Mix Examples - Control and Coordination Questions in Gujarati

(A) ગ્રાહીઓ એ વિશિષ્ટ કોષો અથવા કોષોના સમૂહ છે જે પર્યાવરણમાં ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$1$. સ્વાદગ્રાહીઓ (Gustatory receptors) એ જીભના સ્વાદકલિકાઓમાં આવેલા વિશિષ્ટ સંવેદનાત્મક ગ્રાહીઓ છે જે સ્વાદને પારખે છે.
$2$. ઘ્રાણગ્રાહીઓ (Olfactory receptors) એ નાસિકા કોટરમાં આવેલા વિશિષ્ટ સંવેદનાત્મક ગ્રાહીઓ છે જે ગંધને પારખે છે.
તેથી,સ્વાદગ્રાહીઓ સ્વાદ પારખે છે અને ઘ્રાણગ્રાહીઓ ગંધ પારખે છે તે વિધાન સાચું છે.

(B) ચેતાકોષમાં,વિદ્યુત આવેગ સૌપ્રથમ શિખાતંતુઓ દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ,આ આવેગ શિખાતંતુઓમાંથી કોષકાય (cyton) માં જાય છે.
ત્યારબાદ,તે અક્ષતંતુ (axon) મારફતે ચેતાંત (axonal end) સુધી પહોંચે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: શિખાતંતુ $\to$ કોષકાય $\to$ અક્ષતંતુ $\to$ ચેતાંત.

(C) ચેતાસંધિ એ બે ચેતાકોષો વચ્ચેનું જોડાણ છે.
ચેતાસંધિમાં,રાસાયણિક સંકેત (ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય) પૂર્વ-ચેતાસંધિ ચેતાકોષના અક્ષતંતુના છેડા (axon terminal) માંથી મુક્ત થાય છે.
આ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો ચેતાસંધિની ફાટમાં પ્રસરણ પામે છે અને પશ્ચ-ચેતાસંધિ ચેતાકોષના શિખાતંતુના છેડા (dendrites) પર હાજર ગ્રાહકો સાથે જોડાય છે.
તેથી,સંકેતનું વહન એક ચેતાકોષના અક્ષતંતુના છેડાથી બીજા ચેતાકોષના શિખાતંતુના છેડા સુધી થાય છે.

(D) ચેતાકોષમાં,વિદ્યુત સંકેત (ચેતા આવેગ) અક્ષતંતુ દ્વારા ચેતાંત (axonal end) સુધી પહોંચે છે.
ચેતાંત પર,વિદ્યુત સંકેત ચેતાપ્રેષકો (neurotransmitters) તરીકે ઓળખાતા રાસાયણિક દ્રવ્યોને ચેતોપાગમ (synaptic cleft) માં મુક્ત કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા વિદ્યુત સંકેતને રાસાયણિક સંકેતમાં રૂપાંતરિત કરે છે,જે ત્યારબાદ ચેતોપાગમમાંથી પસાર થઈને બીજા ચેતાકોષ કે લક્ષ્ય કોષ સુધી પહોંચે છે.
તેથી,આ રૂપાંતર ચેતાંત (axonal end) પર થાય છે.

(A) પરાવર્તી કમાન એ પરાવર્તી ક્રિયામાં ચેતા આવેગો દ્વારા લેવામાં આવતો માર્ગ છે.
$1$. પ્રક્રિયા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે ગ્રાહી અંગો ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$2$. સંવેદી ચેતાકોષ ગ્રાહી પાસેથી સંકેતને કરોડરજ્જુ (મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર) સુધી લઈ જાય છે.
$3$. કરોડરજ્જુમાં,સંકેત પર પ્રક્રિયા થાય છે,જેમાં ઘણીવાર આંતરચેતાકોષ સામેલ હોય છે.
$4$. ત્યારબાદ પ્રેરક ચેતાકોષ કરોડરજ્જુમાંથી પ્રતિભાવ સંકેતને અસરકારક અંગ (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) સુધી લઈ જાય છે.
$5$. અંતે,સ્નાયુનું સંકોચન થાય છે અથવા ગ્રંથિ સ્ત્રાવ કરે છે,જેના પરિણામે પરાવર્તી ક્રિયા થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: ગ્રાહી $\to$ સંવેદી ચેતાકોષ $\to$ કરોડરજ્જુ $\to$ પ્રેરક ચેતાકોષ $\to$ સ્નાયુ.

