પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (Ecosystem) ની રચના અને કાર્યો સમજાવો.

(N/A) જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકોની આંતરક્રિયા એક ભૌતિક રચનામાં પરિણમે છે,જે દરેક પ્રકારના પરિસ્થિતિકીય તંત્ર માટે લાક્ષણિક હોય છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્રની વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની જાતિઓની ઓળખ અને ગણતરી તેની જાતિ રચના (species composition) દર્શાવે છે.
જુદા જુદા સ્તરો પર રહેલી વિવિધ જાતિઓની ઊભી વહેંચણીને સ્તરીકરણ (stratification) કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,જંગલમાં વૃક્ષો સૌથી ઉપરના સ્તરે,ક્ષુપ બીજા સ્તરે અને છોડ તથા ઘાસ સૌથી નીચેના સ્તરે હોય છે.
જ્યારે નીચેના પાસાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે ત્યારે પરિસ્થિતિકીય તંત્રના ઘટકો એક એકમ તરીકે કાર્ય કરે છે: $(i)$ ઉત્પાદકતા,$(ii)$ વિઘટન,$(iii)$ ઉર્જા પ્રવાહ,$(iv)$ પોષક ચક્ર.
જલીય પરિસ્થિતિકીય તંત્રના સિદ્ધાંતને નાના તળાવના ઉદાહરણ દ્વારા સમજી શકાય છે.
આ એક સ્વનિર્ભર એકમ છે અને તે જલીય પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી જટિલ આંતરક્રિયાઓને સમજાવતું એક સરળ ઉદાહરણ છે.
તળાવ એ છીછરા પાણીનો ભાગ છે જેમાં પરિસ્થિતિકીય તંત્રના ઉપર જણાવેલ ચારેય મૂળભૂત ઘટકો સારી રીતે જોવા મળે છે.
અજૈવિક ઘટક એ પાણી છે જેમાં તમામ ઓગળેલા અકાર્બનિક અને કાર્બનિક પદાર્થો અને તળાવના તળિયે રહેલી સમૃદ્ધ જમીનનો સમાવેશ થાય છે.
સૂર્યપ્રકાશ,તાપમાનનું ચક્ર,દિવસની લંબાઈ અને અન્ય આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ સમગ્ર તળાવના કાર્યના દરને નિયંત્રિત કરે છે.
સ્વયંપોષી ઘટકોમાં ફાયટોપ્લાન્કટોન (વનસ્પતિ પ્લવકો),કેટલીક શેવાળ અને કિનારે જોવા મળતી તરતી,નિમગ્ન અને કિનારીની વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
ગ્રાહકો (Consumers) ઝૂપ્લાન્કટોન (પ્રાણી પ્લવકો),મુક્ત રીતે તરતા અને તળિયે રહેતા સ્વરૂપો દ્વારા રજૂ થાય છે.
વિઘટકો (Decomposers) ફૂગ,બેક્ટેરિયા અને ફ્લેજેલેટ્સ છે,જે ખાસ કરીને તળાવના તળિયે પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
આ તંત્ર કોઈપણ પરિસ્થિતિકીય તંત્ર અને સમગ્ર જીવાવરણના તમામ કાર્યો કરે છે,એટલે કે સ્વયંપોષીઓ દ્વારા સૂર્યની તેજસ્વી ઉર્જાની મદદથી અકાર્બનિક પદાર્થોનું કાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર; પરપોષીઓ દ્વારા સ્વયંપોષીઓનું ભક્ષણ; મૃત પદાર્થોનું વિઘટન અને ખનીજીકરણ જેથી તે ફરીથી સ્વયંપોષીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લઈ શકાય. આ ઘટનાઓ વારંવાર પુનરાવર્તિત થાય છે.
ઉર્જાનું ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ એકદિશીય વહન થાય છે અને તેનું પર્યાવરણમાં ગરમી તરીકે વ્યય અને નુકસાન થાય છે.