Human Respiratory System Questions in Gujarati

(A) વાયુકોષ્ઠો એ ફેફસાંમાં વાયુઓના વિનિમય માટેના પ્રાથમિક સ્થાનો છે.
વાયુઓના ($O_2$ અને $CO_2$) કાર્યક્ષમ પ્રસરણને સરળ બનાવવા માટે,વાયુકોષ્ઠોની દિવાલ અત્યંત પાતળી હોવી જરૂરી છે.
આ દિવાલ પાતળા,ચપટા કોષોના એક સ્તરની બનેલી હોય છે જેને સરળ લાદીસમ અધિચ્છદ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) સ્વરપેટી $(Larynx)$ એ કાસ્થિમય પેટી છે જે અવાજ ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે. સ્વરપેટીની અંદર બે સ્થિતિસ્થાપક સ્વરરજ્જુઓ આવેલી હોય છે જે ધ્રુજારી દ્વારા અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. તેથી,સ્વરરજ્જુઓ સ્વરપેટીમાં જોવા મળે છે.

(A) સસલામાં,શ્વસનતંત્ર ઉરસગુહામાં આવેલા બે ફેફસાંનું બનેલું હોય છે. જમણું ફેફસું $4$ ખંડોમાં વિભાજીત હોય છે,જ્યારે ડાબું ફેફસું $2$ ખંડોમાં વિભાજીત હોય છે. તેથી,સાચી ગોઠવણી જમણું $4$ અને ડાબું $2$ ખંડો છે.

(B) મનુષ્ય અને સસલાના ફેફસાંને $pressure$ $lungs$ (દબાણયુક્ત ફેફસાં) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે તેઓ ઉરસ ગુહામાં ઋણ દબાણ ઉત્પન્ન કરીને હવાને ફેફસાંમાં ખેંચવાનું કાર્ય કરે છે,જેને $negative$ $pressure$ $breathing$ (ઋણ દબાણ શ્વસન) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) નાસિકા કોટર એ ખોપરીની અંદરની એક જટિલ રચના છે. નાસિકા કોટરની છત મુખ્યત્વે $Ethmoid$ અસ્થિની ક્રિબ્રિફોર્મ પ્લેટ (cribriform plate) દ્વારા બનેલી છે. આ પ્લેટમાં અસંખ્ય નાના છિદ્રો હોય છે જે ઘ્રાણ ચેતાઓને નાસિકા કોટરમાંથી મગજ સુધી પહોંચવા દે છે. તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(D) ઘાંટીઢાંકણ એ સ્વરપેટી (larynx) ના પ્રવેશદ્વાર પર આવેલી પાતળી,પાંદડા જેવી પેશીની ગડી છે. તે મુખ્યત્વે સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિ (elastic cartilage) ની બનેલી હોય છે,જે ખોરાક ગળતી વખતે શ્વાસનળીમાં ખોરાકને પ્રવેશતો અટકાવવા માટે ઘાંટી (glottis) પર વળવા માટે જરૂરી લવચીકતા પૂરી પાડે છે. કાચવત કાસ્થિથી વિપરીત,સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિમાં સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓનું જાળું હોય છે,જે તેને અત્યંત લવચીક હોવા છતાં તેનો આકાર જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(B) હિમોગ્લોબિન એ મોટાભાગના પૃષ્ઠવંશીઓના રુધિરમાં જોવા મળતું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય છે.
તે ગ્લોબિન નામના પ્રોટીન ભાગ અને હિમ નામના બિન-પ્રોટીન પ્રોસ્થેટિક સમૂહનું બનેલું સંયુક્ત પ્રોટીન છે.
હિમ સમૂહના કેન્દ્રમાં આયર્નનો પરમાણુ $(Fe^{2+})$ હોય છે,જે રુધિરને તેનો લાક્ષણિક લાલ રંગ આપે છે અને તેને ઓક્સિજન સાથે જોડાવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

