Environmental Study Questions in Gujarati

(C) વધારે ઊંચાઈ પર,$N_2$ અને $O_2$ પ્રતિક્રિયા કરીને $NO$ બનાવે છે:
$N_{2(g)} + O_{2(g)} \rightarrow 2NO_{(g)}$
$NO$ ત્યારબાદ ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને $NO_2$ બનાવે છે:
$2NO_{(g)} + O_{2(g)} \rightarrow 2NO_{2(g)}$
$NO_2$ એક ઝેરી વાયુ છે જે વનસ્પતિના પાંદડાઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાને અવરોધે છે.

(B) પર્યાવરણીય અભ્યાસ મુજબ,સરેરાશ મનુષ્ય ખોરાક કરતા લગભગ $15$ ગણી વધુ હવા લે છે.
આનું કારણ એ છે કે શરીરને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે ઓક્સિજનનો સતત પુરવઠો જરૂરી છે,જે શ્વસન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે,જ્યારે ખોરાક સમયાંતરે લેવામાં આવે છે.

(A) સ્મોગના નિર્માણમાં સામેલ ફોટોકેમિકલ પ્રતિક્રિયાઓ છે:
$1$. $NO_{2(g)} \xrightarrow{hv} NO_{(g)} + [O]$
અહીં,$X = [O]$ (પરમાણ્વીય ઓક્સિજન).
$2$. $[O] + O_2 \rightarrow O_3$
અહીં,$Y = O_3$ (ઓઝોન).
$3$. $NO + O_3 \rightarrow NO_2 + O_2$
અહીં,$A = O_2$.
$4$. $[O] + O_2 + M \rightarrow O_3 + M$
અહીં,$B = O_3$.
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખામણી કરતા,સાચી ઓળખ $X = [O], Y = O_3, A = O_2, B = O_3$ છે.

(C) $A.$ એમોનિયમ ક્ષારો (જેમ કે $(NH_4)_2SO_4$) રજકણોના નિર્માણમાં ફાળો આપે છે,જે ધુમ્મસનું કારણ બને છે.
$B.$ ક્લોરિન રેડિકલ દ્વારા ઓઝોનનું વિઘટન થાય છે,ઉત્પાદન નહીં: $\dot{Cl} + O_3 \longrightarrow Cl\dot{O} + O_2$.
$C.$ પોલીક્લોરિનેટેડ બાયફિનાઈલ્સ $(PCBs)$ નો ઉપયોગ ટ્રાન્સફોર્મર અને કેપેસિટરમાં થતો હતો,સફાઈ દ્રાવક તરીકે નહીં.
$D.$ 'બ્લુ બેબી' સિન્ડ્રોમ (મેથેમોગ્લોબિનેમિયા) પીવાના પાણીમાં નાઈટ્રેટ આયનો $(NO_3^-)$ ની વધુ પડતી હાજરીને કારણે થાય છે.
તેથી,માત્ર વિધાન $A$ સાચું છે. જોકે,આપેલા વિકલ્પો મુજબ $A$ અને $D$ સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ છે.

(C) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં રચાય છે અને તેમાં $O_3$,$NO_2$ અને પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ જેવા ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
ક્લાસિકલ સ્મોગ ધુમાડો,ધુમ્મસ અને $SO_2$ ધરાવે છે. તેને રિડ્યુસિંગ સ્મોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે રિડ્યુસિંગ મિશ્રણ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે ફોટોકેમિકલ સ્મોગમાં ઓક્સિડાઇઝિંગ એજન્ટોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

