Environmental Study Questions in Gujarati

(A) થર્મોસ્ફિયર એ પૃથ્વીના વાતાવરણનું ચોથું સ્તર છે અને તે મેસોસ્ફિયરની ઉપર આવેલું છે.
આ વિસ્તારમાં હવા ખૂબ જ પાતળી હોય છે.
થર્મોસ્ફિયરમાં આયનોસ્ફિયરનો સમાવેશ થાય છે,જે વીજભારિત કણોથી ભરેલો વિસ્તાર છે.
ઊંચા તાપમાન અને સૌર વિકિરણને કારણે,અણુઓનું આયનીકરણ થાય છે અને $O_2^{+}$,$O^{+}$,અને $NO^{+}$ જેવા ઘટકો બને છે.

(C) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરનો ઘટાડો મુખ્યત્વે ક્લોરિન અથવા બ્રોમિન રેડિકલ મુક્ત કરતા પદાર્થો જેવા કે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CF_2Cl_2)$ અને નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO)$ દ્વારા થાય છે.
$Cl_2$ પણ ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત કરીને ઓઝોન ઘટાડામાં ફાળો આપી શકે છે.
$CH_4$ (મિથેન) એ ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે,પરંતુ તે ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર નથી; વાસ્તવમાં,તે ક્લોરિન રેડિકલ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને $HCl$ બનાવે છે,જે ઓઝોન ઘટાડતી ક્લોરિન પ્રજાતિઓને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) $I$. ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોકાર્બનની પ્રતિક્રિયાથી બને છે,જેમાં $O_3$ અને $PAN$ જેવા ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$II$. ક્લાસિકલ સ્મોગ એ ધુમાડો,ધુમ્મસ અને $SO_2$ (રિડ્યુસિંગ સ્મોગ) નું મિશ્રણ છે,$NO_2$ નું નહીં. આ વિધાન ખોટું છે.
$III$. $SO_2$ ની વધુ સાંદ્રતા ફૂલની કળીઓમાં જડતા લાવે છે,જેના કારણે તે છોડ પરથી ખરી પડે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$IV$. વાતાવરણીય $CO_2$ ના ઓગળવાને કારણે સામાન્ય વરસાદના પાણીની pH આશરે $5.6$ હોય છે. $7.5$ ની pH ખોટી છે. આ વિધાન ખોટું છે.
તેથી,વિધાન $I$ અને $III$ સાચા છે.

(D) $NO_2$ (નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ) એ ફેફસાં માટે જાણીતો બળતરાકારક પદાર્થ છે.
$NO_2$ ની ઊંચી સાંદ્રતા વનસ્પતિના પાંદડાઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર ઘટાડી શકે છે.
તે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ બંને માટે ઝેરી વાયુ છે.
મનુષ્યોમાં,$NO_2$ એ શ્વસનતંત્રમાં બળતરા પેદા કરનાર વાયુ છે જે બાળકોમાં બ્રોન્કાઇટિસ અને ફેફસાંને નુકસાન જેવા તીવ્ર શ્વસન રોગોનું કારણ બની શકે છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને હાઇડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
ફોટોકેમિકલ સ્મોગના સામાન્ય ઘટકોમાં ઓઝોન $(O_3)$,નાઇટ્રિક ઓક્સાઇડ $(NO)$,ફોર્માલ્ડિહાઇડ $(HCHO)$,એક્રોલીન $(CH_2=CH-CHO)$,અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ $(PAN)$ નો સમાવેશ થાય છે.
સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ એ ક્લાસિકલ સ્મોગ (રિડ્યુસિંગ સ્મોગ) નું મુખ્ય ઘટક છે,ફોટોકેમિકલ સ્મોગ (ઓક્સિડાઇઝિંગ સ્મોગ) નું નહીં.
તેથી,$SO_2$ એ ફોટોકેમિકલ સ્મોગનું સામાન્ય ઘટક નથી.

