Mix Examples - Control and Coordination Questions in Gujarati

(A) આ વિધાન ખરું છે.
માનવ મગજમાં,મધ્યમગજ અને પશ્વમગજ (ખાસ કરીને લંબમજ્જા) વિવિધ અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયમન કરવા માટે જવાબદાર છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પશ્વમગજમાં આવેલ લંબમજ્જા રુધિરનું દબાણ,લાળરસનો સ્ત્રાવ અને ઉલટી જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
મધ્યમગજ સંવેદનાત્મક માહિતીના વહન અને આંખની અનૈચ્છિક હલનચલન તથા શ્રવણ પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓના નિયંત્રણમાં ભાગ લે છે.

(A) આ વિધાન ખરું છે.
માનવ મગજ ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: અગ્રમસ્તિષ્ક,મધ્યમસ્તિષ્ક અને પશ્ચમસ્તિષ્ક.
પશ્ચમસ્તિષ્ક એ પોન્સ,લંબમજ્જા (medulla oblongata) અને અનુમસ્તિષ્ક (cerebellum) નું બનેલું છે.
તેથી,અનુમસ્તિષ્ક એ પશ્ચમસ્તિષ્કનો જ એક ભાગ છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
બ્લડ પ્રેશર,લાળ ઝરવી અને ઉલટી થવી એ અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ છે.
આ અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ પશ્ચ મગજના ભાગ એવા લંબમજ્જા (medulla oblongata) દ્વારા થાય છે,અગ્ર મગજ (cerebrum) દ્વારા નહીં.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે. શરીરનું સંતુલન અને સ્થિતિ જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર મગજનો ભાગ અનુમસ્તિષ્ક (cerebellum) છે,જે પશ્ચમગજનો એક ભાગ છે,અગ્રમગજનો નહીં.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે. ઇન્સ્યુલિન એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું અંતઃસ્ત્રાવ છે જે રુધિરમાં ગ્લુકોઝના સ્તરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. ઇન્સ્યુલિન રુધિરમાં શર્કરાનું સ્તર વધારવાને બદલે,કોષોમાં ગ્લુકોઝના શોષણને પ્રોત્સાહન આપીને તેને ઘટાડે છે,જેથી તેનો ઉપયોગ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે અથવા યકૃત અને સ્નાયુઓમાં ગ્લાયકોજન તરીકે સંગ્રહ કરવા માટે થઈ શકે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે.
ગોઇટર એ આહારમાં આયોડિનની ઉણપને કારણે થાય છે,કેલ્શિયમની ઉણપને કારણે નહીં.
થાઇરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા થાઇરોક્સિન હોર્મોનનું સંશ્લેષણ કરવા માટે આયોડિન આવશ્યક છે.
કેલ્શિયમની ઉણપ સામાન્ય રીતે હાડકાના સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ જેવી કે ઓસ્ટિઓપોરોસિસ અથવા રિકેટ્સ તરફ દોરી જાય છે.

(FALSE) આ વિધાન ખોટું છે. ગોઇટર એ થાઇરોઇડ ગ્રંથિના વિસ્તરણ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતી સ્થિતિ છે,જે ગળાના ભાગમાં આવેલી હોય છે. તેથી,ગોઇટર સાથે સંકળાયેલ સોજો ગળામાં જોવા મળે છે,પેટમાં નહીં.

(TRUE) આ વિધાન ખરું છે. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ,જેને ઘણીવાર 'માસ્ટર ગ્રંથિ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે મગજના પાયાના ભાગમાં આવેલી હોય છે. તે વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$ સહિત અનેક અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે શરીરના હાડકાં અને પેશીઓની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે આવશ્યક છે.

(A) આ વિધાન ખરું છે. એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે ઓળખાય છે. તે બીજની સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે છે,પર્ણના વૃદ્ધત્વને પ્રેરે છે અને તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓમાં પાણીના વ્યયને રોકવા માટે વાયુરંધ્ર બંધ કરવામાં મદદ કરે છે,આમ તે વનસ્પતિની એકંદર વૃદ્ધિને અવરોધે છે.