(A) માછલીઓના તંદુરસ્ત વિકાસ માટે,પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન $(DO)$ ની સાંદ્રતા $6 \ ppm$ કરતા વધારે હોવી જોઈએ.
જો ઓગળેલા ઓક્સિજનની સાંદ્રતા $6 \ ppm$ કરતા ઓછી હોય,તો માછલીઓનો વિકાસ અટકી જાય છે.
બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ પાણીના નમૂનાના ચોક્કસ કદમાં હાજર કાર્બનિક પદાર્થોને તોડવા માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનનું પ્રમાણ છે.
શુદ્ધ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય છે.
તેથી,$X = 6$ અને $Y = 5$.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગના નિર્માણમાં નીચેના પગલાં સામેલ છે:
$(i)$ $NO_{2(g)} \stackrel{h\nu}{\longrightarrow} NO_{(g)} + O_{(g)}$
આને $NO_2 \stackrel{h\nu}{\longrightarrow} A + B$ સાથે સરખાવતા,આપણને $A = NO$ અને $B = O$ મળે છે.
$(ii)$ $O_{(g)} + O_{2(g)} \rightarrow O_{3(g)}$
આને $B + O_2 \rightarrow C$ સાથે સરખાવતા,આપણને $C = O_3$ મળે છે.
$(iii)$ $NO_{(g)} + O_{3(g)} \rightarrow NO_{2(g)} + O_{2(g)}$
આ પુષ્ટિ કરે છે કે $A = NO$,$B = O$,અને $C = O_3$.
આમ,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) મૂલ્ય એ પાણીના પ્રદૂષણનું માપદંડ છે.
શુદ્ધ પાણીમાં સામાન્ય રીતે $BOD$ નું મૂલ્ય $5 \ ppm$ કરતા ઓછું હોય છે.
પ્રદૂષિત પાણીમાં $BOD$ નું મૂલ્ય $15 \ ppm$ કે તેથી વધુ હોય છે.
તળાવનો $BOD$ $4$ હોવાથી,તે સૂચવે છે કે પાણી ખૂબ જ શુદ્ધ છે.

(C) ક્લોરિન મોનોક્સાઇડ $(ClO)$ ની નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ $(NO_2)$ સાથેની પ્રક્રિયાથી ક્લોરિન નાઇટ્રેટ $(ClONO_2)$ બને છે.
$ClO + NO_2 \rightarrow ClONO_2 \, (X)$
ક્લોરિન નાઇટ્રેટ $(ClONO_2)$ પાણી $(H_2O)$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇપોક્લોરસ એસિડ $(HOCl)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
$ClONO_2 + H_2O \rightarrow HOCl \, (Y) + HNO_3 \, (Z)$
તેથી,સાચી ઓળખ $X = ClONO_2, Y = HOCl, Z = HNO_3$ છે.

(A) સામાન્ય રીતે,વાતાવરણમાં રહેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સાથે વરસાદના પાણીની પ્રતિક્રિયા દ્વારા બનતા $H^{+}$ આયનોની હાજરીને કારણે વરસાદના પાણીનું $pH$ $5.6$ હોય છે.
$H_2O_{(l)} + CO_{2_{(g)}} \rightleftharpoons H_2CO_{3_{(aq)}}$
$H_2CO_{3_{(aq)}} \rightleftharpoons H^{+}_{(aq)} + HCO_{3^{-(aq)}}$

(C) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ વાતાવરણમાં નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને હાઈડ્રોકાર્બનની હાજરીને કારણે થાય છે.
તેને નિયંત્રિત કરવા માટે,આપણે આ પુરોગામીઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવું જોઈએ.
ઓટોમોબાઈલ અને ઉદ્યોગોમાં કેટાલિટિક કન્વર્ટરનો ઉપયોગ કરવાથી નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બનના ઉત્સર્જનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે,જેનાથી ફોટોકેમિકલ સ્મોગનું નિર્માણ ઘટે છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(D) યુરિયાના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં એમોનિયા $(NH_3)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ કાચા માલ તરીકે વપરાય છે. પ્રક્રિયા: $2NH_3 + CO_2 \rightarrow NH_2CONH_2 + H_2O$. આ પ્રક્રિયામાં $CO_2$ વપરાતો હોવાથી,તે આપેલા વિકલ્પોમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે સૌથી ઓછું જવાબદાર છે.