(B) વિધાન $(i)$ સાચું છે: પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની સ્વયંસંચાલિત,ઝડપી અને અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: સંવેદી ચેતાકોષો ગ્રાહી અંગોમાંથી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (કરોડરજ્જુ/મગજ) સુધી સંકેતો લઈ જાય છે,કરોડરજ્જુમાંથી સ્નાયુઓ સુધી નહીં.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: પ્રેરક ચેતાકોષો મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાંથી કારક અંગો (સ્નાયુઓ કે ગ્રંથિઓ) સુધી સંકેતો લઈ જાય છે,ગ્રાહી અંગોમાંથી કરોડરજ્જુ સુધી નહીં.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે: પરાવર્તી ક્રિયામાં ચેતા આવેગ જે માર્ગ પરથી પસાર થાય છે તેને પરાવર્તી કમાન કહેવાય છે,જે ગ્રાહી અંગને કારક અંગ સાથે જોડે છે.
તેથી,વિધાન $(i)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(C) વિધાન $(i)$ ખોટું છે કારણ કે અગ્રમગજ એ મગજનો મુખ્ય વિચારવાનો ભાગ છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે કારણ કે અગ્રમગજ (બૃહદ મસ્તિષ્ક) માં સાંભળવા,સુંઘવા,યાદશક્તિ અને દ્રષ્ટિ જેવી સંવેદનાઓ માટેના વિશિષ્ટ વિસ્તારો આવેલા છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે કારણ કે પશ્ચમગજમાં આવેલ મેડુલા (લંબમજ્જા) લાળ ઝરવી,ઉલટી થવી અને બ્લડ પ્રેશર જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે કારણ કે અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum) શરીરની સ્થિતિ અને સંતુલન જાળવવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,વિધાન $(ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(D) $\text{અનુમસ્તિષ્ક}$ (cerebellum) એ પશ્ચમસ્તિષ્કનો એક ભાગ છે જે શરીરની મુદ્રા અને સંતુલન જાળવવા માટે જવાબદાર છે.
તે સ્વૈચ્છિક સ્નાયુબદ્ધ હલનચલનનું સંકલન પણ કરે છે અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓમાં ચોકસાઈ અને સચોટતા સુનિશ્ચિત કરે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) કરોડરજ્જુ એ ચેતાપેશીની બનેલી એક લાંબી,પાતળી અને નળાકાર રચના છે જે મગજમાંથી નીચે તરફ વિસ્તરેલી હોય છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,કરોડરજ્જુ લંબમજ્જા (Medulla oblongata) માંથી ઉદ્ભવે છે,જે મગજના નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે.
લંબમજ્જા મગજને કરોડરજ્જુ સાથે જોડે છે અને શ્વસન,હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગની ગતિને પ્રકાશાવર્તન (phototropism) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રરોહ (shoot) ધન પ્રકાશાવર્તન દર્શાવે છે કારણ કે તે પ્રકાશના સ્ત્રોત તરફ વૃદ્ધિ પામે છે.
ભૂઆવર્તન (geotropism) એ ગુરુત્વાકર્ષણના પ્રતિભાવમાં થતી વૃદ્ધિ છે.
રસાયણાવર્તન (chemotropism) એ રાસાયણિક ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં થતી વૃદ્ધિ છે.
જલાવર્તન (hydrotropism) એ પાણીના પ્રતિભાવમાં થતી વૃદ્ધિ છે.

(C) એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે ઓળખાય છે.
તેના મુખ્ય કાર્યોમાં બીજ અને કલિકાઓમાં સુષુપ્તાવસ્થા લાવવી,પાણીની અછત દરમિયાન વાયુરંધ્રોને બંધ કરવામાં મદદ કરવી અને વનસ્પતિની એકંદરે વૃદ્ધિને અવરોધવાનો સમાવેશ થાય છે.
ઓક્સિન અથવા જિબરેલિનથી વિપરીત,જે વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,$ABA$ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં વનસ્પતિને ટકી રહેવામાં મદદ કરવા માટે શારીરિક પ્રક્રિયાઓને ધીમી અથવા બંધ કરવાનું કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયમન કરે છે।
$1$. $\text{ઓક્સિન}$, $\text{જિબરેલિન}$ અને $\text{સાયટોકાઈનિન}$ ને વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પ્રેરક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે કોષ વિભાજન, કોષ વિસ્તરણ અને વૃદ્ધિ સંબંધિત અન્ય પ્રક્રિયાઓને ઉત્તેજિત કરે છે।
$2$. $\text{એબ્સિસિક}$ $\text{એસિડ}$ $(ABA)$ ને વનસ્પતિ વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।
$3$. તે વનસ્પતિની વૃદ્ધિને અટકાવે છે, બીજની સુષુપ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પાણીની અછત દરમિયાન વાયુરંધ્ર (stomata) બંધ કરવાનું કાર્ય કરે છે।
તેથી, $\text{એબ્સિસિક}$ $\text{એસિડ}$ વનસ્પતિની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા સાથે સંકળાયેલું નથી।

(A) આયોડિન એ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા $Thyroxin$ અંતઃસ્ત્રાવના સંશ્લેષણ માટે જરૂરી એક આવશ્યક ખનિજ છે.
$Thyroxin$ શરીરમાં કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયમન કરે છે.
આહારમાં આયોડિનની ઉણપને કારણે ગોઇટર નામનો રોગ થાય છે,જેમાં થાયરોઇડ ગ્રંથિમાં સોજો આવે છે.