(C) વિધાન-$I$: ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે. સામાન્ય ઘટકોમાં એક્રોલીન $(CH_2=CHCHO)$,ફોર્માલ્ડિહાઈડ $(HCHO)$,અને પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ નો સમાવેશ થાય છે. તેથી,વિધાન-$I$ સાચું છે.
વિધાન-$II$: ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ વાતાવરણમાં ગરમીને પકડી રાખે છે. આપેલી યાદી $(CH_4, CO_2, NO, H_2O_{(l)}, H_2O_{(g)}, O_2, O_3)$ માંથી,ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ $CH_4, CO_2, H_2O_{(g)}$ અને $O_3$ છે. અહીં $NO$ ગ્રીનહાઉસ વાયુ નથી,$O_2$ ગ્રીનહાઉસ વાયુ નથી,અને $H_2O_{(l)}$ (પ્રવાહી પાણી) ને આ સંદર્ભમાં ગ્રીનહાઉસ વાયુ ગણવામાં આવતું નથી. કુલ સંખ્યા $4$ છે,$5$ નથી. તેથી,વિધાન-$II$ ખોટું છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને અસ્થિર કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
તેના સામાન્ય ઘટકોમાં ઓઝોન $(O_3)$,નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ $(NO_2)$,પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ $(PAN)$ અને આલ્ડિહાઇડ્સ ($-CHO$ જૂથ ધરાવતા સંયોજનો) નો સમાવેશ થાય છે.

(A) ઓઝોન સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ડાયોક્સિજન અણુઓ પર $UV$ વિકિરણની અસર દ્વારા બને છે. $UV$ વિકિરણ $O_2$ અણુને બે નવજાત ઓક્સિજન પરમાણુઓમાં વિભાજિત કરે છે. આ નવજાત ઓક્સિજન પરમાણુઓ પછી ઓઝોન $(O_3)$ બનાવવા માટે અન્ય $O_2$ અણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે. પ્રતિક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$O_2 \xrightarrow[\lambda < 242.5 \ nm]{UV \ \text{Radiation}} O O$
$O_2 O \rightarrow O_3 \ (\text{ઓઝોન})$

(B) ગ્લોબલ વોર્મિંગ એટલે આપણા ગ્રહ પર તાપમાનમાં થતો સતત વધારો. તે મુખ્યત્વે અશ્મિભૂત ઇંધણના દહનથી મુક્ત થતા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓને કારણે છેલ્લા એક સદીમાં પૃથ્વીના સરેરાશ સપાટીના તાપમાનમાં થયેલો અસામાન્ય અને ઝડપી વધારો છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગનું મુખ્ય પરિણામ હિમાલયના ગ્લેશિયર્સનું પીગળવું છે,કારણ કે ગ્લેશિયરના બરફનું નુકસાન વધતા તાપમાન સાથે સીધું જોડાયેલું છે.

(C) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સૂર્યપ્રકાશની નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને અસ્થિર કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ પરની પ્રક્રિયાથી બને છે.
તેમાં સામાન્ય રીતે $NO_2$,$O_3$,ફોર્માલ્ડિહાઈડ,એક્રોલીન અને પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ હોય છે.
$SO_2$ એ ક્લાસિકલ (સલ્ફરસ) સ્મોગનો મુખ્ય ઘટક છે,ફોટોકેમિકલ સ્મોગનો નહીં.
તેથી,$SO_2$ એ ફોટોકેમિકલ સ્મોગનો ઘટક નથી.

(D) સલ્ફરના ઓક્સાઇડ્સ મુખ્ય હવા પ્રદૂષકો છે. ઉદાહરણ તરીકે,વાતાવરણમાં $H_2S$ નું સરળતાથી $SO_2$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે.
$2H_2S + 3O_2 \rightarrow 2SO_2 + 2H_2O$
$H_2S + O_3 \rightarrow SO_2 + H_2O$
આમ,$SO_2$ જેવા સલ્ફરના ઓક્સાઇડ્સ હવાના પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.