(C) . બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે બેક્ટેરિયા દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનનું માપ છે. તેથી,$a-iii$.
$b$. ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ અને હાઇડ્રોકાર્બન દ્વારા બને છે,જે ઓક્સિડાઇઝિંગ વાતાવરણ બનાવે છે. તેથી,$b-i$.
$c$. ક્લાસિકલ સ્મોગ ઠંડા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં જોવા મળે છે અને તે ધુમાડો,ધુમ્મસ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડનું મિશ્રણ છે,જે રિડ્યુસિંગ મિશ્રણ તરીકે કાર્ય કરે છે. તેથી,$c-iv$.
$d$. ઓઝોન સ્તરનું ક્ષય મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ને કારણે થાય છે,જે પોલર સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક વાદળો બનાવે છે જે ઓઝોનના વિનાશને વેગ આપે છે. તેથી,$d-ii$.
તેથી,સાચી જોડ $a-iii, b-i, c-iv, d-ii$ છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ ગરમ,સૂકા અને સૂર્યપ્રકાશવાળા વાતાવરણમાં થાય છે.
તે વાહનો અને કારખાનાઓ દ્વારા ઉત્સર્જિત અસંતૃપ્ત હાઇડ્રોકાર્બન અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ પર સૂર્યપ્રકાશની પ્રતિક્રિયા દ્વારા બને છે.
તેથી,વધુ વાહનવ્યવહાર અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન ધરાવતા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં ફોટોકેમિકલ સ્મોગ બનવાની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે.

(D) પીવાના પાણીના ધોરણો મુજબ:
$A$. $F^{-}$: મહત્તમ સાંદ્રતા $< 2 \, ppm$ $(III)$ છે.
$B$. $SO_{4}^{2-}$: મહત્તમ સાંદ્રતા $< 500 \, ppm$ $(IV)$ છે.
$C$. $NO_{3}^{-}$: મહત્તમ સાંદ્રતા $< 50 \, ppm$ $(I)$ છે.
$D$. $Zn$: મહત્તમ સાંદ્રતા $< 5 \, ppm$ $(II)$ છે.
તેથી,સાચી જોડ $A-III, B-IV, C-I, D-II$ છે.

(C) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ દ્વારા ઓઝોનનું વિઘટન નીચેના તબક્કાઓમાં થાય છે:
$1$. $CFCs$ નું ફોટોડિસોસિએશન: $CF_2Cl_{2(g)} \stackrel{uv}{\longrightarrow} \dot{Cl}_{(g)} + \dot{C}F_2Cl_{(g)}$
$2$. ક્લોરિન રેડિકલની ઓઝોન સાથેની પ્રક્રિયા: $\dot{Cl}_{(g)} + O_{3(g)} \longrightarrow Cl\dot{O}_{(g)} + O_{2(g)}$
$3$. ક્લોરિન મોનોક્સાઇડ રેડિકલની પરમાણ્વીય ઓક્સિજન સાથેની પ્રક્રિયા: $Cl\dot{O}_{(g)} + O_{(g)} \longrightarrow \dot{Cl}_{(g)} + O_{2(g)}$
પ્રક્રિયા $2Cl\dot{O} \longrightarrow ClO_{2(g)} + Cl_{(g)}$ એ ક્લોરિન રેડિકલ દ્વારા ઓઝોન ક્ષયના ઉત્પ્રેરક ચક્રનો પ્રમાણભૂત તબક્કો નથી.

(A) સાચી જોડી નીચે મુજબ છે:
$A$. સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ સ્લેગ ઉત્પન્ન કરે છે $(A-III)$.
$B$. થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ ફ્લાય એશ ઉત્પન્ન કરે છે $(B-II)$.
$C$. ખાતર ઉદ્યોગો જિપ્સમ ઉત્પન્ન કરે છે $(C-I)$.
$D$. પેપર મિલ્સ જૈવ-વિઘટનીય કચરો ઉત્પન્ન કરે છે $(D-IV)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-III, B-II, C-I, D-IV$ છે.

(D) શ્વસન એ એક કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે કાર્બન ચક્રનો એક ભાગ છે,જેમાં સજીવો $O_2$ નો ઉપયોગ કરે છે અને સંતુલિત રીતે $CO_2$ મુક્ત કરે છે.
તેનાથી વિપરીત,કોલસાનું દહન,જંગલોનો નાશ અને પેટ્રોલિયમનું દહન એ માનવસર્જિત પ્રવૃત્તિઓ છે જે $CO_2$ ના સ્તરમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે અને કુદરતી વાતાવરણીય સંતુલનને ખોરવે છે.