(C) પીળું સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિ એ એક પ્રકારનું કાસ્થિ છે જે તેના આધારક (matrix) માં અસંખ્ય સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓ ધરાવે છે,જે તેને લવચીકતા અને આધાર પૂરો પાડે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઘાંટીઢાંકણ (Epiglottis) પીળા સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિનું બનેલું હોય છે,જે તેને ખોરાક ગળતી વખતે વળવાની અને ફરીથી તેના મૂળ આકારમાં આવવાની ક્ષમતા આપે છે.
થાઈરોઈડ કાસ્થિ,ક્રિકોઈડ કાસ્થિ અને શ્વાસનળીના વલયો મુખ્યત્વે કાચવત કાસ્થિ (hyaline cartilage) ના બનેલા હોય છે.

(D) સ્વરપેટી (larynx) અનેક કાસ્થિઓની બનેલી હોય છે. તેમાં સૌથી મોટું કાસ્થિ થાયરોઇડ કાસ્થિ છે.
સ્વરપેટીના તમામ મુખ્ય કાસ્થિઓ,જેમાં થાયરોઇડ,ક્રિકોઇડ અને એરિટેનોઇડ કાસ્થિઓનો સમાવેશ થાય છે,તે કાચવત્ કાસ્થિ (hyaline cartilage) ના બનેલા હોય છે.
કાચવત્ કાસ્થિ એ શરીરમાં સૌથી વધુ જોવા મળતો કાસ્થિનો પ્રકાર છે જે લવચીકતા જાળવી રાખીને માળખાકીય આધાર પૂરો પાડે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (કાચવત્ કાસ્થિ) છે.

(B) સ્વરયંત્ર (larynx), ખાસ કરીને સ્વરતંતુઓ અને અધિજીહવા (epiglottis) ના ભાગો, બોલતી વખતે અને ખોરાક ગળતી વખતે નોંધપાત્ર યાંત્રિક દબાણ અનુભવે છે। નીચેના પેશીઓને ઘર્ષણથી બચાવવા માટે, સ્વરયંત્રની અંદરની સપાટી $\text{સ્તૃત } \text{લાદીસમ } \text{અધિચ્છદ}$ (Stratified squamous epithelium) દ્વારા આવરિત હોય છે। જોકે શ્વસનમાર્ગ સામાન્ય રીતે કૂટસ્તૃત પક્ષ્મલ સ્તંભાકાર અધિચ્છદથી બનેલો હોય છે, પરંતુ સ્વરયંત્રના જે ભાગોમાં વધુ ઘર્ષણ થાય છે ત્યાં સ્તૃત લાદીસમ અધિચ્છદ જોવા મળે છે।

(A) ફેફસાંમાં આવેલા વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ અત્યંત સ્થિતિસ્થાપક હોય છે,જેથી શ્વસન દરમિયાન તે ફૂલી અને સંકોચાઈ શકે. આ સ્થિતિસ્થાપકતા પીળી તંતુમય સંયોજક પેશીની હાજરીને કારણે મળે છે,જેમાં ઇલાસ્ટિન તંતુઓ પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે.

(B) ફુપ્ફુસગુહામાં જોવા મળતા ભક્ષકકોષોને $Dust \ cells$ (રજકણો) અથવા $Alveolar \ macrophages$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ કોષો મોનોસાઈટ્સમાંથી ઉતરી આવ્યા છે અને શ્વસન દ્વારા ફેફસામાં પહોંચતા ધૂળના રજકણો,બેક્ટેરિયા અને અન્ય કચરાનું ભક્ષણ કરવાનું કાર્ય કરે છે,જેથી શ્વસન સપાટીનું રક્ષણ થાય છે.

(B) તાપમાનનું નિયમન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે સજીવને તેના શરીરનું આંતરિક તાપમાન જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. કૂતરાઓમાં,જીભ 'પેન્ટિંગ' (હાફવું) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા તાપમાનના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે કૂતરાને ગરમી લાગે છે,ત્યારે તે હાફે છે,જેનાથી જીભની ભીની સપાટી અને શ્વસન માર્ગમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન વધે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા જીભમાંથી પસાર થતું લોહી ઠંડું થાય છે અને ત્યારબાદ તે શરીરના બાકીના ભાગોમાં પરિભ્રમણ પામે છે.