(B) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ એ એક પ્રકારનો સ્મોગ છે જે ત્યારે ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે સૂર્યનો અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ વાતાવરણમાં નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
તે ભૂરા રંગના ધુમ્મસ તરીકે દેખાય છે અને સવાર અને બપોરના સમયે,ખાસ કરીને ગીચ વસ્તીવાળા અને ગરમ શહેરોમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
ફોટોકેમિકલ સ્મોગ એ ઓઝોન,નાઈટ્રિક એસિડ,આલ્ડિહાઈડ્સ,પેરોક્સિએસીટાઈલ નાઈટ્રેટ્સ $(PAN)$ અને અન્ય ગૌણ પ્રદૂષકોનું મિશ્રણ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$NO_2$ એ પ્રાથમિક પુરોગામી છે અને ફોટોકેમિકલ સ્મોગના નિર્માણમાં સામેલ મુખ્ય ઘટક છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) વાતાવરણીય નિવાસ સમય એટલે અણુ દ્વારા તેના સ્ત્રોતમાંથી ઉત્સર્જન થયા પછી અને સિંક દ્વારા દૂર કરવામાં આવે તે પહેલાં વાતાવરણમાં વિતાવેલો સરેરાશ સમય.
સામાન્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાં,$CH_4$ (મિથેન) નો વાતાવરણીય નિવાસ સમય સૌથી ઓછો છે,જે અંદાજે $12$ વર્ષ જેટલો છે.
તેની સરખામણીમાં,$CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) નો નિવાસ સમય $50$ થી $200$ વર્ષ,$N_2O$ (નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ) નો લગભગ $114$ વર્ષ અને $CFCs$ (ફ્રીઓન) નો સમય દાયકાઓથી સદીઓ સુધીનો હોઈ શકે છે.

(C) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડની હાજરીને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ,ખાસ કરીને $SO_2$ અને $NO_2$,વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
આ એસિડ ત્યારબાદ એસિડ વર્ષા તરીકે પૃથ્વીની સપાટી પર પડે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $I$ અને $III$ છે.

(D) ટ્રાફિક અને ભીડભાડવાળી જગ્યાઓમાં જોવા મળતી બળતરા પેદા કરતી લાલ ધુમ્મસ નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ને કારણે હોય છે.
નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ $(NO_2)$ એ લાલ-કથ્થઈ રંગનો ઝેરી વાયુ છે.
જ્યારે તે વાતાવરણમાં એરોસોલ્સ સાથે ભળે છે,ત્યારે તે ભીડભાડવાળી જગ્યાઓમાં લાલ-કથ્થઈ રંગની ધુમ્મસ પેદા કરે છે.
આમ,વિકલ્પ $(D)$ સાચો છે.

(C) પ્રતિક્રિયા શ્રેણી દર્શાવે છે કે $NO$ અને $NO_2$ તે ઉત્પ્રેરક ચક્રમાં ભાગ લે છે જે વાતાવરણમાં $O_3$ ની સાંદ્રતા જાળવી રાખે છે.
મિથેન $(CH_4)$ માંથી ફોર્માલ્ડિહાઈડ $(H_2C=O)$ નું નિર્માણ સીધું ઓઝોન $(O_3)$ ની સાંદ્રતા પર આધારિત છે.
જેহেতু $O_3$ ની સાંદ્રતા $NO_x$ ચક્ર ($NO$ અને $NO_2$) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,તેથી ફોર્માલ્ડિહાઈડનું એકંદર નિર્માણ $O_3, NO$ અને $NO_2$ ની હાજરી દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $(C)$ સાચો છે.