(C) સ્વચ્છ પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય $5\,ppm$ કરતા ઓછું હોય છે. $4\,ppm < 5\,ppm$ હોવાથી,વિધાન $I$ સાચું છે.
પીવાના પાણીમાં $Zn$ ની મહત્તમ મર્યાદા $5.0\,ppm$ છે,પરંતુ $NO_3^-$ ની મહત્તમ મર્યાદા $50\,ppm$ છે.
નાઈટ્રેટની સાંદ્રતા $5\,ppm$ (જે $50\,ppm$ ની મર્યાદામાં છે) અને ઝિંકની સાંદ્રતા $5\,ppm$ (જે મર્યાદા પર છે) હોવાથી,વિધાન $II$ પણ સાચું છે.

(A) . નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ પાણી અને ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને નાઇટ્રિક એસિડ બનાવે છે,જે એસિડ વર્ષા તરફ દોરી જાય છે: $4 NO_{2(g)} + O_{2(g)} + 2 H_2O_{(\ell)} \rightarrow 4 HNO_{3(aq)}$. તેથી,$A-IV$.
$B$. મિથેન $(CH_4)$ એ ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપતો એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે. તેથી,$B-III$.
$C$. કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ વરસાદના પાણીમાં ઓગળીને કાર્બોનિક એસિડ બનાવે છે,જે $pH$ ને આશરે $5.6$ સુધી ઘટાડે છે: $H_2O_{(\ell)} + CO_{2(g)} \rightleftharpoons H_2CO_{3(aq)} \rightleftharpoons H^+_{(aq)} + HCO_{3(aq)}^-$. તેથી,$C-II$.
$D$. ફોસ્ફેટ ખાતરો પાણીના સ્ત્રોતોમાં ભળીને પોષક તત્વોનું પ્રમાણ વધારે છે,જે સુપોષકતા (Eutrophication) તરફ દોરી જાય છે. તેથી,$D-I$.

(C) ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટેનું મુખ્ય કારણ છે.
$UV$ કિરણોત્સર્ગની હાજરીમાં,$CFCs$ ક્લોરિન રેડિકલ $(Cl^{\bullet})$ મુક્ત કરે છે.
$CF_2Cl_{2(g)} \stackrel{UV}{\longrightarrow} \dot{Cl}_{(g)} + \dot{C}F_2Cl_{(g)}$
આ ક્લોરિન રેડિકલ ઓઝોન $(O_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને ક્લોરિન મોનોક્સાઇડ $(ClO)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ બનાવે છે:
$\dot{Cl}_{(g)} + O_{3(g)} \longrightarrow ClO_{(g)} + O_{2(g)}$
ત્યારબાદ,$ClO$ પરમાણ્વીય ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને ક્લોરિન રેડિકલને પુનઃજીવિત કરે છે:
$Cl\dot{O}_{(g)} + O_{(g)} \longrightarrow \dot{Cl}_{(g)} + O_{2(g)}$
આમ,$Cl^{\bullet}$ એ રેડિકલ છે જે મુખ્યત્વે ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.

(D) ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ એવા વાયુઓ છે જે વાતાવરણમાં ગરમીને ફસાવે છે.
સામાન્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાં $CO_2$,$CH_4$,પાણીની વરાળ $(H_2O)$,નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ $(N_2O)$,ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ અને ઓઝોન $(O_3)$ નો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$A$ (પાણીની વરાળ) અને $B$ (ઓઝોન) ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) ફોટોકેમિકલ સ્મોગ સૂર્યપ્રકાશની નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને હાઈડ્રોકાર્બન પરની અસરથી બને છે. તે થવા માટે ગરમ,સૂકી અને સૂર્યપ્રકાશવાળી આબોહવાની જરૂર હોય છે. જાન્યુઆરીમાં શ્રીનગરમાં ઠંડી અને શિયાળાની સ્થિતિ હોય છે,જે ફોટોકેમિકલ સ્મોગના નિર્માણ માટે પ્રતિકૂળ છે. તેથી,જાન્યુઆરીમાં શ્રીનગરમાં તેના નિર્માણની શક્યતા ન્યૂનતમ છે.

(A) વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે યુટ્રોફિકેશન પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ જળાશયોને કારણે થાય છે,પોષક તત્વોની ઉણપ ધરાવતા જળાશયોને કારણે નહીં.
વિધાન $II$ સાચું છે કારણ કે યુટ્રોફિક જળાશયોમાં છોડ અને શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિ વિઘટન દરમિયાન ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ કરે છે,જેનાથી ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટે છે અને જળચર જીવનનો નાશ થાય છે.
તેથી,વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે.