(A) આ વિધાન સાચું છે.
પરાગનલિકાની અંડક તરફની વૃદ્ધિ એ રસાયણાનુવર્તન (chemotropism) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
રસાયણાનુવર્તન એટલે રાસાયણિક ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગની હલનચલન કે વૃદ્ધિ.
આ પ્રક્રિયામાં,અંડક ચોક્કસ રાસાયણિક પદાર્થો મુક્ત કરે છે જે પરાગનલિકાને તેની તરફ વૃદ્ધિ કરવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે,જેથી સફળ ફલન સુનિશ્ચિત થાય છે.

(B) ગુરૂત્વાકર્ષણની પ્રતિક્રિયામાં વનસ્પતિના ભાગોના હલનચલનને $Geotropism$ (ભૂ-આવર્તન) કહેવામાં આવે છે.
વનસ્પતિના મૂળ સામાન્ય રીતે ધન $Geotropism$ દર્શાવે છે કારણ કે તે ગુરૂત્વાકર્ષણના ખેંચાણ તરફ નીચેની તરફ વૃદ્ધિ પામે છે,જ્યારે પ્રરોહ (કાંડ) ઋણ $Geotropism$ દર્શાવે છે કારણ કે તે ગુરૂત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ દિશામાં ઉપરની તરફ વૃદ્ધિ પામે છે.

(A) પ્રકાશાવર્તન એ પ્રકાશના ઉત્તેજનના પ્રતિભાવમાં સજીવની વૃદ્ધિ છે.
ધન પ્રકાશાવર્તન એ પ્રકાશના સ્ત્રોત તરફની વૃદ્ધિ છે,જે સામાન્ય રીતે વનસ્પતિના પ્રરોહ અથવા પ્રકાંડમાં જોવા મળે છે.
નકારાત્મક પ્રકાશાવર્તન એ પ્રકાશના સ્ત્રોતથી દૂર થતી વૃદ્ધિ છે.
મૂળ નકારાત્મક પ્રકાશાવર્તન દર્શાવે છે કારણ કે તે પ્રકાશથી દૂર અને ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં (ભૂઆવર્તન) વૃદ્ધિ પામે છે.

(D) પરાગનલિકાની અંડક તરફ થતી વૃદ્ધિ એ $Chemotropism$ (રસાયણાનુવર્તન) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ પ્રક્રિયા એટલા માટે થાય છે કારણ કે અંડક ચોક્કસ પ્રકારના રાસાયણિક પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે પરાગનલિકા માટે સંકેત તરીકે કાર્ય કરે છે.
પરાગનલિકા આ રસાયણોને ઓળખે છે અને તે પદાર્થોની વધુ સાંદ્રતા ધરાવતી દિશામાં વૃદ્ધિ પામે છે,જે તેને ફલન માટે સીધી અંડક સુધી દોરી જાય છે.

(B) પ્રકાશની ઉત્તેજનાના પ્રતિચાર રૂપે વનસ્પતિના અંગોમાં થતી હલનચલનને પ્રકાશાનુવર્તન કહે છે.
જ્યારે વનસ્પતિનો પ્રરોહ (પ્રકાંડ) પ્રકાશના સ્ત્રોત તરફ વૃદ્ધિ કરે છે,ત્યારે તેને ધન પ્રકાશાનુવર્તન કહેવામાં આવે છે.
ભૂ-આવર્તન એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રત્યેનો પ્રતિચાર છે,સ્પર્શાનુવર્તન એ સ્પર્શ પ્રત્યેનો પ્રતિચાર છે અને ફોટોનેસ્ટી એ પ્રકાશ પ્રત્યેની દિશાહીન હલનચલન છે.

(A) સ્પર્શાનુવર્તન એ વનસ્પતિની એવી દિશાકીય વૃદ્ધિ છે જે સ્પર્શની ઉત્તેજના અથવા કોઈ ઘન પદાર્થ સાથેના ભૌતિક સંપર્કને કારણે થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,વેલાવાળી વનસ્પતિઓના સૂત્રાંગો (tendrils) જ્યારે કોઈ આધારના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે તેની આસપાસ વીંટળાઈ જાય છે.
તેથી,સ્પર્શાનુવર્તન માટે જવાબદાર ઉત્તેજના સ્પર્શ છે.