(A) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ વાતાવરણમાં સૂર્યપ્રકાશ,નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને અસ્થિર કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ ની પ્રતિક્રિયા દ્વારા રચાય છે.
મુખ્ય પ્રતિક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$(I)$ $NO + O_2 \longrightarrow NO_2$
$(II)$ $NO_{2(g)} \stackrel{h \nu}{\longrightarrow} NO_{(g)} + [O]$
$(III)$ $[O] + O_2 \longrightarrow O_3$
$(IV)$ $O_3 + NO \longrightarrow NO_2 + O_2$
$SO_2$ મુખ્યત્વે ક્લાસિકલ (સલ્ફરસ) સ્મોગ સાથે સંકળાયેલ છે,ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સાથે નહીં.

(A) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને હાઇડ્રોકાર્બન પર સૂર્યપ્રકાશની અસરથી બને છે.
પ્રતિક્રિયા $(ii)$ $NO_2$ ના ફોટોલિસિસને દર્શાવે છે જે પરમાણ્વીય ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે,જે પછી $O_2$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને ઓઝોન $(O_3)$ બનાવે છે.
પ્રતિક્રિયા $(iii)$ હાઇડ્રોકાર્બન (જેમ કે $CH_4$) નું ઓઝોન દ્વારા ઓક્સિડેશન દર્શાવે છે જેથી ફોર્માલ્ડિહાઇડ $(CH_2=O)$ અને પાણી બને છે.
પ્રતિક્રિયા $(iv)$ $NO$ અને $O_3$ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે જે $NO_2$ અને $O_2$ ને ફરીથી ઉત્પન્ન કરે છે.
પ્રતિક્રિયા $(i)$ ફોટોકેમિકલ સ્મોગની લાક્ષણિક પ્રતિક્રિયા નથી.
તેથી,પ્રતિક્રિયાઓ $(ii)$,$(iii)$,અને $(iv)$ ફોટોકેમિકલ સ્મોગના નિર્માણ અને ચક્રમાં સામેલ છે.

(B) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$,હાઈડ્રોકાર્બન અને સૂર્યપ્રકાશની હાજરીને કારણે બને છે.
તે દિવસ દરમિયાનની ઘટના છે અને તેમાં ઓઝોન $(O_3)$,નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ અને ફોર્માલ્ડિહાઈડ $(HCHO)$ જેવા ઘણા પ્રતિક્રિયાશીલ અણુઓ હોય છે.
વિધાન $(i)$ સાચું છે કારણ કે ઓઝોન અને અન્ય ઓક્સિડેશન કરતા એજન્ટોની હાજરીને કારણે ફોટોકેમિકલ સ્મોગ પ્રકૃતિમાં ઓક્સિડેશન કરનારું હોય છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે કારણ કે તેમાં અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ પ્રજાતિઓ હોય છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે કારણ કે મુખ્ય ઘટકો નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન છે,માત્ર કાર્બનના ઓક્સાઈડ નથી.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે કારણ કે ઓઝોનનું નિર્માણ મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન દ્વારા થાય છે,કાર્બન મોનોક્સાઈડ દ્વારા નહીં.

(A) ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન (CFCs),જે ફ્રીઓન્સ તરીકે પણ ઓળખાય છે,તે સ્થિર,બિન-ઝેરી અને બિન-પ્રતિક્રિયાશીલ સંયોજનો છે જેનો ઉપયોગ રેફ્રિજરેશન અને એર કન્ડીશનિંગમાં થાય છે.
તેમના લાંબા વાતાવરણીય આયુષ્યને કારણે,તેઓ અંતે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં પહોંચે છે.
સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં,તેઓ ઉચ્ચ-ઊર્જા ધરાવતા $UV$ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા વિઘટિત થાય છે,જેના પરિણામે ક્લોરિન મુક્ત મુલકો (free radicals) બને છે.
ડાયક્લોરોડાયફ્લોરોમિથેન $(CF_2Cl_2)$ માટેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CF_2Cl_2 \stackrel{hv}{\longrightarrow} \dot{C}F_2Cl + \dot{Cl}$
આમ,નીપજો $X$ અને $Y$ એ મુક્ત મુલકો $\dot{C}F_2Cl$ અને $\dot{Cl}$ છે.

