Human Respiratory System Questions in Gujarati

(C) માનવ શ્વસનતંત્ર એક શાખિત માળખું ધરાવે છે:
$1$. શ્વાસનળી $(I)$: માત્ર $1$ શ્વાસનળી હોય છે.
$2$. દ્વિતીય શ્વાસવાહિની $(III)$: કુલ $2$ દ્વિતીય શ્વાસવાહિનીઓ હોય છે (દરેક ફેફસાં માટે એક).
$3$. તૃતીય શ્વાસવાહિની $(IV)$: દરેક ફેફસામાં આશરે $8-10$ તૃતીય શ્વાસવાહિનીઓ હોય છે,જેની કુલ સંખ્યા $16-20$ જેટલી થાય છે.
$4$. અંત્ય શ્વાસવાહિકા $(II)$: આ સૌથી વધુ સંખ્યામાં હોય છે,જે હજારોની સંખ્યામાં જોવા મળે છે.
તેથી,સંખ્યાના આધારે સાચો ક્રમ $II > IV > III > I$ છે.

(A) માનવ શ્વસનતંત્રમાં એક જોડ ફેફસાંનો સમાવેશ થાય છે. દરેક ફેફસું એ શ્વાસવાહિની,શ્વાસવાહિકાઓ અને વાયુકોષ્ઠોના શાખિત જાળાથી બનેલી એક જટિલ રચના છે. શ્વાસવાહિનીઓ ફેફસાંમાં પ્રવેશીને દ્વિતીયક અને તૃતીયક શ્વાસવાહિનીઓ અને શ્વાસવાહિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે,જે અંતે ખૂબ જ પાતળી અંત્ય શ્વાસવાહિકાઓમાં પરિણમે છે,જે વાયુકોષ્ઠો સાથે જોડાયેલી હોય છે,જ્યાં વાયુઓનું વાસ્તવિક વિનિમય થાય છે.

(C) ફેફસાં બે સ્તરના આવરણથી ઘેરાયેલા હોય છે જેને ફુપ્ફુસાવરણ (pleura) કહેવામાં આવે છે.
અંત: અને બાહ્ય ફુપ્ફુસાવરણની વચ્ચેની જગ્યાને ફુપ્ફુસાવરણીય ગુહા (pleural cavity) કહે છે.
આ ગુહામાં એક ચીકણું પ્રવાહી ભરેલું હોય છે જેને ફુપ્ફુસપ્રવાહી (pleural fluid) કહે છે.
આ પ્રવાહી શ્વસન દરમિયાન ફેફસાંની સપાટી પર થતા ઘર્ષણને ઘટાડે છે.

(B) માનવ શ્વસનતંત્ર બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: સંવહન ભાગ અને શ્વસન (વિનિમય) ભાગ.
$1$. સંવહન ભાગમાં બાહ્ય નાસિકાછિદ્ર,નાસિકા માર્ગ,કંઠનળી,સ્વરપેટી,શ્વાસનળી,શ્વાસવાહિનીઓ અને શ્વાસવાહિકાઓ (અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓ સુધી) નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. સંવહન ભાગનું મુખ્ય કાર્ય વાતાવરણીય હવાને વાયુકોષ્ઠો સુધી પહોંચાડવાનું,તેને બાહ્ય કણોથી મુક્ત કરવાનું,ભેજયુક્ત બનાવવાનું અને શરીરના તાપમાન જેટલું કરવાનું છે.
$3$. શ્વસન અથવા વિનિમય ભાગમાં વાયુકોષ્ઠો અને તેમની નલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં રુધિર અને વાતાવરણીય હવા વચ્ચે $O_2$ અને $CO_2$ નું વાસ્તવિક પ્રસરણ થાય છે.
$4$. વિકલ્પ $B$ અસંગત છે કારણ કે સંવહન ભાગ હવાને માત્ર અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓ સુધી જ પહોંચાડે છે,વાયુકોષ્ઠો સુધી નહીં. વાયુકોષ્ઠો એ શ્વસન વિનિમય ક્ષેત્રનો ભાગ છે.