(B) ઉરોદરપટલ એ એક વિશિષ્ટ સ્નાયુબદ્ધ પડદો છે જે ઉરસગુહાને ઉદરગુહાથી અલગ કરે છે. તે સસ્તન પ્રાણીઓનું એક લાક્ષણિક લક્ષણ છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,કાંગારૂ એ સસ્તન પ્રાણી છે,જ્યારે મગર એ સરીસૃપ છે અને શાહમૃગ એ પક્ષી છે. તેથી,ઉરોદરપટલ કાંગારૂમાં જોવા મળે છે.

(D) $Diaphragm$ (ઉરોદરપટલ) ની હાજરી એ સસ્તન પ્રાણીઓનું વિશિષ્ટ અને આગવું લક્ષણ છે. તે એક સ્નાયુબદ્ધ પડદો છે જે ઉરસગુહાને ઉદરગુહાથી અલગ કરે છે અને શ્વસનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે ચતુષ્ખંડી હૃદય અને સમતાપી જેવા લક્ષણો સસ્તનોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ તે પક્ષીઓ જેવા અન્ય પ્રાણીઓમાં પણ જોવા મળે છે, જ્યારે $Diaphragm$ માત્ર સસ્તનોમાં જ જોવા મળે છે.

(A) : આ ઉધરસ એપિગ્લોટિસના અયોગ્ય હલનચલનને કારણે આવે છે.
એપિગ્લોટિસ એ લેરીંગોફેરિન્ક્સ (ગળાનો નીચેનો ભાગ) માં આવેલી એક પાતળી,કાસ્થિમય રચના છે.
ખોરાક ગળતી વખતે,એપિગ્લોટિસ ગ્લોટિસ (શ્વાસનળીનું મુખ) ને ઢાંકી દે છે જેથી ખોરાકના કણો શ્વાસનળીમાં ન જાય.
જો ખોરાક ગળતી વખતે એપિગ્લોટિસ યોગ્ય રીતે બંધ ન થાય,તો ખોરાકના કેટલાક કણો શ્વાસનળીમાં પ્રવેશી શકે છે,જેના પરિણામે અચાનક ઉધરસ આવે છે જેથી તે પદાર્થને બહાર કાઢી શકાય.

(A) સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
આપેલ આકૃતિમાં,$A$ એ શ્વાસનળી દર્શાવે છે. તે અપૂર્ણ કાસ્થિમય વલયો દ્વારા આધારિત હોય છે જે શ્વાસ લેતી વખતે તેને સંકોચાઈ જતી અટકાવે છે.
$B$ એ ફુપ્ફુસાવરણ (pleural membrane) છે,જે ફેફસાંને આવરે છે.
$C$ એ વાયુકોષ્ઠો છે. તે પાતળી દીવાલ ધરાવતી કોથળીઓ છે જે વાયુ વિનિમય માટે રુધિરકેશિકાઓનું વિસ્તૃત જાળું ધરાવે છે.
$D$ એ ઉરોદરપટલ (diaphragm) છે,જે ગુંબજ આકારનું સ્નાયુબદ્ધ માળખું છે જે શ્વસનમાં મદદ કરે છે.

(A) $Trachea$ (શ્વાસનળી) એ શ્વસનતંત્રનો એક ભાગ છે,જે વાયુઓના વિનિમય માટે જવાબદાર છે.
તેની સામે,$Mouth$ (મુખ),$Oesophagus$ (અન્નનળી) અને $Stomach$ (જઠર) એ પાચનતંત્રના અભિન્ન અંગો છે,જે ખોરાકના અંતઃગ્રહણ,પાચન અને શોષણ માટે જવાબદાર છે.
તેથી,$Trachea$ એ અલગ પડે છે.