(B) ઓઝોન સ્તરના ક્ષયની સૌથી ગંભીર અસર એ છે કે સૂર્યમાંથી આવતા $UV$ કિરણો સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાંથી પસાર થઈને પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચી શકે છે.
એવું જાણવા મળ્યું છે કે $UV$ કિરણોના સંપર્કમાં વધારો થવાથી ત્વચાના કેન્સર થવાની શક્યતા વધે છે.
વધુમાં,આંખ $UV$ કિરણોના સંપર્કમાં આવવાથી આંખના કોર્નિયા અને લેન્સને નુકસાન થાય છે,જે મોતિયો અને અંધાપો પણ લાવી શકે છે.

(C) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં નાઈટ્રોજન અને સલ્ફરના ઓક્સાઈડના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ સાથે પ્રક્રિયા કરીને પ્રબળ એસિડ બનાવે છે,જેમ કે નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ અને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$,જે એસિડ વર્ષા તરીકે નીચે પડે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$2NO_2 + H_2O \rightarrow HNO_3 + HNO_2$
$2SO_2 + O_2 + 2H_2O \rightarrow 2H_2SO_4$
આમ,એસિડ વર્ષા માટે જવાબદાર વાયુઓની જોડી $NO_2$ અને $SO_2$ છે.

(C) ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના,જે $1984$ માં થઈ હતી,તે મિથાઈલ આઈસોસાયનેટ $(CH_3NCO)$ ગેસના આકસ્મિક લીકેજને કારણે થઈ હતી.
મિથાઈલ આઈસોસાયનેટને સામાન્ય રીતે $MIC$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) વાતાવરણમાં કાર્બન મોનોક્સાઇડ વાયુ $(CO)$ નું સ્વીકાર્ય સ્તર આશરે $9 \ ppm$ છે.

(D) ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોનના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.
$CFCl_3$ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગની હાજરીમાં વિઘટન પામીને ક્લોરિન મુક્ત મુલક $(Cl^{\bullet})$ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ ક્લોરિન મુક્ત મુલકો ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઓક્સિજન $(O_2)$ અને ક્લોરિન મોનોક્સાઇડ $(ClO^{\bullet})$ બનાવે છે.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $Cl^{\bullet} + O_3 \rightarrow ClO^{\bullet} + O_2$.

(A) નાઈટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ એ વાતાવરણનો મુખ્ય ઘટક છે,જે કદના આધારે આશરે $78 \%$ જેટલો હોય છે.
તે સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં નિષ્ક્રિય વાયુ છે અને હવાના પ્રદૂષણનું કારણ બનતું નથી.
તેનાથી વિપરીત,$N_2O$,$NO$,અને $CO$ એ જાણીતા હવાના પ્રદૂષકો છે.

(B) વાતાવરણને પૃથ્વીની સપાટીથી ઊંચાઈના આધારે સ્તરોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે:
$1$. ટ્રોપોસ્ફિયર: $0-10 \ km$
$2$. સ્ટ્રેટોસ્ફિયર: $10-50 \ km$
$3$. મેસોસ્ફિયર: $50-85 \ km$
$4$. થર્મોસ્ફિયર: $85-500 \ km$
ઊંચાઈની સરખામણી કરતા,ક્રમ થર્મોસ્ફિયર $(85-500 \ km)$ > મેસોસ્ફિયર $(50-85 \ km)$ > ટ્રોપોસ્ફિયર $(0-10 \ km)$ છે.
તેથી,ઊંચાઈનો ઉતરતો ક્રમ $III, II, I$ છે.

(D) ઓઝોન સ્તરનો ઘટાડો મુખ્યત્વે $Chloro-fluoro \ carbons$ $(CFCs)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
જ્યારે આ સંયોજનો વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે,ત્યારે તે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં પહોંચે છે જ્યાં અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા તેનું વિઘટન થઈને ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત થાય છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ પછી ઓઝોન $(O_3)$ અણુઓના ઓક્સિજન $(O_2)$ માં રૂપાંતરની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.