(C) ઉરસગુહા એક હવાચુસ્ત ખંડ છે જેનું નિર્માણ નીચે મુજબ થાય છે:
$1$. પૃષ્ઠ બાજુએ: કરોડસ્તંભ દ્વારા.
$2$. વક્ષ બાજુએ: ઉરોસ્થિ (sternum) દ્વારા.
$3$. પાર્શ્વ બાજુએ: પાંસળીઓ દ્વારા.
$4$. નીચેની બાજુએ: ગુંબજ આકારના ઉરોદરપટલ (diaphragm) દ્વારા.
તેથી,સાચો ક્રમ કરોડસ્તંભ (પૃષ્ઠ),ઉરોસ્થિ (વક્ષ),પાંસળીઓ (પાર્શ્વ) અને ઉરોદરપટલ (નીચે) છે.

(C) ઉરસગુહા એ શરીરની એક પોલાણવાળી જગ્યા છે જે પાંસળીઓના પિંજર દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે.
તેમાં ફેફસાં,હૃદય,અન્નનળી અને મુખ્ય રુધિરવાહિનીઓનો સમાવેશ થાય છે.
યકૃત એ ઉદરીય ગુહામાં આવેલું એક મોટું અંગ છે,જે ખાસ કરીને ઉરોદરપટલની બરાબર નીચે જમણી બાજુએ ઉપરના ભાગમાં સ્થિત છે.
તેથી,યકૃત ઉરસગુહામાં આવેલું નથી.

(B) માનવ શ્વસન માર્ગને શ્વાસ લેતી વખતે વાયુમાર્ગોને સંકોચાતા અટકાવવા માટે કાસ્થિમય વલયો દ્વારા આધાર આપવામાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,શ્વાસનળી,પ્રાથમિક શ્વાસનળી,દ્વિતીયક શ્વાસનળી,તૃતીયક શ્વાસનળી અને શરૂઆતની શ્વાસવાહિકાઓ અપૂર્ણ કાસ્થિમય વલયો દ્વારા આધારિત હોય છે.
આ વલયો 'અપૂર્ણ' ($C$-આકારના) હોય છે જેથી ખોરાક ગળતી વખતે અન્નનળીને વિસ્તરણ માટે જગ્યા મળે અને માળખાકીય લવચીકતા જળવાઈ રહે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) માનવ શ્વસનતંત્રને તેના કાર્યના આધારે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: વહન ક્ષેત્ર (conducting zone) અને શ્વસન ક્ષેત્ર (respiratory zone).
$1$. વહન ક્ષેત્રમાં બાહ્ય નાસિકા છિદ્ર,નાસિકા માર્ગ,કંઠનળી,સ્વરપેટી,શ્વાસનળી,શ્વાસવાહિનીઓ અને અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓ સુધીનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. આ ક્ષેત્રનું મુખ્ય કાર્ય વાતાવરણની હવાને વાયુકોષ્ઠો સુધી પહોંચાડવાનું,તેને વિદેશી કણોથી મુક્ત કરવાનું,ભેજયુક્ત કરવાનું અને શરીરના તાપમાન જેટલું કરવાનું છે.
$3$. શ્વસન ક્ષેત્રમાં શ્વસન શ્વાસવાહિકાઓ,વાયુકોષ્ઠ નલિકાઓ અને વાયુકોષ્ઠોનો સમાવેશ થાય છે,જ્યાં રુધિર અને વાતાવરણની હવા વચ્ચે $O_2$ અને $CO_2$ નું વાસ્તવિક પ્રસરણ થાય છે.
તેથી,વહન ક્ષેત્ર બાહ્ય નાસિકા છિદ્રથી અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓ સુધી વિસ્તરેલું છે.