(B) અનુમસ્તિષ્ક $(Cerebellum)$ એ પશ્ચમગજ (hindbrain) નો એક ભાગ છે જે ખોપરીના પાછળના ભાગમાં આવેલું છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય સ્નાયુઓની સ્વૈચ્છિક હલનચલનનું સંકલન કરવાનું અને શરીરની શારીરિક સ્થિતિ (posture) તથા સમતોલપણું (balance) જાળવવાનું છે. તે હલનચલનને સરળ અને સચોટ બનાવવાની ખાતરી કરે છે.

(B) માનવ કરોડરજ્જુમાંથી કરોડરજ્જુના ચેતાઓની $31$ જોડી ઉદ્ભવે છે.
આ ચેતાઓને કરોડસ્તંભના જે ભાગમાંથી તે નીકળે છે તેના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$8$ જોડી સર્વાઇકલ (ગ્રીવા) ચેતાઓ,
$12$ જોડી થોરાસિક (વક્ષ) ચેતાઓ,
$5$ જોડી લમ્બર (કટિ) ચેતાઓ,
$5$ જોડી સેક્રલ (ત્રિકાસ્થિ) ચેતાઓ,અને
$1$ જોડી કોક્સિજિયલ (અનુત્રિકાસ્થિ) ચેતા.
તેથી,કુલ જોડીઓની સંખ્યા $8 + 12 + 5 + 5 + 1 = 31$ જોડી થાય છે.

(B) માનવ મગજને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે: અગ્રમગજ,મધ્યમગજ અને પશ્વમગજ.
$1$. અગ્રમગજમાં બૃહદમસ્તિષ્ક (Cerebrum),થેલેમસ અને હાયપોથેલેમસનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. મધ્યમગજ એ અગ્રમગજને પશ્વમગજ સાથે જોડે છે.
$3$. પશ્વમગજ ત્રણ મુખ્ય રચનાઓનું બનેલું છે: અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum),સેતુ (Pons) અને લંબમજ્જા (Medulla oblongata).
તેથી,અનુમસ્તિષ્ક,લંબમજ્જા અને સેતુ એ પશ્વમગજના ભાગો છે.

(C) થાઇરોઇડ ગ્રંથિમાં $Thyroxine$ અંતઃસ્ત્રાવના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન એક આવશ્યક ખનિજ છે.
$Thyroxine$ શરીરમાં કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયમન કરે છે.
આહારમાં આયોડિનની ઉણપને કારણે ગોઇટર (ગલગંડ) નામનો રોગ થાય છે,જેમાં થાઇરોઇડ ગ્રંથિમાં સોજો આવે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
એડ્રિનાલિન એ એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થતું અંતઃસ્ત્રાવ છે,જે મૂત્રપિંડની ઉપર આવેલી હોય છે,પિટ્યૂટરી ગ્રંથિ દ્વારા નહીં.
પિટ્યૂટરી ગ્રંથિ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$,$TSH$ અને $ACTH$ જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
ઈસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટરોન એ માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો છે જે અંડપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
ઇન્સ્યુલિન એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે જે રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ જાળવી રાખે છે.

(C) કરોડરજજુ એ ચેતાપેશીની બનેલી એક લાંબી,પાતળી અને નળાકાર રચના છે,જે મગજના લંબમજ્જા (Medulla oblongata) માંથી શરૂ થઈને કરોડસ્તંભમાં નીચે તરફ જાય છે. લંબમજ્જા એ મગજનો સૌથી નીચેનો ભાગ છે અને તે મગજ અને કરોડરજજુ વચ્ચેના જોડાણ બિંદુ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) $Adrenaline$ (એડ્રિનાલિન) અંતઃસ્ત્રાવ તણાવ અથવા કટોકટીની પરિસ્થિતિઓમાં એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તેને ઘણીવાર 'ફાઇટ-ઓર-ફ્લાઇટ' (લડો અથવા ભાગો) અંતઃસ્ત્રાવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે તે રુધિરમાં મુક્ત થાય છે,ત્યારે તે હૃદયના ધબકારા,શ્વસન દર અને બ્લડ પ્રેશરમાં વધારો કરે છે અને સ્નાયુઓ તરફ રુધિરનો પ્રવાહ વધારે છે,જે શરીરને જોખમ સામે ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપવા માટે તૈયાર કરે છે.