(B) પીવાના પાણીની ગુણવત્તા માટેની માર્ગદર્શિકા મુજબ ($NCERT$ રસાયણવિજ્ઞાન પાઠ્યપુસ્તક,પર્યાવરણીય રસાયણવિજ્ઞાન પ્રકરણ),કોપર $(Cu)$ ની મહત્તમ નિર્ધારિત સાંદ્રતા $3.0 \ mg \ dm^{-3}$ છે.
ઝિંક $(Zn)$ ની મહત્તમ નિર્ધારિત સાંદ્રતા $5.0 \ mg \ dm^{-3}$ છે.

(C) યુટ્રોફિકેશન એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં જળાશયોમાં પોષક તત્વો,જેમ કે નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સનું પ્રમાણ વધુ પડતું થઈ જાય છે,જેના પરિણામે વનસ્પતિ અને શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે.
જ્યારે આ વનસ્પતિઓ મૃત્યુ પામે છે અને તેનું વિઘટન થાય છે,ત્યારે આ પ્રક્રિયામાં મોટા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન વપરાય છે.
તેથી,યુટ્રોફિકેશન પાણીમાં $DO$ (ઓગળેલા ઓક્સિજન) ના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.

(C) પાણીના નમૂનામાં હાજર કાર્બનિક પદાર્થોનું $H_2SO_4$ ની હાજરીમાં પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ દ્વારા ઓક્સિડેશન કરીને $CO_2$ અને $H_2O$ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા પાણીના નમૂનાની $COD$ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ એસિડિક પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ છે.

(A) પાણીના નમૂનાના ચોક્કસ કદમાં હાજર કાર્બનિક પદાર્થોને તોડવા માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનના જથ્થાને બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ કહેવામાં આવે છે.
$BOD$ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું માપ છે,જે તેને જૈવિક રીતે તોડવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનના સંદર્ભમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
સ્વચ્છ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય છે,જ્યારે અત્યંત પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $17 \ ppm$ કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે.
તેથી,$5 \ ppm$ કરતા ઓછું $BOD$ મૂલ્ય સૂચવે છે કે પાણીનો નમૂનો સ્વચ્છ છે અને તેમાં દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનું પ્રમાણ સારું છે.

(A) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનનું માપ છે.
શુદ્ધ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય આશરે $1 \ ppm$ હોય છે.
$3-5 \ ppm$ ના $BOD$ સ્તરવાળું પાણી મધ્યમ શુદ્ધ ગણાય છે,જ્યારે $6-9 \ ppm$ ના $BOD$ સ્તરવાળું પાણી પ્રદૂષિત ગણાય છે.

(B) પાણીના નમૂનાના ચોક્કસ કદમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોને તોડવા માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનના જથ્થાને બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ કહેવામાં આવે છે.
પાણીમાં $BOD$ નું પ્રમાણ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના જથ્થાનું માપ છે,જે દર્શાવે છે કે તેને જૈવિક રીતે તોડવા માટે કેટલા ઓક્સિજનની જરૂર પડશે.
શુદ્ધ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય છે,જ્યારે મ્યુનિસિપલ ગટરના પાણી જેવા અત્યંત પ્રદૂષિત પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $100 \ ppm$ કરતા વધારે હોય છે.