(C) શ્વાસ લેતી વખતે હવાના વહનનો સાચો માર્ગ નીચે મુજબ છે:
$1$. હવા $Nostrils$ (નાસિકા છિદ્રો) દ્વારા અંદર પ્રવેશે છે.
$2$. તે $Pharynx$ (ગળાનો ભાગ) માં જાય છે.
$3$. ત્યારબાદ તે $Larynx$ (સ્વરપેટી) માં જાય છે.
$4$. $Larynx$ માંથી હવા $Trachea$ (શ્વાસનળી) માં પ્રવેશે છે.
$5$. $Trachea$ બે $Bronchi$ (શ્વાસવાહિનીઓ) માં વિભાજિત થાય છે,જે આગળ જઈને $Bronchioles$ (શ્વાસવાહિકાઓ) માં શાખિત થાય છે.
$6$. અંતે,હવા $Alveoli$ (વાયુકોષ્ઠો) માં પહોંચે છે,જ્યાં વાયુઓનું વિનિમય થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $Nostrils \rightarrow Pharynx \rightarrow Larynx \rightarrow Trachea \rightarrow Bronchi \rightarrow Bronchioles \rightarrow Alveoli$ છે.

(B) ફેફસાં બે સ્તરો ધરાવતા પટલથી આવરિત હોય છે જેને પ્લ્યુરા કહેવામાં આવે છે.
બાહ્ય પ્લ્યુરલ પટલ એ વક્ષ ગુહાના અસ્તર (થોરાસિક લાઇનિંગ) સાથે ગાઢ સંપર્કમાં હોય છે.
આંતરિક પ્લ્યુરલ પટલ એ ફેફસાંની સપાટી સાથે ગાઢ સંપર્કમાં હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) વક્ષ ગુહા એ એક હવાચુસ્ત પેટી જેવી રચના છે જે ફેફસાં અને હૃદયનું રક્ષણ કરે છે.
તેની રચના નીચે મુજબ થાય છે:
$1$. પૃષ્ઠ બાજુએ કરોડસ્તંભ દ્વારા.
$2$. વક્ષ બાજુએ ઉરોસ્થિ દ્વારા.
$3$. પાર્શ્વ બાજુએ પાંસળીઓ દ્વારા.
$4$. નીચેની બાજુએ ગુંબજ આકારના ઉરોદરપટલ દ્વારા.
તેથી,સાચો જવાબ વિકલ્પ $D$ છે.

(A) $Alveoli$ (વાયુકોષ્ઠો) એ માનવ શ્વસનતંત્રમાં વાયુઓના વિનિમય માટેના પ્રાથમિક સ્થાનો છે.
તેઓ શ્વસનિકાઓના અંતે આવેલી પાતળી દીવાલવાળી,કોથળી જેવી રચનાઓ છે.
આંશિક દબાણના તફાવતને કારણે,ઓક્સિજન $Alveoli$ માંથી રુધિરમાં અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ રુધિરમાંથી $Alveoli$ માં પ્રસરણ પામે છે.

(C) આંતરપાંસળી સ્નાયુઓ એ સ્નાયુઓનો એક સમૂહ છે જે પાંસળીઓની વચ્ચે આવેલા હોય છે અને છાતીની દીવાલ બનાવવામાં અને તેને હલનચલન કરાવવામાં મદદ કરે છે.
તેઓ મુખ્યત્વે શ્વસનની યાંત્રિક પ્રક્રિયામાં સામેલ હોય છે.
તેના બે મુખ્ય પ્રકારો છે: બાહ્ય આંતરપાંસળી સ્નાયુઓ,જે શ્વાસ લેતી વખતે ઉરોદર ગુહાનું કદ વધારવા માટે પાંસળીઓને ઉપર તરફ ખેંચે છે,અને આંતરિક આંતરપાંસળી સ્નાયુઓ,જે બળપૂર્વક ઉચ્છવાસ છોડવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તેઓ પાંસળીઓના પિંજરમાં આવેલા હોય છે.