(C) પુરુષ જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ $Testosterone$ (ટેસ્ટોસ્ટેરોન) છે.
તે મુખ્યત્વે પુરુષોના શુક્રપિંડમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
$Testosterone$ પુરુષોમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે,જેમ કે અવાજમાં ઘેરાવો આવવો,ચહેરા અને શરીર પર વાળનો વિકાસ અને સ્નાયુઓનો વિકાસ.
$Estrogen$ અને $Progesterone$ એ સ્ત્રી જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો છે,જ્યારે $Adrenaline$ એ એડ્રિનલ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો તણાવનો અંતઃસ્ત્રાવ છે.

(B) માનવ શરીરમાં અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ કાં તો જોડીમાં હોય છે અથવા એકલી હોય છે.
$1$. એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ જોડીમાં હોય છે,જે દરેક મૂત્રપિંડની ઉપર આવેલી હોય છે.
$2$. શુક્રપિંડ એ નરના પ્રાથમિક પ્રજનન અંગો છે અને તે જોડીમાં હોય છે.
$3$. અંડપિંડ એ માદાના પ્રાથમિક પ્રજનન અંગો છે અને તે જોડીમાં હોય છે.
$4$. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એ મગજના તળિયે આવેલી વટાણાના દાણા જેવડી એક નાની ગ્રંથિ છે અને તે એકલી (અજોડ) હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ (પિટ્યુટરી) છે.

(C) સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં મળતી ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિચાર આપે છે. પ્રાણીઓમાં,આ પ્રતિચાર સામાન્ય રીતે હલનચલન સ્વરૂપે જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે,જ્યારે આપણે કોઈ ગરમ વસ્તુને અડીએ છીએ,ત્યારે આપણે આપણો હાથ દૂર કરીએ છીએ. આ હલનચલન ચેતાતંત્ર અને સ્નાયુતંત્ર વચ્ચેના સંકલનનું પરિણામ છે.

(D) થિગ્મોનેસ્ટી એ વનસ્પતિમાં થતી એક પ્રકારની નેસ્ટિક હલનચલન છે જે સ્પર્શ અથવા યાંત્રિક ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં જોવા મળે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, લજામણી $(Mimosa \text{ pudica})$ ના પાંદડાઓને સ્પર્શ કરતા તે બીડાઈ જાય છે, જે થિગ્મોનેસ્ટીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ગુરુત્વાકર્ષણ સંબંધિત હલનચલનને ભૂઆવર્તન (geotropism), પાણી સંબંધિત હલનચલનને જલાનુવર્તન (hydrotropism) અને પ્રકાશ સંબંધિત હલનચલનને પ્રકાશાનુવર્તન (phototropism) કહેવામાં આવે છે.

(D) પ્રાણીઓમાં $\text{ચેતાતંત્ર}$ અને $\text{અંતઃસ્ત્રાવી}$ $\text{તંત્ર}$ પરસ્પર પૂરક બનીને સંકલન અને નિયમનનું કાર્ય કરે છે।
$\text{ચેતાતંત્ર}$ ઝડપી પ્રતિચાર માટે વિદ્યુત સંકેતો પૂરા પાડે છે, જ્યારે $\text{અંતઃસ્ત્રાવી}$ $\text{તંત્ર}$ અંતઃસ્ત્રાવો નામના રાસાયણિક સંદેશાવાહકોનો ઉપયોગ કરીને શારીરિક પ્રક્રિયાઓનું ધીમું અને લાંબા ગાળાનું નિયમન કરે છે।
આ બંને તંત્રો સાથે મળીને ખાતરી કરે છે કે શરીર એક સંકલિત એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે।