(B) શ્વાસનળી એક સીધી નળી છે જે મધ્ય-ઉરોદરીય ગુહા સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.
તે $5^{\text{th}}$ ઉરોદરીય કશેરુકાના સ્તરે જમણી અને ડાબી પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીઓમાં વિભાજિત થાય છે.
વિભાજનના આ બિંદુને 'કેરિના' (carina) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) $\text{વિધાન}-I$ ખોટું છે કારણ કે એપિગ્લોટિસ ખોરાકને શ્વાસનળી (ગ્લોટિસ) માં પ્રવેશતા અટકાવે છે, અન્નનળીમાં નહીં.
$\text{વિધાન}-II$ ખોટું છે કારણ કે શ્વાસનળીનું આંતરિક અસ્તર પક્ષ્મલ કૂટસ્તૃત સ્તંભાકાર અધિચ્છદનું બનેલું હોય છે, જેમાં શ્લેષ્મ સ્ત્રાવ માટે ગોબ્લેટ કોષો પણ હોય છે, માત્ર પક્ષ્મલ અધિચ્છદ નહીં.

(A) ગ્રસનીને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: નાસિકાગ્રસની,મુખગ્રસની અને કંઠનળી. નાસિકાગ્રસની એ સૌથી ઉપરનો ભાગ છે,મુખગ્રસની મધ્ય ભાગ છે અને કંઠનળી સૌથી નીચેનો ભાગ છે. તેથી,મુખગ્રસની તેની ઉપર રહેલી નાસિકાગ્રસની સાથે જોડાય છે,નીચે નહીં. આમ,વિકલ્પ $A$ એ ખોટું વિધાન છે.

(D) વિધાન $i$ સાચું છે: અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓની વાયુ કોથળીઓમાં $10-12$ વાયુકોષ્ઠો હોય છે.
વિધાન $ii$ સાચું છે: વાયુઓના કાર્યક્ષમ વિનિમય માટે દરેક વાયુકોષ્ઠ ફેફસાંની રુધિરકેશિકાઓના ગીચ જાળાથી ઘેરાયેલું હોય છે.
વિધાન $iii$ ખોટું છે: વાયુકોષ્ઠો પ્રસરણની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા માટે પાતળા,સાદા લાદીસમ અધિચ્છદ (simple squamous epithelium) થી બનેલા હોય છે,પક્ષ્મલ કૂટસ્તૃત અધિચ્છદથી નહીં.
વિધાન $iv$ સાચું છે: વાયુકોષ્ઠો $O_2$ અને $CO_2$ ના વિનિમય માટે ઉપલબ્ધ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
વિધાન $v$ સાચું છે: માનવ ફેફસાંમાં આશરે $700$ મિલિયન વાયુકોષ્ઠો હોય છે,જે શ્વસન માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.
તેથી,વિધાનો $ii, iv$ અને $v$ સાચા છે.

(C) શ્વસનતંત્રમાં હવાના વહનનો માર્ગ એક ચોક્કસ શરીરરચનાત્મક ક્રમ ધરાવે છે.
સૌ પ્રથમ હવા $II.$ સ્વરપેટી (Larynx) માંથી પસાર થાય છે.
ત્યારબાદ તે શ્વાસનળીમાં જાય છે,જે આગળ જઈને $I.$ શ્વાસવાહિની (Bronchi) માં વિભાજિત થાય છે.
શ્વાસવાહિનીઓ વધુ વિભાજિત થઈને નાની નલિકાઓ બનાવે છે જેને $III.$ શ્વાસવાહિકા (Bronchioles) કહેવાય છે.
અંતે,હવા $IV.$ વાયુકોષ્ઠ (Alveolus) માં પહોંચે છે,જ્યાં વાયુઓનું વિનિમય થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $II \rightarrow I \rightarrow III \rightarrow IV$ છે.

(D) $Larynx$ (સ્વરપેટી) એ કાસ્થિમય પેટી છે જે અવાજ ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે અને તેથી તેને સાઉન્ડ બોક્સ કહેવામાં આવે છે.
ખોરાક ગળતી વખતે,ખોરાકને $larynx$ માં પ્રવેશતા અટકાવવા માટે ગ્લોટિસને એપિગ્લોટિસ નામના પાતળા સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિમય પડદા દ્વારા ઢાંકી શકાય છે.
સ્વરતંતુઓ $larynx$ માં આવેલા હોય છે,જે અવાજ ઉત્પન્ન કરવા માટે ધ્રુજારી અનુભવે છે.