(A) દાંતની સપાટી પરનું ઇનેમલ હાઇડ્રોક્સીએપેટાઇટનું બનેલું હોય છે,જે $[3(Ca_3(PO_4)_2) \cdot Ca(OH)_2]$ છે.
જ્યારે પીવાના પાણીમાં $F^{-}$ આયનો હાજર હોય છે,ત્યારે તેઓ હાઇડ્રોક્સીએપેટાઇટ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને ફ્લોરોએપેટાઇટ બનાવે છે,જે વધુ સખત અને સડો સામે વધુ પ્રતિરોધક હોય છે.
ફ્લોરોએપેટાઇટનું રાસાયણિક સૂત્ર $[3(Ca_3(PO_4)_2) \cdot CaF_2]$ છે.

(A) ટેનિન એ કુદરતી રીતે જોવા મળતા પોલીફિનોલિક સંયોજનો છે જે ઘણા છોડમાં જોવા મળે છે.
જ્યારે ફળો કે શાકભાજી કાપવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં રહેલા ફિનોલિક સંયોજનો ઓક્સિજન અને પોલીફિનોલ ઓક્સિડેઝ ઉત્સેચકના સંપર્કમાં આવે છે.
આનાથી ફિનોલ્સનું ઓક્સિડેશન થઈને ક્વિનોન્સ બને છે,જે ત્યારબાદ પોલિમરાઈઝેશન પામીને ટેનિન તરીકે ઓળખાતા ભૂરા રંગના રંજકદ્રવ્યો બનાવે છે.
તેથી,ટેનિન કાપેલા ફળો અને શાકભાજીના કાળા પડવા (browning) માટે જવાબદાર છે,તેને અટકાવવા માટે નહીં.
આમ,ટેનિન બ્રાઉનિંગને અટકાવે છે તે વિધાન ખોટું છે.

(D) ખોરાકને સાચવવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.
$Irradiation$,$addition \ of \ salts$ અને $addition \ of \ heat$ એ ખોરાક સાચવવાની પ્રમાણિત પદ્ધતિઓ છે.
$Hydration$ (પાણી ઉમેરવું) વાસ્તવમાં સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ખોરાકને બગાડે છે,જ્યારે $dehydration$ (પાણી દૂર કરવું) નો ઉપયોગ ખોરાક સાચવવા માટે થાય છે.
તેથી,$hydration$ એ ખોરાક સાચવવાની પદ્ધતિ નથી.

(D) ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન મુખ્યત્વે ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ને કારણે થાય છે.
સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં,$CFCs$ અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોત્સર્ગનું શોષણ કરે છે અને ક્લોરિન રેડિકલ્સ $(Cl^{\bullet})$ મુક્ત કરવા માટે ફોટોલિસિસમાંથી પસાર થાય છે.
ત્યારબાદ આ ક્લોરિન રેડિકલ્સ ઓઝોન $(O_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને તેને ઓક્સિજન $(O_2)$ અને ક્લોરિન મોનોક્સાઇડ $(ClO^{\bullet})$ માં તોડી નાખે છે.
તેથી,$CFCs$ ને સંડોવતી ઓઝોન ક્ષયનની પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી પ્રતિક્રિયાશીલ જાતિઓ ક્લોરિન રેડિકલ્સ છે.

(B) નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન $(O_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય: $NO(g) + O_3(g) \rightarrow NO_2(g) + O_2(g)$.
આ પ્રક્રિયા ઓઝોન સ્તરના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.

(A) નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડ,ખાસ કરીને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$,નીચલા સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઉડતા સુપરસોનિક જેટ વિમાનોના એક્ઝોસ્ટમાંથી મુક્ત થાય છે.
આ વાયુઓ ઓઝોન $(O_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને નાઈટ્રોજન ડાયોક્સાઈડ $(NO_2)$ અને ઓક્સિજન $(O_2)$ બનાવે છે,જેનાથી ઓઝોન સ્તરમાં ઘટાડો થાય છે.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $NO(g) + O_3(g) \rightarrow NO_2(g) + O_2(g)$.