(A) વનસ્પતિમાં પ્રાણીઓની જેમ વિશિષ્ટ ચેતાતંત્ર અને સંવેદનાંગોનો અભાવ હોય છે,જે જટિલ ઉત્તેજનાઓ પર પ્રક્રિયા કરવા અને પ્રતિભાવ આપવા માટે જરૂરી છે. જોકે વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અને વિકાસના નિયમન માટે અંતઃસ્ત્રાવો (ફાઈટોહોર્મોન્સ) ઉત્પન્ન કરે છે,પરંતુ બાહ્ય ઉત્તેજના સામે તેમનો પ્રતિભાવ મુખ્યત્વે રાસાયણિક હોય છે અને પ્રાણીઓના ચેતાતંત્રમાં જોવા મળતા ઝડપી વિદ્યુત સંકેતોની તુલનામાં ધીમો હોય છે. તેથી,ચેતાતંત્રનો અભાવ એ તેમની મર્યાદિત પ્રતિક્રિયાનું મુખ્ય કારણ છે.

(A) વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવોને બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: વૃદ્ધિપ્રેરક અને વૃદ્ધિ અવરોધક.
$1$. વૃદ્ધિપ્રેરકોમાં ઑક્ઝિન,જિબરેલિન અને સાયટોકાઈનિનનો સમાવેશ થાય છે,જે કોષ વિભાજન,કોષ વિસ્તરણ અને વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે.
$2$. વૃદ્ધિ અવરોધકોમાં એબ્સિસિક ઍસિડનો સમાવેશ થાય છે,જે વૃદ્ધિને અટકાવે છે અને સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$3$. ઈથિલીન મુખ્યત્વે વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે.
$4$. ઈન્સ્યુલિન એ પ્રાણીઓમાં જોવા મળતો અંતઃસ્ત્રાવ છે,વનસ્પતિમાં નહીં.
તેથી,ઑક્ઝિન એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે જાણીતો વનસ્પતિ વૃદ્ધિપ્રેરક છે.

(C) વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયમન કરે છે.
$Auxin$,$Gibberellin$ અને $Cytokinin$ મુખ્યત્વે વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પ્રેરક તરીકે ઓળખાય છે.
$Abscisic$ $acid$ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે ઓળખાય છે.
તે બીજમાં સુષુપ્તતા પ્રેરે છે,પર્ણના પતન (abscission) માં મદદ કરે છે અને વાયુરંધ્રોને બંધ કરીને વનસ્પતિને તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓ સામે ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.

(B) સંવેદનશીલ વનસ્પતિઓ,જેમ કે લજામણી ($Mimosa$ $pudica$),સ્પર્શ પ્રત્યે તેમના કોષોમાં રહેલા પાણીના જથ્થામાં થતા ફેરફારો દ્વારા પ્રતિચાર આપે છે.
જ્યારે સ્પર્શ કરવામાં આવે છે,ત્યારે પર્ણિકાઓના પાયામાં રહેલા કોષો પાણી ગુમાવે છે,જેના કારણે કોષોનો આસુનદાબ (turgor pressure) ઘટે છે.
આ આસુનદાબમાં થતા ફેરફારને કારણે પર્ણો બીડાઈ જાય છે અથવા નમી જાય છે.
આ હલનચલન વૃદ્ધિથી સ્વતંત્ર છે અને પાણીના વહન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જેને વનસ્પતિમાં થતી 'કંપાનુકુંચન' (thigmonasty) પ્રકારની હલનચલન કહેવાય છે.
વનસ્પતિઓમાં ચેતાપેશી કે સ્નાયુપેશી હોતી નથી,તેથી તેઓ ઉત્તેજના સામે પ્રતિચાર આપવા માટે રાસાયણિક અને ભૌતિક ફેરફારો (જેમ કે પાણીનું વહન) પર આધાર રાખે છે.