(B) ઇન્સ્યુલિન એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું અંતઃસ્ત્રાવ છે જે કોષોમાં ગ્લુકોઝના શોષણને સરળ બનાવીને રુધિરમાં ગ્લુકોઝના સ્તરનું નિયમન કરે છે.
ઇન્સ્યુલિનનો અપૂરતો સ્ત્રાવ રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધારે છે,જેને ડાયાબિટીસ મેલિટસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ મુખ્યત્વે પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,ઇન્સ્યુલિન દ્વારા નહીં.
તેથી,ઇન્સ્યુલિન શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયમન કરે છે તે વિધાન ખોટું છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. એસ્ટ્રોજન એ માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ છે જે અંડાશય દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
$2$. ટેસ્ટોસ્ટેરોન એ નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ છે જે શુક્રપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
$3$. એડ્રેનાલિન એ એડ્રિનલ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે, પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા નહીં.
$4$. થાયરોક્સિન એ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તેથી, $Adrenaline : Pituitary \text{ gland}$ ની જોડી ખોટી છે.

(D) રક્ષક કોષોનો આકાર તેમની અંદરના આસૃતિદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે પાણી આસૃતિ દ્વારા રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તેઓ સ્ફીત (turgid) બને છે અને ફૂલે છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે પાણી રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ તેમનો આસૃતિદાબ ગુમાવે છે અને શિથિલ (flaccid) બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
તેથી,કોષોમાં પાણીના પ્રમાણમાં થતો ફેરફાર તેમના આકારમાં ફેરફાર માટે જવાબદાર મુખ્ય પરિબળ છે.

(A) પ્રતાન એ સ્પર્શાનુવર્તી (thigmotropic) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ સ્પર્શના પ્રતિભાવમાં વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. જ્યારે વટાણાના છોડનું પ્રતાન કોઈ આધારના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે આધારના સંપર્કમાં રહેલા કોષો,આધારથી દૂર રહેલા કોષોની સરખામણીમાં ધીમી વૃદ્ધિ પામે છે. આ વિભેદક વૃદ્ધિ દરને કારણે પ્રતાન આધારની આસપાસ વીંટળાઈ જાય છે,જે છોડને આધાર પૂરો પાડે છે.

(B) પરાગનલિકાની અંડક તરફની વૃદ્ધિ એ રસાયણાનુવર્તનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ હલનચલન એટલા માટે થાય છે કારણ કે અંડક ચોક્કસ રાસાયણિક પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરે છે જે પરાગનલિકાને આકર્ષે છે.
પરાગનલિકા આ રસાયણોને પારખે છે અને ફલનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે અંડક તરફ વૃદ્ધિ પામે છે.

(C) પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં વનસ્પતિના ભાગોના હલનચલનને પ્રકાશાવર્તન (phototropism) કહેવામાં આવે છે.
સૂર્યમુખીના છોડ હેલિયોટ્રોપિઝમ દર્શાવે છે,જે પ્રકાશાવર્તનનો એક પ્રકાર છે જેમાં ફૂલનો ભાગ દિવસ દરમિયાન પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ સૂર્યના માર્ગને અનુસરે છે.
આ હલનચલન પ્રકાશીત બાજુની તુલનામાં પ્રકાંડની છાયાવાળી બાજુએ કોષોની વિભેદક વૃદ્ધિને કારણે થાય છે,જે વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ ઓક્સિન (auxin) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ પ્રકાશાવર્તન છે.

(D) એબ્સિસિક એસિડ $(ABA)$ એ વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે વૃદ્ધિ અવરોધક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે મુખ્યત્વે પાંદડા,ફૂલો અને ફળોના ખરી પડવા (abscission) માટે જવાબદાર છે,જે વનસ્પતિમાંથી આ ભાગોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
તે પર્ણદંડ અથવા ફળના દાંડાના પાયા પર એક અલગ પડતું સ્તર (abscission layer) બનાવવામાં મદદ કરે છે,જેના કારણે તે ખરી પડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
ચેતાકોષમાં,ચેતા આવેગ શિખાતંતુના છેડાથી અક્ષતંતુના છેડા તરફ વહન પામે છે.
અક્ષતંતુના છેડે (ચેતાંત),વિદ્યુત આવેગ ચેતોપાગમમાં ન્યુરોટ્રાન્સમીટર (રસાયણો) મુક્ત કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.
આ રસાયણો ચેતોપાગમમાં પ્રસરણ પામે છે અને બીજા ચેતાકોષના શિખાતંતુ પરના ગ્રાહકો સાથે જોડાય છે,જ્યાં તેઓ નવો વિદ્યુત આવેગ ઉત્પન્ન કરે છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે તે જણાવે છે કે શિખાતંતુના છેડે રહેલા વિદ્યુત આવેગો રસાયણો મુક્ત કરે છે જે બીજા ચેતાકોષના અક્ષતંતુના છેડે આવેગ ઉત્પન્ન કરે છે,જે સંકેત વહનની વાસ્તવિક દિશાથી વિરુદ્ધ છે.

