાયરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
ગાણિતિક રીતે,$VC = ERV + TV + IRV$.
વિધાન $(a)$ સાચું છે કારણ કે તે $VC$ ના ઘટકો દર્શાવે છે.
વિધાન $(c)$ સાચું છે કારણ કે તે $VC$ ની વ્યાખ્યા આપે છે કે બળપૂર્વકના ઉચ્છવાસ પછી વ્યક્તિ મહત્તમ કેટલી હવા અંદર લઈ શકે છે.
વિધાન $(e)$ પણ સાચું છે કારણ કે બળપૂર્વકના શ્વાસ પછી વ્યક્તિ જેટલી હવા બહાર કાઢી શકે છે તે $VC$ (કુલ વિનિમયક્ષમ હવા) ની સમકક્ષ છે.
તેથી,વિધાનો $(a), (c)$ અને $(e)$ સાચા છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
જીવન ક્ષમતા $(VC)$ એટલે કે બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ કર્યા પછી વ્યક્તિ જેટલી મહત્તમ હવા અંદર લઈ શકે છે તે કદ.
તેમાં ઇન્સ્પિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(IRV)$,ટાઇડલ વોલ્યુમ $(TV)$ અને એક્સપિરેટરી રિઝર્વ વોલ્યુમ $(ERV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
ગાણિતિક રીતે,$VC = IRV + TV + ERV$.

$(A)$ સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A.$ ઉચ્છવાસ ક્ષમતા $(EC)$ $=$ ભરતી કદ $(TV)$ $+$ ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$. આ $II$ સાથે જોડાય છે.
$B.$ કાર્યાત્મક અવશેષી ક્ષમતા $(FRC)$ $=$ ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$ $+$ અવશેષી કદ $(RV)$. આ $IV$ સાથે જોડાય છે.
$C.$ જૈવિક ક્ષમતા $(VC)$ $=$ ઉચ્છવાસ અનામત કદ $(ERV)$ $+$ ભરતી કદ $(TV)$ $+$ અંતઃશ્વાસ અનામત કદ $(IRV)$. આ $I$ સાથે જોડાય છે.
$D.$ અંતઃશ્વાસ ક્ષમતા $(IC)$ $=$ ભરતી કદ $(TV)$ $+$ અંતઃશ્વાસ અનામત કદ $(IRV)$. આ $III$ સાથે જોડાય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $A-II, B-IV, C-I, D-III$ છે.