(A) જ્યારે વનસ્પતિના કોઈ ભાગની વૃદ્ધિ ઉત્તેજનાની દિશામાં થાય, ત્યારે તેને $\text{ધન}-\text{આવર્તન}$ (Positive tropism) કહેવામાં આવે છે।
તેનાથી વિપરીત, જો વૃદ્ધિ ઉત્તેજનાની વિરુદ્ધ દિશામાં થાય, તો તેને $\text{ઋણ}-\text{આવર્તન}$ (Negative tropism) કહેવાય છે।
$\text{ભૂ}-\text{આવર્તન}$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રત્યેની વૃદ્ધિ છે અને $\text{રસાયણાઆવર્તન}$ એ રાસાયણિક ઉત્તેજના પ્રત્યેની વૃદ્ધિ છે।
તેથી, ઉત્તેજનાની દિશામાં થતી વૃદ્ધિ માટેનો સામાન્ય શબ્દ $\text{ધન}-\text{આવર્તન}$ છે।

(C) પ્રકાશની ઉત્તેજના સામે વનસ્પતિના અંગોની થતી હલનચલનને $\text{પ્રકાશાનુવર્તન}$ (Phototropism) કહે છે.
સૂર્યમુખીનાં પુષ્પો દિવસ દરમિયાન સૂર્યની દિશામાં ગતિ કરે છે, તેથી તેમની વૃદ્ધિ અને દિશા પ્રકાશ દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે, જે $\text{પ્રકાશાનુવર્તન}$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$\text{જલાનુવર્તન}$ એ પાણી પ્રત્યેનો પ્રતિચાર છે, $\text{ભૂ}-\text{આવર્તન}$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રત્યેનો પ્રતિચાર છે, અને $\text{રસાયણાઆવર્તન}$ એ રાસાયણિક ઉત્તેજના પ્રત્યેનો પ્રતિચાર છે.

(B) આવર્તન એટલે બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગની વૃદ્ધિ કે હલનચલન.
જલાનુવર્તન એટલે વનસ્પતિના મૂળનું ભેજ કે પાણી તરફ અથવા તેનાથી દૂર થતું હલનચલન.
અહીં મૂળ પાણી તરફ વૃદ્ધિ પામે છે, તેથી આ હલનચલનને $\text{ધન } \text{જલાનુવર્તન}$ કહેવામાં આવે છે.

(A) વનસ્પતિનાં સૂત્રાંગો $Thigmotropism$ (સ્પર્શાવર્તન) દર્શાવે છે.
$Thigmotropism$ એ વનસ્પતિના ભાગનું કોઈ નક્કર પદાર્થ સાથેના સ્પર્શના પ્રતિભાવમાં થતું દિશાકીય વૃદ્ધિનું હલનચલન છે.
જ્યારે સૂત્રાંગો કોઈ આધારના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે આધારની સંપર્કવાળી બાજુની વૃદ્ધિ,તેનાથી વિરુદ્ધ બાજુની વૃદ્ધિ કરતાં ધીમી થાય છે,જેના કારણે સૂત્રાંગો આધારની આસપાસ વીંટળાઈ જાય છે.

(C) જ્યારે કુંડામાં ઉગાડેલા છોડને આડો રાખવામાં આવે છે,ત્યારે પ્રકાંડ ઋણ ભૂઆવર્તન (negative geotropism) દર્શાવે છે.
આનો અર્થ એ છે કે પ્રકાંડ ગુરુત્વાકર્ષણ બળની વિરુદ્ધ દિશામાં વધે છે.
ઓક્સિનના પુનઃવિતરણને કારણે,જે પ્રકાંડની નીચેની બાજુએ એકઠું થાય છે,નીચેની બાજુના કોષો ઉપરની બાજુના કોષો કરતા ઝડપથી વૃદ્ધિ પામે છે.
પરિણામે,પ્રકાંડ વળી જાય છે અને જમીનથી દૂર ઉપરની તરફ વધે છે.

(D) વનસ્પતિનો પ્રરોહ ધન પ્રકાશાનુવર્તન દર્શાવે છે કારણ કે તે પ્રકાશના સ્ત્રોત તરફ વૃદ્ધિ પામે છે.
તે ઋણ ભૂઆનુવર્તન (negative geotropism) પણ દર્શાવે છે કારણ કે તે ગુરુત્વાકર્ષણ બળની વિરુદ્ધ દિશામાં (ઉપરની તરફ) વૃદ્ધિ પામે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ ધન પ્રકાશાનુવર્તન અને ઋણ ભૂઆનુવર્તન છે.