(B) શરીરની અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ,જેવી કે બ્લડ પ્રેશર,લાળનું ઝરવું અને ઉલટી થવી,તે મેડ્યુલા ઓબ્લોન્ગાટા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
મેડ્યુલા ઓબ્લોન્ગાટા એ પશ્ચ મગજનો એક ભાગ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ એવી ક્રિયાઓ છે જે સભાન નિયંત્રણ વિના થાય છે,જેમ કે હૃદયના ધબકારા,લાળ ઝરવી અને ઉલટી. આ ક્રિયાઓ પશ્ચ મગજમાં આવેલા લંબમજ્જા (medulla) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
ચાવવાની ક્રિયા એ ઐચ્છિક ક્રિયા છે કારણ કે તે આપણી સભાન ઈચ્છાશક્તિ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે અને તેમાં જડબાના કંકાલ સ્નાયુઓનો સમાવેશ થાય છે.

(A) સ્વાદની ઇન્દ્રિય અને ગંધની ઇન્દ્રિય એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને સખત શરદી થાય છે,ત્યારે નાકના માર્ગોમાં શ્લેષ્મ (mucus) ભરાઈ જાય છે,જે ગંધ પારખવા માટે જવાબદાર ઘ્રાણેન્દ્રિય ગ્રાહકોને અવરોધે છે.
આપણે જેને 'સ્વાદ' કહીએ છીએ તેનો મોટો ભાગ વાસ્તવમાં ખોરાકની સુગંધ છે,તેથી ગંધ પારખવાની અક્ષમતાને કારણે મગજ વિવિધ સ્વાદો વચ્ચે,જેમ કે સફરજન અને આઈસ્ક્રીમ વચ્ચે,સંપૂર્ણ તફાવત પારખી શકતું નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(A) ચેતાકોષમાં,વિદ્યુત આવેગો શિખાતંતુઓ (dendrites) દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
શિખાતંતુઓમાંથી,આવેગ કોષકાય (cell body) તરફ વહન પામે છે.
ત્યારબાદ,આવેગ અક્ષતંતુ (axon) દ્વારા ચેતાંતો (axon terminals) તરફ પ્રસારિત થાય છે.
આ એકમાર્ગીય વહન એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સંકેતો ચેતાતંત્ર દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રક્રિયા અને પ્રસારિત થાય છે.
તેથી,સાચી દિશા આ મુજબ છે: શિખાતંતુઓ $\rightarrow$ કોષકાય $\rightarrow$ અક્ષતંતુ $\rightarrow$ ચેતાંતો.

(B) થાયરોક્સિન એ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે શરીરમાં કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયમન કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
થાયરોઇડ ગ્રંથિને થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન એક આવશ્યક તત્વ તરીકે જરૂરી છે.
તેથી,'થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયર્ન આવશ્યક છે' તે વિધાન ખોટું છે,કારણ કે તેના માટે આયોડિન જરૂરી છે,આયર્ન નહીં.

(C) વામનતા એ અટકી ગયેલી વૃદ્ધિ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવતી સ્થિતિ છે. તે મુખ્યત્વે બાળપણ દરમિયાન અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$,જેને સોમેટોટ્રોપિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેના અલ્પ સ્ત્રાવ (ઓછા સ્ત્રાવ) ને કારણે થાય છે. જ્યારે શરીર પૂરતા પ્રમાણમાં વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન કરતું નથી,ત્યારે હાડકાં અને પેશીઓ તેમની સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી વિકસિત થતા નથી,જેના પરિણામે વ્યક્તિની ઊંચાઈ નોંધપાત્ર રીતે ઓછી રહે છે.

(D) યુવાવસ્થા એ સમયગાળો છે જે દરમિયાન કિશોરો જાતીય પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે છે અને પ્રજનન માટે સક્ષમ બને છે.
આ ફેરફારો મુખ્યત્વે જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે.
પુરુષોમાં,વૃષણ (testes) $testosterone$ નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો જેવા કે ચહેરા પર વાળ આવવા,અવાજ ઘેરો થવો અને સ્નાયુઓનો વિકાસ થવા માટે જવાબદાર છે.
સ્ત્રીઓમાં,અંડાશય (ovary) $estrogen$ નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે સ્તનોનો વિકાસ અને માસિક ચક્રની શરૂઆત જેવા ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) $Insulin$ એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું અંતઃસ્ત્રાવ છે જે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરે છે.
જ્યારે લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર અસામાન્ય રીતે વધી જાય છે (જેને હાઈપરગ્લાયકેમિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે),ત્યારે શરીર તેને નિયંત્રિત કરવા માટે પૂરતું $insulin$ ઉત્પન્ન કરી શકતું નથી.
તેથી,ડૉક્ટર લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર સામાન્ય મર્યાદામાં લાવવા માટે $insulin$ ના ઇન્જેક્શનની સલાહ આપે છે.