(A) પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન $(D.O.)$ ની સાંદ્રતા પાણીની ગુણવત્તાનું મુખ્ય સૂચક છે.
પર્યાવરણીય ધોરણો મુજબ,જો $D.O.$ નું પ્રમાણ $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય તો પાણી પ્રદૂષિત ગણાય છે.
જો $D.O.$ નું મૂલ્ય $5 \ ppm$ થી ઓછું હોય,તો તે સૂચવે છે કે પાણી જળચર જીવોના અસ્તિત્વ માટે યોગ્ય નથી.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ કાગળનું બ્લીચિંગ $\rightarrow$ $(II)$ $H_2O_2$ નો ઉપયોગ કાગળના બ્લીચિંગ માટે થાય છે.
$(B)$ આંખમાં બળતરા કરનાર $\rightarrow$ $(IV)$ $PAN$ આંખોમાં બળતરા પેદા કરે છે.
$(C)$ ફ્રીઓન્સ $\rightarrow$ $(I)$ $CF_2Cl_2$ એ કાર્બન,ક્લોરિન અને ફ્લોરિનનું સંયોજન છે જેને ફ્રીઓન્સ કહેવામાં આવે છે.
$(D)$ નીંદણનાશક $\rightarrow$ $(III)$ $Na_2AsO_3$ એ નીંદણનાશક છે,જેનો ઉપયોગ મકાઈ અને જુવારના ખેતરોમાં પહોળા પાંદડાવાળા નીંદણ અને ઘાસને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-II, B-IV, C-I, D-III$ છે.
આમ,વિકલ્પ $(D)$ સાચો જવાબ છે.

(B) એક્રોલીન એ અસંતૃપ્ત આલ્ડિહાઈડ છે જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CH_2=CH-CHO$ છે.
તે વાતાવરણમાં ન બળેલા હાઇડ્રોકાર્બન,નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને ઓઝોન $(O_3)$ ની ફોટોકેમિકલ સ્મોગ પ્રતિક્રિયાઓના પરિણામે બને છે.
પ્રતિક્રિયાની નીપજોમાં સામાન્ય રીતે ફોર્માલ્ડિહાઇડ $(CH_2=O)$,એક્રોલીન $(CH_2=CH-CHO)$ અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ $(CH_3CO(OO)NO_2)$ નો સમાવેશ થાય છે.

(A) કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિન એ કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને હિમોગ્લોબિનનું સ્થાયી સંકિર્ણ છે જે કાર્બન મોનોક્સાઇડના સંપર્કમાં આવતા રક્તકણોમાં બને છે.
જ્યારે રુધિરમાં કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ $3-4 \%$ સુધી પહોંચે છે,ત્યારે તે રુધિરની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે.
આ સ્થિતિ માથાનો દુખાવો અને હૃદય સંબંધિત સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,વિધાનો $(I)$ અને $(II)$ સાચા છે.

(A) કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ હિમોગ્લોબિનના $Fe(II)$ સાથે જોડાઈને સ્થાયી કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિન સંકીર્ણ બનાવે છે.
આ સંકીર્ણ ઓક્સિજન-હિમોગ્લોબિન સંકીર્ણ કરતા આશરે $300$ ગણું વધુ સ્થાયી હોય છે.
તેથી,$CO$ ની હાજરી હિમોગ્લોબિન દ્વારા $O_2$ ના વહનને અવરોધે છે,જે ઝેરી અસર પેદા કરે છે.

(C) $1$. $SO_2$: એસિડ વર્ષા. નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ વાદળોમાં પાણીના ટીપાં સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને સલ્ફ્યુરિક અને નાઇટ્રિક એસિડ બનાવે છે,જેના પરિણામે એસિડ વર્ષા થાય છે.
$2$. $PAN$: ફોટોકેમિકલ સ્મોગ. પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ $(PAN)$ એ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં હાઇડ્રોકાર્બન અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડની પ્રતિક્રિયાથી બનતું ફાયટોટોક્સિક હવા પ્રદૂષક છે.
$3$. ધુમાડો: રજકણો. ધુમાડો એ હવામાં રહેલા ઘન કણો અને પ્રવાહી ટીપાંનું મિશ્રણ છે.
$4$. $CF_2Cl_2$: સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક પ્રદૂષક. $CF_2Cl_2$ જેવા ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.