(B) પ્રકાશાનુવર્તન એટલે પ્રકાશની ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં સજીવની વૃદ્ધિ.
ધન પ્રકાશાનુવર્તન એટલે પ્રકાશના સ્ત્રોત તરફ થતી વૃદ્ધિ,જે વનસ્પતિના પ્રકાંડમાં જોવા મળે છે.
ઋણ પ્રકાશાનુવર્તન એટલે પ્રકાશના સ્ત્રોતથી દૂર થતી વૃદ્ધિ.
વનસ્પતિના મૂળ ઋણ પ્રકાશાનુવર્તન દર્શાવે છે કારણ કે તે પ્રકાશથી દૂર અને જમીનની અંદરની તરફ (ભૂઆનુવર્તન) વૃદ્ધિ પામે છે.

(A) ફોટોનેસ્ટિક હલનચલન એ વનસ્પતિમાં થતું એક પ્રકારનું અનુકુંચન હલનચલન છે,જેમાં પ્રકાશની તીવ્રતામાં થતા ફેરફારને પ્રતિભાવ રૂપે ફૂલોનું ખીલવું કે બીડાવું જેવી ક્રિયાઓ થાય છે.
મોગરાના $(Jasminum)$ ફૂલો ફોટોનેસ્ટિક હલનચલન દર્શાવે છે,કારણ કે તે સામાન્ય રીતે સાંજ કે રાત્રિના પ્રકાશની સ્થિતિના પ્રતિભાવમાં ખીલે છે.
સૂર્યમુખી એ હેલિયોટ્રોપિઝમ (સૂર્યની દિશામાં ગતિ) દર્શાવે છે,ફોટોનેસ્ટિક હલનચલન નહીં.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) $Mimosa$ $pudica$ (લજામણી) દ્વારા સ્પર્શના પ્રતિભાવમાં દર્શાવવામાં આવતી હલનચલનને કંપાનુકુંચન (Thigmonasty) અથવા સિસ્મોનાસ્ટી કહેવામાં આવે છે.
આ એક અનિર્દેશિત હલનચલન છે જેમાં છોડના પાંદડા સ્પર્શ થતાંની સાથે જ અંદરની તરફ વળી જાય છે.
આવર્તન (Tropism) થી વિપરીત,જે દિશાત્મક વૃદ્ધિ હલનચલન છે,કંપાનુકુંચન હલનચલન ઉત્તેજનાની દિશાથી સ્વતંત્ર હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગના હલનચલનને $phototropism$ (પ્રકાશાવર્તન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સૂર્યમુખીના ફૂલો સૂર્યની દિશામાં દિશાત્મક વૃદ્ધિ દર્શાવે છે,જે $phototropism$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$Chemotropism$ એ રસાયણોના પ્રતિભાવમાં થતું હલનચલન છે.
$Hydrotropism$ એ પાણીના પ્રતિભાવમાં થતું હલનચલન છે.
$Photonasty$ એ પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં થતું દિશાવિહીન હલનચલન છે,જે સૂર્યમુખી દ્વારા સૂર્યને અનુસરવાની દિશાત્મક પ્રક્રિયા માટે લાગુ પડતું નથી.

(C) તાપમાનના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગોમાં થતી હલનચલનને $Thermonasty$ (તાપાનુકુંચન) કહેવામાં આવે છે.
$Photonasty$ (પ્રકાશનુકુંચન) એ પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં થતી હલનચલન છે.
$Thigmonasty$ (સ્પર્શાનુકુંચન) એ સ્પર્શના પ્રતિભાવમાં થતી હલનચલન છે.
$Tropism$ (આવર્તન) એ ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં થતી દિશાકીય વૃદ્ધિની હલનચલન છે.