(B) ટેસ્ટોસ્ટેરોન એ પુરુષોનો મુખ્ય જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે મુખ્યત્વે શુક્રપિંડમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
તે શુક્રપિંડ અને પ્રોસ્ટેટ જેવા પુરુષ પ્રજનન અંગોના વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,તેમજ સ્નાયુઓ અને હાડકાંના દળમાં વધારો અને શરીર પર વાળ ઉગવા જેવા ગૌણ જાતીય લક્ષણોને પ્રોત્સાહન આપે છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે,તે શુક્રકોષજનન (spermatogenesis) માટે આવશ્યક છે,જે શુક્રકોષો ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયા છે,જેનાથી પુરુષોમાં પ્રજનન ક્ષમતામાં સીધો વધારો થાય છે.

(C) અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર વિવિધ ગ્રંથિઓનું બનેલું છે જે અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$1$. એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ એ મૂત્રપિંડની ઉપર આવેલી જોડમાં રહેલી ગ્રંથિઓ છે.
$2$. શુક્રપિંડ એ નરમાં જોવા મળતી પ્રજનન ગ્રંથિઓની જોડ છે.
$3$. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એ મગજના તળિયે આવેલી એકમાત્ર,એકી (unpaired) ગ્રંથિ છે,જેને ઘણીવાર માસ્ટર ગ્રંથિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$4$. અંડપિંડ એ માદામાં જોવા મળતી પ્રજનન ગ્રંથિઓની જોડ છે.
તેથી,પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એ સાચો જવાબ છે.

(D) ચેતોપાગમ (Synapse) એ બે ચેતાકોષો વચ્ચે અથવા એક ચેતાકોષ અને લક્ષ્ય કોષ (જેમ કે સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ કોષ) વચ્ચેનું વિશિષ્ટ જોડાણ છે,જ્યાં માહિતી એક કોષમાંથી બીજા કોષમાં પ્રસારિત થાય છે.
ચેતોપાગમ પર,ચેતાકોષોની કોષરસ પટલ એક સાંકડી જગ્યા દ્વારા અલગ પડે છે જેને ચેતોપાગમી ફાટ (synaptic cleft) કહેવામાં આવે છે.
ચેતાપ્રેષકો (neurotransmitters) પૂર્વ-ચેતોપાગમી ચેતાકોષમાંથી ચેતોપાગમી ફાટમાં મુક્ત થાય છે જેથી સંકેતને પશ્ચ-ચેતોપાગમી ચેતાકોષ સુધી પહોંચાડી શકાય.

(A) મનુષ્યોમાં,જીવન પ્રક્રિયાઓ ચેતાતંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત અને સંચાલિત થાય છે.
ચેતાતંત્ર ઝડપી સંદેશાવ્યવહાર અને સંકલન માટે વિદ્યુત આવેગો (ચેતા આવેગો) નો ઉપયોગ કરે છે.
અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર અંતઃસ્ત્રાવો નામના રાસાયણિક સંદેશવાહકોનો ઉપયોગ કરે છે,જે ધીમી અને લાંબા ગાળાની શારીરિક પ્રક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરવા માટે રુધિરમાં મુક્ત થાય છે.
આ બંને તંત્રો સાથે મળીને શરીરમાં હોમિયોસ્ટેસિસ (સમસ્થિતિ) અને યોગ્ય કાર્યક્ષમતા જાળવી રાખે છે.

(N/A) આપેલ આકૃતિ પરાવર્તી કમાન (reflex arc) દર્શાવે છે,જે પરાવર્તી ક્રિયામાં ચેતા આવેગ દ્વારા લેવામાં આવતો માર્ગ છે.
$(a)$ સંવેદી ચેતાકોષ (Sensory neuron): તે ગ્રાહી (ત્વચા) થી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર સુધી વિદ્યુત સંકેત લઈ જાય છે.
$(b)$ કરોડરજ્જુ (Spinal cord): તે પરાવર્તી ક્રિયા માટે પ્રોસેસિંગ સેન્ટર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(c)$ પ્રેરક ચેતાકોષ (Motor neuron): તે કરોડરજ્જુમાંથી પ્રતિચાર સંકેતને કારક (effector) સુધી લઈ જાય છે.
$(d)$ કારક (Effector): આ હાથના સ્નાયુઓ છે જે ગરમ વસ્તુથી હાથને દૂર ખેંચવા માટે સંકોચાય છે.
વિદ્યુત સંકેતોના વહનની દિશા ગ્રાહી (હાથ) $\rightarrow$ સંવેદી ચેતાકોષ $(a)$ $\rightarrow$ કરોડરજ્જુ $(b)$ $\rightarrow$ પ્રેરક ચેતાકોષ $(c)$ $\rightarrow$ કારક $(d)$ (સ્નાયુ) તરફ હોય છે.