(D) ઓઝોન સ્તર મુખ્યત્વે પૃથ્વીના વાતાવરણના સ્ટ્રેટોસ્ફિયર ભાગમાં જોવા મળે છે. તે સૂર્યમાંથી આવતા લગભગ $97-99 \%$ હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોત્સર્ગને શોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જે પૃથ્વી પરના જીવનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ઓઝોન ક્ષયને કારણે આ રક્ષણાત્મક સ્તર પાતળું થાય છે,જેનાથી પૃથ્વીની સપાટી પર વધુ માત્રામાં હાનિકારક $UV$ કિરણોત્સર્ગ પહોંચે છે.
તેથી,ઓઝોન ક્ષયને કારણે 'પૃથ્વીની સપાટી પર ઓછી માત્રામાં $UV$ કિરણોત્સર્ગ પહોંચે છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(A) આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Water$ $(H_2O)$ એકમાત્ર એવો દ્રાવક છે જે બિન-ઝેરી,બિન-જ્વલનશીલ છે અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં ફાળો આપતું નથી. તેને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં ગ્રીન સોલ્વન્ટ માનવામાં આવે છે.

(D) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના સંદર્ભમાં,$H_2O$ ને પર્યાવરણને અનુકૂળ દ્રાવક માનવામાં આવે છે. તે બિન-ઝેરી,બિન-જ્વલનશીલ છે અને $CH_2Cl_2$,$CHCl_3$ અથવા $CCl_4$ જેવા કાર્બનિક દ્રાવકોની તુલનામાં હવાનું પ્રદૂષણ કે જોખમી કચરો પેદા કરતું નથી.

(C) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીનો સિદ્ધાંત જે વનસ્પતિ-આધારિત અથવા જૈવિક સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલા રસાયણોના ઉપયોગની હિમાયત કરે છે તેને $Use \ of \ renewable \ feedstocks$ (પુનઃપ્રાપ્ય ફીડસ્ટોક્સનો ઉપયોગ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સિદ્ધાંતનો ઉદ્દેશ્ય ટકાઉ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને અશ્મિભૂત ઇંધણના સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે.

(A) ગ્રીન સોલ્વન્ટ એ એવો દ્રાવક છે જે પર્યાવરણને અનુકૂળ હોય છે અને માનવ સ્વાસ્થ્ય તથા પર્યાવરણ પર તેની ન્યૂનતમ અસર પડે છે.
સુપરક્રિટિકલ $CO_2$ નો ઉપયોગ વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓમાં,જેમ કે કોફીમાંથી કેફીન દૂર કરવા અને ડ્રાય ક્લીનિંગમાં,ગ્રીન સોલ્વન્ટ તરીકે થાય છે કારણ કે તે બિન-ઝેરી,બિન-જ્વલનશીલ અને સરળતાથી રિસાયકલ કરી શકાય તેવું છે.
$CHCl_3$,$CH_2Cl_2$ અને $CCl_4$ એ ક્લોરિનેટેડ દ્રાવકો છે જે ઝેરી અને પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે.

(B) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીમાં 'વ્યુત્પન્ન ઘટાડવા' (Reduce derivatives) નો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે બિનજરૂરી ડેરિવેટાઇઝેશન (જેમ કે બ્લોકિંગ ગ્રુપનો ઉપયોગ,પ્રોટેક્શન/ડીપ્રોટેક્શન,અથવા ભૌતિક/રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં કામચલાઉ ફેરફાર) શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઘટાડવા જોઈએ અથવા ટાળવા જોઈએ. કારણ કે આવા પગલાં માટે વધારાના રીએજન્ટ્સની જરૂર પડે છે અને કચરો ઉત્પન્ન થાય છે,જે પ્રક્રિયાને ઓછી કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણ માટે ઓછી અનુકૂળ બનાવે છે.

(A) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના સિદ્ધાંતો મુજબ,બિનજરૂરી ડેરિવેટાઈઝેશન (એટલે કે પ્રોટેક્ટિંગ ગ્રુપનો ઉપયોગ) શક્ય હોય ત્યાં સુધી ટાળવું જોઈએ અથવા ઘટાડવું જોઈએ.
આવા પગલાં માટે વધારાના રિએજન્ટ્સની જરૂર પડે છે અને વધારાનો કચરો ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,પ્રોટેક્શન અને ડીપ્રોટેક્શનની તકનીકનો ઉપયોગ કરવો 'સારો' છે તેવું વિધાન ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના સંદર્ભમાં સાચું નથી.