(A) પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં કમળના ફૂલનું ખીલવું એ $Photonasty$ (પ્રકાશાનુકુંચન) તરીકે ઓળખાય છે.
$Photonasty$ એ એક પ્રકારનું અનુકુંચન હલનચલન છે જેમાં વનસ્પતિનો ભાગ પ્રકાશની તીવ્રતાના પ્રતિભાવમાં હલનચલન કરે છે.
કમળનું ફૂલ સવારમાં સૂર્યપ્રકાશની હાજરીને કારણે ખીલે છે,તેથી તે $Photonasty$ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(A) ટ્યૂલિપના ફૂલનું ખીલવું એ તાપમાનમાં થતા ફેરફારો પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા છે.
જ્યારે તાપમાન વધે છે ત્યારે ફૂલ ખીલે છે અને જ્યારે તાપમાન ઘટે છે ત્યારે તે બંધ થઈ જાય છે.
વનસ્પતિમાં તાપમાનના પ્રતિભાવમાં થતા આવા દિશાવિહીન હલનચલનને $Thermonasty$ (તાપમાનવર્તી હલનચલન) કહેવામાં આવે છે.

(A) ચેતાકોષ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોનો બનેલો છે: કોષકાય (cyton),શિખાતંતુ અને અક્ષતંતુ.
$1$. કોષકાયમાં કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ હોય છે.
$2$. શિખાતંતુઓ એ કોષકાયમાંથી બહાર નીકળતા ટૂંકા અને શાખિત તંતુઓ છે.
$3$. આ તંતુઓ આવેગને ગ્રહણ કરે છે અને તેને કોષકાય તરફ વહન કરે છે.
$4$. તેથી,કોષકાય પર રહેલા નાના તંતુઓને શિખાતંતુઓ કહેવામાં આવે છે.

(B) માયલિન શીથ એ એક વિદ્યુત અવાહક પડ છે જે ઘણા ચેતાકોષોના ચેતાક્ષ (axon) ને આવરે છે.
તે મુખ્યત્વે લિપિડ્સ (ચરબી) અને પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો, માયલિન શીથ સૂકા વજનના આધારે આશરે $70-80\%$ લિપિડ્સ અને $20-30\%$ પ્રોટીન ધરાવે છે.
આ ઘટકો ચેતાતંતુઓ સાથે વિદ્યુત આવેગોની ગતિ વધારવા માટે જરૂરી ઇન્સ્યુલેશન (અવાહકતા) પૂરું પાડે છે.

(B) બે ચેતાકોષો વચ્ચેના અવકાશને $Synapse$ (ચેતોપાગમ) કહે છે.
ચેતોપાગમમાં,વિદ્યુત સંકેતો રસાયણોમાં રૂપાંતરિત થાય છે જે બીજા ચેતાકોષમાં જઈ શકે છે અને ફરીથી વિદ્યુત સંકેતોમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

(B) ચેતાકોષ મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગોનો બનેલો છે: કોષકાય,શિખાતંતુ અને અક્ષતંતુ.
$1$. શિખાતંતુ એ કોષકાયમાંથી નીકળતી શાખાઓ જેવી રચનાઓ છે.
$2$. તે સંવેદનાંગો અથવા અન્ય ચેતાકોષોમાંથી આવતા વિદ્યુત સંકેતો કે રાસાયણિક સંદેશાઓ મેળવવા માટે વિશિષ્ટ છે.
$3$. આ સંકેતો ત્યારબાદ કોષકાય તરફ અને પછી અક્ષતંતુ દ્વારા આગળ વધે છે.
તેથી,સંદેશાઓ મેળવતો ભાગ શિખાતંતુ છે.

(A) મનુષ્યનું ચેતાતંત્ર મુખ્ય બે ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ અને પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$.
મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ સમગ્ર ચેતાતંત્ર માટે મુખ્ય પ્રક્રિયા કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે બે મુખ્ય અંગોનું બનેલું છે: મગજ અને કરોડરજ્જુ.
મગજ એ શરીરના તમામ કાર્યો માટેનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર છે,જ્યારે કરોડરજ્જુ મગજ અને શરીરના અન્ય ભાગો વચ્ચે સંકેતોના વહન માટે માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) પુખ્ત માનવ મગજનું સરેરાશ વજન આશરે $1300 \text{ g}$ થી $1400 \text{ g}$ જેટલું હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, $1350 \text{ g}$ એ પુખ્ત માનવ મગજના સરેરાશ વજનનું સૌથી સચોટ પ્રતિનિધિત્વ છે.