(C) $Epiglottis$ એ જીભના મૂળમાં આવેલો એક પાતળો,કાસ્થિમય પડદો છે.
ગળવાની પ્રક્રિયા (deglutition) દરમિયાન,$Epiglottis$ નીચેની તરફ વળે છે અને $Glottis$ (કંઠનળીનું મુખ) ને ઢાંકી દે છે.
આ ક્રિયા ખોરાક અથવા પ્રવાહીને શ્વસન માર્ગ (કંઠનળી અને શ્વાસનળી) માં પ્રવેશતા અટકાવે છે,જેનાથી ફેફસાંને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.

(C) સ્વરપેટી (Larynx),જેને સાઉન્ડ બોક્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ગળામાં આવેલી કાસ્થિમય રચના છે.
તે શ્વાસનળી (Trachea) ની ઉપર અને કંઠનળી (Pharynx) ની નીચે આવેલી હોય છે.
એપિગ્લોટિસ એ એક ઢાંકણ જેવી રચના છે જે ખોરાક ગળતી વખતે ગ્લોટિસ (સ્વરપેટીનું મુખ) ને ઢાંકે છે જેથી ખોરાક શ્વસનમાર્ગમાં ન જાય.
આથી,સ્વરપેટી એપિગ્લોટિસ અને શ્વાસનળીની વચ્ચે સ્થિત હોય છે.

(B) માનવ શ્વસનતંત્રની આપેલી આકૃતિમાં,$X$ તરીકે દર્શાવેલ રચના શ્વાસનળી (Trachea) છે.
શ્વાસનળી એ એક સીધી નળી છે જે મધ્ય-ઉરોદર ગુહા સુધી વિસ્તરેલી હોય છે,જે $5^{th}$ ઉરોદર કશેરુકાના સ્તરે જમણી અને ડાબી પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીમાં વિભાજિત થાય છે.
તે અપૂર્ણ કાસ્થિમય વલયો દ્વારા આધારિત હોય છે જે તેને સંકોચાઈ જતી અટકાવે છે.

(A) જઠરનું અસ્તર અત્યંત એસિડિક વાતાવરણ ($HCl$ ને કારણે) અને પેપ્સિનની પાચક ક્રિયાથી શ્લેષ્મના જાડા સ્તર દ્વારા સુરક્ષિત રહે છે.
આ શ્લેષ્મ જઠરના અધિચ્છદમાં આવેલા ગોબ્લેટ કોષો દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તે એક ભૌતિક અને રાસાયણિક અવરોધ બનાવે છે જે જઠરના દીવાલને તેના પોતાના જઠરરસ દ્વારા પાચન થતું અટકાવે છે.

(D) મનુષ્યમાં શ્વસનતંત્ર નળીઓના શાખાયુક્ત નેટવર્કનું બનેલું છે.
હવા શ્વાસનળી દ્વારા પ્રવેશે છે,જે પ્રાથમિક,દ્વિતીયક અને તૃતીયક શ્વાસનળીઓમાં વિભાજિત થાય છે.
આ શ્વાસનળીઓ આગળ જતાં શ્વાસવાહિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે.
અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓ (terminal bronchioles) શ્વસન શ્વાસવાહિકાઓ (respiratory bronchioles) ને જન્મ આપે છે,જે પછી વાયુકોષ્ઠ નલિકાઓ (alveolar ducts) માં પરિણમે છે.
આ વાયુકોષ્ઠ નલિકાઓ અંતે વાયુકોષ્ઠ કોથળીઓમાં (alveolar sacs) ખુલે છે.
આપેલ વિકલ્પો $A$,$B$ કે $C$ માંથી કોઈ પણ રચના વાયુકોષ્ઠ કોથળીમાં સીધી ખુલતી નથી (જે વાયુકોષ્ઠ નલિકા છે),તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(D) માનવ શ્વસનતંત્રના વહન ભાગમાં બાહ્ય નાસિકાછિદ્રો,નાસિકામાર્ગ,કંઠનળી,સ્વરપેટી,શ્વાસનળી,શ્વાસવાહિનીઓ અને શ્વાસવાહિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. વાતાવરણીય હવાને વાયુકોષ્ઠો સુધી પહોંચાડવી.
$2$. હવાને ધૂળના રજકણો કે વિદેશી કણોથી મુક્ત કરવી.
$3$. હવાને ભેજયુક્ત બનાવવી.
$4$. હવાને શરીરના તાપમાન જેટલી ગરમ કે ઠંડી કરવી.
આમ,ચારેય વિધાનો વહન ભાગના કાર્યોનું વર્ણન કરે છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. સ્વરપેટી (Larynx) એ કાસ્થિની બનેલી પેટી છે,અસ્થિની નહીં. તેને 'સાઉન્ડ બોક્સ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. અન્ય વિધાનો સાચા છે: નાસિકા કોટર નાસોગ્રસનીમાં ખુલે છે,એપિગ્લોટિસ ગળવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ખોરાકને સ્વરપેટીમાં પ્રવેશતા અટકાવવા માટે એક ઢાંકણ તરીકે કાર્ય કરે છે,અને શ્વાસનળી $5^{th}$ ઉરોદરીય કશેરુકા (thoracic vertebra) ના સ્તરે જમણી અને ડાબી પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીઓમાં વિભાજિત થાય છે.