(N/A) ઓક્સિન કોષોના લંબન માટે જવાબદાર છે.
$(b)$ જિબરેલિન પ્રકાંડની વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે.
$(c)$ સાયટોકાઈનિન કોષ વિભાજનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે.
$(d)$ એબ્સિસિક એસિડ વૃદ્ધ પાંદડાઓનું ખરી પડવા માટે જવાબદાર છે.

(N/A) પિનિયલ ગ્રંથિ
$(b)$ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ
$(c)$ થાયરોઇડ ગ્રંથિ
$(d)$ થાયમસ ગ્રંથિ

(A) આકૃતિ $(a)$ સૌથી સચોટ નિરૂપણ છે.
આનું કારણ એ છે કે વનસ્પતિના પ્રરોહ (shoots) ઋણ ભૂઆવર્તન (negative geotropism) દર્શાવે છે (તેઓ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણથી દૂર,એટલે કે ઉપરની તરફ વૃદ્ધિ પામે છે).
તેનાથી વિપરીત,વનસ્પતિના મૂળ ધન ભૂઆવર્તન (positive geotropism) દર્શાવે છે (તેઓ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં,એટલે કે નીચેની તરફ વૃદ્ધિ પામે છે).
તેથી,આડા રાખેલા કુંડામાં,પ્રરોહ ઉપરની તરફ વળશે અને મૂળ નીચેની તરફ વળશે જેથી તેઓ આ કુદરતી ભૂઆવર્તન સાથે સુસંગત થઈ શકે.

(N/A) શિખાતંતુ (Dendrite): આ શાખાઓ જેવી રચનાઓ છે જે અન્ય ચેતાકોષો પાસેથી માહિતી મેળવે છે.
$(b)$ કોષકાય (Cell body): તેમાં કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ હોય છે અને તે માહિતીના પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
$(c)$ અક્ષતંતુ (Axon): આ એક લાંબો તંતુ છે જે વિદ્યુત આવેગોને કોષકાયથી દૂર લઈ જાય છે.
$(d)$ ચેતાંત (Nerve ending): આ અક્ષતંતુના અંતિમ શાખાયુક્ત ભાગો છે જે સંકેતોને બીજા ચેતાકોષ અથવા લક્ષ્ય કોષ સુધી પહોંચાડે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ઘ્રાણેન્દ્રિય ગ્રાહીઓ ગંધ પારખવા માટેના સંવેદનાત્મક ગ્રાહીઓ છે,જે $(iii)$ નાકમાં આવેલા હોય છે.
$(b)$ તાપમાન ગ્રાહીઓ તાપમાન પારખવા માટેના સંવેદનાત્મક ગ્રાહીઓ છે,જે $(iv)$ ત્વચામાં આવેલા હોય છે.
$(c)$ સ્વાદ ગ્રાહીઓ સ્વાદ પારખવા માટેના સંવેદનાત્મક ગ્રાહીઓ છે,જે $(i)$ જીભમાં આવેલા હોય છે.
$(d)$ પ્રકાશ ગ્રાહીઓ પ્રકાશ પારખવા માટેના સંવેદનાત્મક ગ્રાહીઓ છે,જે $(ii)$ આંખમાં આવેલા હોય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ: $(a-iii, b-iv, c-i, d-ii)$ છે.

(N/A) વનસ્પતિના અંગોમાં બાહ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં થતી દિશામાન વૃદ્ધિને આવર્તન હલનચલન (Tropic movement) કહે છે. આ હલનચલન ઉત્તેજનાની દિશા પર આધારિત હોય છે અને તે ઉત્તેજનાની તરફ (ધન આવર્તન) અથવા ઉત્તેજનાથી દૂર (ઋણ આવર્તન) હોઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,પ્રકાશાવર્તનમાં,વનસ્પતિનું પ્રકાંડ પ્રકાશના સ્ત્રોત તરફ વળીને ધન પ્રકાશાવર્તન દર્શાવે છે,જ્યારે મૂળ પ્રકાશથી દૂર વૃદ્ધિ પામીને ઋણ પ્રકાશાવર્તન દર્શાવે છે.

(D) જો આપણા આહારમાં આયોડિનનું પ્રમાણ ઓછું હોય,તો થાયરોઇડ ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં થાયરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવનું સંશ્લેષણ કરી શકતી નથી.
$(a)$ થાયરોક્સિન શરીરમાં કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયમન કરતું હોવાથી,તેની ઉણપ આ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં અસંતુલન પેદા કરે છે.
$(b)$ વધુ થાયરોક્સિન ઉત્પન્ન કરવાના પ્રયાસમાં થાયરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે,જેને ગોઇટર (ગલગંડ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) ચેતોપાગમ પર,એક ચેતાકોષના અક્ષતંતુ (axon) ના છેડે પહોંચતો વિદ્યુત આવેગ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર (રાસાયણિક પદાર્થો) ના મુક્ત થવાની પ્રક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે.
આ રાસાયણિક પદાર્થો ચેતોપાગમીય અવકાશને ઓળંગીને બીજા ચેતાકોષના શિખાતંતુ (dendrite) પરના ગ્રાહીઓ સાથે જોડાય છે.
આ પ્રક્રિયા રાસાયણિક સંકેતને ફરીથી બીજા ચેતાકોષમાં વિદ્યુત આવેગમાં રૂપાંતરિત કરે છે,જેનાથી સંકેત ચેતાતંત્રમાં આગળ વધી શકે છે.