(B) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના સિદ્ધાંતો મુજબ,સારી પરમાણુ અર્થવ્યવસ્થાનો અર્થ એ છે કે પ્રક્રિયકોના મોટાભાગના પરમાણુઓ ઇચ્છિત ઉત્પાદનોમાં સમાવિષ્ટ થાય છે અને અનિચ્છનીય આડપેદાશો માત્ર ઓછી માત્રામાં જ બને છે,જેથી કચરાના નિકાલની સમસ્યાઓ ઘટે છે. તેથી,'સારી પરમાણુ અર્થવ્યવસ્થાનો અર્થ એ છે કે પ્રક્રિયકોના ખૂબ ઓછા પરમાણુઓ ઉત્પાદનમાં સમાવિષ્ટ થાય છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(A) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીનો સિદ્ધાંત જણાવે છે કે બિનજરૂરી ડેરિવેટાઇઝેશન (જેમ કે બ્લોકિંગ ગ્રુપનો ઉપયોગ,પ્રોટેક્શન/ડીપ્રોટેક્શન,અથવા ભૌતિક/રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં કામચલાઉ ફેરફાર) શક્ય હોય ત્યાં સુધી ટાળવું જોઈએ,કારણ કે આ પગલાં માટે વધારાના રિએજન્ટ્સની જરૂર પડે છે અને કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી,એવું વિધાન કે ફંક્શનલ ગ્રુપને સુરક્ષિત અને અસુરક્ષિત કરવાથી પગલાંઓની સંખ્યા ઘટે છે તે ખોટું છે અને ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.

(D) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રી એ એવી પ્રોડક્ટ્સ અને પ્રક્રિયાઓ ડિઝાઇન કરવાની વ્યૂહરચના છે જે જોખમી પદાર્થોના ઉપયોગ અને ઉત્પાદનને ઘટાડે છે.
મુખ્ય સિદ્ધાંતોમાં શામેલ છે:
$1$. કચરો ઉત્પન્ન થતો અટકાવવો.
$2$. એટમ ઇકોનોમી.
$3$. સુરક્ષિત રસાયણોની ડિઝાઇન.
$4$. પુનઃપ્રાપ્ય ફીડસ્ટોક્સનો ઉપયોગ.
$5$. ઉદ્દીપન (Catalysis).
વિકલ્પ $D$ જણાવે છે કે તેનો ઉદ્દેશ્ય કચરાના ઉત્પાદનોને ફેંકી દેવાનો છે,જે ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના કચરાના પુનઃઉપયોગ અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમીના સિદ્ધાંતથી વિપરીત છે.

(C) ગ્રીન કેમિસ્ટ્રીના સિદ્ધાંતો મુજબ,પ્રતિક્રિયાઓને ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે ડિઝાઇન કરવી જોઈએ. ઊંચા તાપમાન અને ઊંચા દબાણે પ્રતિક્રિયાઓ કરવાથી ઘણી બધી ઊર્જા વપરાય છે,જે ઊર્જા કાર્યક્ષમતાના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ છે. તેથી,વિધાન $C$ સાચું નથી.

(D) ફોટો-કેમિકલ સ્મોગ એ વાયુ પ્રદૂષકોનું મિશ્રણ છે જે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી રાસાયણિક રીતે વધુ ઝેરી સંયોજનોમાં ફેરવાય છે.
ફોટોકેમિકલ સ્મોગના મુખ્ય ઘટકોમાં નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$,અસ્થિર કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$,ટ્રોપોસ્ફેરિક ઓઝોન $(O_3)$,પેરોક્સીએસીટાઇલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ અને એક્રોલીનનો સમાવેશ થાય છે.
ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ એ ફોટોકેમિકલ સ્મોગના ઘટકો નથી; તેઓ મુખ્યત્વે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.