(A) ફેફસાના વાયુકોષ્ઠો વાયુ વિનિમય માટેના મુખ્ય સ્થાનો છે.
વાયુઓ ($O_2$ અને $CO_2$) ના કાર્યક્ષમ પ્રસરણને સરળ બનાવવા માટે,વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ અત્યંત પાતળી હોવી જોઈએ.
આ રચના લાદિસમ અધિચ્છદ (simple squamous epithelium) નામના સપાટ,ભીંગડા જેવા કોષોના એક સ્તર દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
તેથી,ફેફસાના વાયુકોષ્ઠો લાદિસમ અધિચ્છદ દ્વારા આવરિત હોય છે.

(C) માનવ શ્વસનતંત્રને ઉપલા અને નીચલા શ્વસન માર્ગમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
$1$. ઉપલા શ્વસન માર્ગમાં નાક,નાસિકા ગુહા,કંઠનળી (ગળું) અને નાસોફેરિન્ક્સનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. નીચલા શ્વસન માર્ગની શરૂઆત સ્વરપેટી (Larynx) થી થાય છે,ત્યારબાદ શ્વાસનળી,શ્વાસવાહિનીઓ અને ફેફસાં આવે છે.
$3$. તેથી,સ્વરપેટીને નીચલા શ્વસનતંત્રનો પ્રથમ ભાગ માનવામાં આવે છે,ઉપલા શ્વસનતંત્રનો નહીં.

(B) મનુષ્યમાં,ફેફસાં શ્વસન માટેના મુખ્ય અંગો છે. જમણું ફેફસું મોટું હોય છે અને તે ત્રણ ખંડમાં વિભાજિત થયેલું હોય છે: ઉપરનો,મધ્ય અને નીચેનો ખંડ. ડાબું ફેફસું હૃદયને સમાવવા માટે નાનું હોય છે અને તે બે ખંડમાં વિભાજિત થયેલું હોય છે: ઉપરનો અને નીચેનો ખંડ. તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે જમણું ફેફસું ત્રણ ખંડમાં અને ડાબું ફેફસું બે ખંડમાં વિભાજિત થયેલું છે.

(B) $Larynx$ (સ્વરપેટી),જેને 'વોઈસ બોક્સ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે શ્વસન માર્ગના ઉપરના ભાગમાં આવેલી કાસ્થિમય રચના છે.
તેમાં સ્વરતંતુઓ આવેલા હોય છે જેમાંથી હવા પસાર થતી વખતે ધ્રુજારી અનુભવે છે,જેનાથી અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,માનવ શ્વસનતંત્રમાં $larynx$ એ અવાજ ઉત્પન્ન કરતું અંગ છે.

(D) મનુષ્યમાં,ફેફસાં શ્વસન માટેના મુખ્ય અંગો છે.
જમણું ફેફસું મોટું હોય છે અને તે $3$ ખંડોમાં વિભાજિત થયેલું હોય છે: અગ્ર,મધ્ય અને પશ્ચ ખંડ.
ડાબું ફેફસું હૃદયને સમાવવા માટે નાનું હોય છે અને તે $2$ ખંડોમાં વિભાજિત થયેલું હોય છે: અગ્ર અને પશ્ચ ખંડ.
તેથી,જમણા અને ડાબા ફેફસામાં ખંડોની સંખ્યા અનુક્રમે $3$ અને $2$ છે.

(D) એપિગ્લોટિસ એ સ્વરપેટીના પ્રવેશદ્વાર પર આવેલી પાતળી,પાંદડા જેવી કાસ્થિમય રચના છે.
ગળવાની પ્રક્રિયા (deglutition) દરમિયાન,એપિગ્લોટિસ નીચેની તરફ વળીને ગ્લોટિસ (શ્વાસનળીનું મુખ) ને ઢાંકી દે છે.
આ ક્રિયા ખોરાક અને પ્રવાહીને શ્વસન માર્ગમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે અને તેને અન્નનળી તરફ વાળે છે.