(N/A) ઇસ્ટ્રોજન એ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે સ્ત્રીઓમાં તરુણાવસ્થા દરમિયાન ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસ માટે જવાબદાર છે.
$(b)$ વામનતા (Dwarfism) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવતા વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
$(c)$ રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધવું (હાઈપરગ્લાયકેમિયા) એ ઇન્સ્યુલિનની ઉણપને કારણે થાય છે,જે સ્વાદુપિંડ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
$(d)$ આયોડિન એ થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,જે થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.

(N/A) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ મગજના તળિયે આવેલી હોય છે.
$(b)$ સ્વાદુપિંડ એ મિશ્ર ગ્રંથિ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પાચક ઉત્સેચકોને પકવાશયમાં અને ઇન્સ્યુલિન તથા ગ્લુકાગોન જેવા અંતઃસ્ત્રાવોને રુધિરમાં મુક્ત કરે છે.
$(c)$ એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ દરેક મૂત્રપિંડની ઉપરના ભાગે આવેલી હોય છે.
$(d)$ શુક્રપિંડ એ નરમાં આવેલા પ્રાથમિક જાતીય અંગો છે જે ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરીને અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) ચેતાકોષ (neuron) એ ચેતાતંત્રનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે. તેની રચના મુખ્ય ત્રણ ભાગોની બનેલી છે:
$1$. કોષકાય (Cell body/Cyton): તેમાં કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ (નિસલની કણિકાઓ) હોય છે. તે કોષની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે.
$2$. શિખાતંતુ (Dendrites): આ ટૂંકા અને શાખિત પ્રવર્ધો છે જે અન્ય ચેતાકોષો અથવા સંવેદનાગ્રાહીઓ પાસેથી વિદ્યુત આવેગો મેળવે છે અને તેને કોષકાય તરફ વહન કરે છે.
$3$. અક્ષતંતુ (Axon): આ એક લાંબો,એકલ તંતુ છે જે વિદ્યુત આવેગોને કોષકાયથી દૂર અન્ય ચેતાકોષો,સ્નાયુઓ અથવા ગ્રંથિઓ સુધી લઈ જાય છે. ઝડપી સંકેત વહન માટે તે ઘણીવાર માયલિન શીથ (myelin sheath) થી આવરિત હોય છે.
કાર્ય: ચેતાકોષો સમગ્ર શરીરમાં ચેતા આવેગો (વિદ્યુત સંકેતો) ને શોધવા,મેળવવા અને વહન કરવા માટે વિશિષ્ટ છે,જે શરીરના વિવિધ ભાગો અને મગજ વચ્ચે સંદેશાવ્યવહાર શક્ય બનાવે છે.

(N/A) માનવ મગજને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે:
$1$. અગ્ર મગજ (Forebrain): તે મગજનો મુખ્ય વિચારવાનો ભાગ છે. તે સ્વૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે,માહિતી (યાદશક્તિ) સંગ્રહિત કરે છે અને દ્રષ્ટિ,ગંધ અને શ્રવણ જેવી સંવેદનાત્મક માહિતી પર પ્રક્રિયા કરે છે.
$2$. મધ્ય મગજ (Midbrain): તે અગ્ર મગજને પશ્ચ મગજ સાથે જોડે છે અને દ્રશ્ય તથા શ્રાવ્ય ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં માથા,ગરદન અને આંખોની પરાવર્તી ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
$3$. પશ્ચ મગજ (Hindbrain): તેમાં અનુમસ્તિષ્ક (cerebellum),પોન્સ (pons) અને લંબમજ્જા (medulla) નો સમાવેશ થાય છે. અનુમસ્તિષ્ક શરીરનું સંતુલન,સ્થિતિ અને સ્વૈચ્છિક હલનચલનની ચોકસાઈનું નિયંત્રણ કરે છે. લંબમજ્જા બ્લડ પ્રેશર,લાળ ગ્રંથિનો સ્ત્રાવ અને ઉલટી જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.