(A) કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ હિમોગ્લોબિનને કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
જ્યારે $CO$ શ્વાસમાં લેવામાં આવે છે,ત્યારે તે ઓક્સિજન કરતા આશરે $200$ થી $300$ ગણી વધુ આત્મીયતા સાથે રક્તકણોમાં રહેલા હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાય છે.
આ જોડાણ કાર્બોક્સિહિમોગ્લોબિન બનાવે છે,જે એક સ્થિર સંકિર્ણ છે જે હિમોગ્લોબિન સાથે ઓક્સિજનના સામાન્ય જોડાણને અટકાવે છે.
પરિણામે,આ લોહીની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે,જે જીવલેણ બની શકે છે.

(C) ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ એવા વાયુઓ છે જે વાતાવરણમાં એક સ્તર બનાવે છે અને પરાવર્તિત સૂર્યના કિરણોને બહાર જતા અટકાવે છે,જેનાથી પૃથ્વીનું તાપમાન વધે છે.
$CFC$,$CO_{2}$ અને $NO_{2}$ એ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ છે,જ્યારે $O_{2}$ ગ્રીનહાઉસ વાયુ નથી.

(A)
યુટ્રોફિકેશન એટલે જળાશયોમાં ખનિજો અને પોષક તત્વોનું અતિશય પ્રમાણ વધવું,જે શેવાળ (algae) ની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
આ અતિશય શેવાળની વૃદ્ધિને કારણે વિઘટન દરમિયાન સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ થાય છે,જેના પરિણામે ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(D) વિકલ્પ $(D)$ માં આપેલ વિધાન ખોટું છે જ્યારે અન્ય તમામ વિધાનો સાચા છે.
ઓઝોન $(O_3)$ મુખ્યત્વે સૂર્યમાંથી આવતા ઉચ્ચ-ઊર્જા ધરાવતા $UV$ કિરણોત્સર્ગનું શોષણ કરે છે,જે પૃથ્વીની સપાટીનું રક્ષણ કરે છે.
તે મુખ્યત્વે ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગનું શોષણ કરતું નથી; તેના બદલે,$CO_2$ અને $CH_4$ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગના શોષણ માટે જવાબદાર છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. કીટનાશક $\rightarrow III$. $Na_3AsO_3$ (સોડિયમ આર્સેનાઇટનો ઉપયોગ કીટનાશક તરીકે થાય છે).
$B$. $K_2Cr_2O_7 / 50\% H_2SO_4$ $\rightarrow I$. $COD$ (આ મિશ્રણનો ઉપયોગ કેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ નક્કી કરવા માટે થાય છે).
$C$. કપડાં અને કાગળનું બ્લીચિંગ $\rightarrow V$. $H_2O_2$ (હાઇડ્રોજન પેરોક્સાઇડ એક સામાન્ય બ્લીચિંગ એજન્ટ છે).
$D$. આંખમાં બળતરા કરનાર $\rightarrow II$. $PAN$ (પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ એ ફોટોકેમિકલ સ્મોગમાં આંખમાં બળતરા કરનાર જાણીતું તત્વ છે).
આમ,સાચો ક્રમ $A-III, B-I, C-V, D-II$ છે. સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) ટ્રોપોસ્ફિયર એ પૃથ્વીના વાતાવરણનું સૌથી નીચલું સ્તર છે,જે સપાટીથી લગભગ $10-15 \ km$ સુધી વિસ્તરેલું છે.
આ તે વિસ્તાર છે જ્યાં તમામ હવામાનની ઘટનાઓ થાય છે અને તે તમામ જીવંત સજીવોનું નિવાસસ્થાન છે,કારણ કે તેમાં આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ તેવી હવા અને જરૂરી પાણીની વરાળ હોય છે.

(C) $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે.
તે કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પર્યાવરણમાં સરળતાથી વિઘટન પામતું નથી,જે તેને અજૈવ-વિઘટનીય પ્રદૂષક બનાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) જે પ્રદૂષકોનું કુદરતમાં સરળ,હાનિરહિત પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી,તેમને અજૈવ-વિઘટનીય પ્રદૂષકો કહેવામાં આવે છે.
$DDT$,પ્લાસ્ટિક,પોલિથીન બેગ,પારો,સીસું,આર્સેનિક,એલ્યુમિનિયમના કેન જેવી ધાતુની વસ્તુઓ,કૃત્રિમ રેસા,કાચની વસ્તુઓ,લોખંડની બનાવટો અને સિલ્વર ફોઇલ એ અજૈવ-વિઘટનીય પ્રદૂષકો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(C)$ છે.