(N/A) મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ મગજ અને કરોડરજ્જુનું બનેલું છે.
પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર $(PNS)$ એ તમામ ચેતાઓનું બનેલું છે જે $CNS$ માંથી નીકળે છે અને શરીરના બાકીના ભાગો સાથે જોડાય છે,જેમાં મસ્તિષ્ક ચેતાઓ અને કરોડરજ્જુની ચેતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$CNS$ ના ઘટકોનું રક્ષણ નીચે મુજબ થાય છે:
$1$. મગજનું રક્ષણ ખોપરી (ક્રેનિયમ) નામના અસ્થિના બનેલા બોક્સ દ્વારા થાય છે,જેમાં આંચકા શોષવા માટે મસ્તિષ્ક-મેરુજળ (cerebrospinal fluid) હોય છે.
$2$. કરોડરજ્જુનું રક્ષણ કરોડસ્તંભ (vertebral column) દ્વારા થાય છે.

(N/A) થાયરોક્સિન: શરીરમાં કાર્બોદિત,ચરબી અને પ્રોટીનના ચયાપચયનું નિયમન કરે છે.
$(b)$ ઇન્સ્યુલિન: કોષોમાં ગ્લુકોઝના શોષણને સરળ બનાવીને રુધિરમાં શર્કરાના સ્તરનું નિયમન કરે છે.
$(c)$ એડ્રિનાલિન: તણાવ કે કટોકટીની સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારા વધારે છે અને આવશ્યક અંગોને રુધિરનો પુરવઠો વધારે છે.
$(d)$ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ: શરીરમાં હાડકાં અને પેશીઓની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયમન કરે છે.
$(e)$ ટેસ્ટોસ્ટેરોન: નરમાં પ્યુબર્ટી (યુવાવસ્થા) સાથે સંકળાયેલા ગૌણ જાતીય લક્ષણોના વિકાસનું નિયંત્રણ કરે છે.

(N/A) મુખ્ય વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો (ફાઈટોહોર્મોન્સ) અને તેમની શારીરિક અસરો નીચે મુજબ છે:
$1$. $Auxins$ (ઓક્સિન): આ કોષોના કદમાં વધારો અને કોષ વિભેદન પ્રેરે છે. તે અગ્રીય પ્રભુત્વ,કલમમાં મૂળ ફૂટવા અને ફળ તથા પાંદડાને વહેલા ખરી પડતા અટકાવવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. $Gibberellins$ (જિબરેલિન): આ પ્રકાંડની લંબાઈમાં વધારો,બીજનું અંકુરણ અને પુષ્પ સર્જનને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે બીજની સુષુપ્ત અવસ્થા તોડવામાં અને દ્રાક્ષ જેવા ફળોનું કદ વધારવામાં મદદ કરે છે.
$3$. $Cytokinins$ (સાયટોકાઈનિન): આ કોષ વિભાજન (સાયટોકાઈનેસિસ) ને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે પાંદડાઓમાં વૃદ્ધત્વ (senescence) ને વિલંબિત કરવામાં,પાર્શ્વ કલિકાઓની વૃદ્ધિમાં અને અગ્રીય પ્રભુત્વને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
$4$. $Abscisic \ acid$ (એબ્સિસિક એસિડ - $ABA$): આ વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવ છે. તે બીજ અને કલિકાઓમાં સુષુપ્તતા પ્રેરે છે,પાંદડા ખરવાની પ્રક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે અને પાણીની તંગી દરમિયાન વાયુરંધ્રોને બંધ કરવામાં મદદ કરે છે.
$5$. $Ethylene$ (ઇથિલીન): આ એક વાયુરૂપ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે ફળોના પાકવાની પ્રક્રિયા અને ફૂલો તથા પાંદડાઓના વૃદ્ધત્વને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(N/A) પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ એ ઉત્તેજના સામેની ઝડપી,સ્વયંસંચાલિત અને અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયાઓ છે જેમાં મગજ દ્વારા સભાન વિચારનો સમાવેશ થતો નથી.
ઉદાહરણો:
$1$. ગરમ વસ્તુને સ્પર્શ થતાં જ હાથ પાછો ખેંચી લેવો.
$2$. જ્યારે કોઈ તેજસ્વી પ્રકાશ અથવા વસ્તુ અચાનક આંખની નજીક આવે ત્યારે આંખનું પલકારા મારવું.
પ્રતિવર્તી કમાન:
પ્રતિવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પ્રતિવર્તી ક્રિયાનું સંચાલન કરે છે. આ માર્ગ નીચેના ઘટકોનો બનેલો છે:
$1$. ગ્રાહી: ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$2$. સંવેદી ચેતાકોષ: ગ્રાહીથી કરોડરજ્જુ સુધી સંકેત લઈ જાય છે.
$3$. પ્રેરક ચેતાકોષ (ઇન્ટરન્યુરોન): કરોડરજ્જુની અંદર સંકેત પર પ્રક્રિયા કરે છે.
$4$. ચાલક ચેતાકોષ: કરોડરજ્જુથી પ્રતિભાવ સંકેતને કારક અંગ સુધી લઈ જાય છે.
$5$. કારક અંગ: સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ જે ક્રિયા કરે છે.