(B) કોર્નિયા એ અવાસ્ક્યુલર (avascular) રચના છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં સીધો રુધિર પુરવઠો હોતો નથી.
કારણ કે રોગપ્રતિકારક તંત્રના કોષો (જેમ કે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ) મુખ્યત્વે રુધિરાભિસરણ તંત્ર દ્વારા પેશીઓ સુધી પહોંચે છે,કોર્નિયામાં રુધિરવાહિનીઓનો અભાવ 'ઇમ્યુન પ્રિવિલેજ' (immune privilege) ઝોન બનાવે છે.
આ રોગપ્રતિકારક તંત્રને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરેલી કોર્નિયલ પેશીને સરળતાથી ઓળખતા અને તેના પર હુમલો કરતા અટકાવે છે,જેના કારણે અસ્વીકાર અત્યંત દુર્લભ બને છે.

(C) આંતરપાંસળી સ્નાયુઓ એ સ્નાયુઓનો એક સમૂહ છે જે પાંસળીઓની વચ્ચે આવેલા હોય છે અને છાતીની દીવાલ બનાવવામાં તથા તેને હલનચલન કરાવવામાં મદદ કરે છે.
તે મુખ્યત્વે શ્વસનની યાંત્રિક પ્રક્રિયામાં સંકળાયેલા હોય છે,જે છાતીના પોલાણના કદને વધારવામાં અને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તેઓ પાંસળીઓ સાથે સંકળાયેલા હોય છે.

(B) ફેફસાંમાં આવેલા વાયુકોષ્ઠો વાયુઓના વિનિમય માટેના મુખ્ય સ્થાનો છે.
વાયુઓના કાર્યક્ષમ પ્રસરણ માટે,વાયુકોષ્ઠોની દીવાલ અત્યંત પાતળી હોવી જરૂરી છે.
આ જરૂરિયાત સપાટ,પાતળા અને ભીંગડા જેવા કોષોના એક સ્તર દ્વારા પૂર્ણ થાય છે,જેને લાદીસમ અધિચ્છદ કહેવામાં આવે છે.
આ કોષોમાં પક્ષ્મો હોતા નથી,તેથી વાયુકોષ્ઠી અધિચ્છદને પક્ષ્મવિહીન લાદીસમ અધિચ્છદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) મનુષ્યના શ્વસનતંત્રમાં હવાના વહન માટે એક ચોક્કસ શરીરરચનાત્મક માર્ગ હોય છે.
$1$. હવા $External$ $nostrils$ (બાહ્ય નાસિકાછિદ્ર) દ્વારા અંદર પ્રવેશે છે.
$2$. તે $Pharynx$ (કંઠનળી) માં જાય છે,જે ખોરાક અને હવા માટેનો સામાન્ય માર્ગ છે.
$3$. ત્યારબાદ તે $Larynx$ (સ્વરપેટી) માં પ્રવેશે છે.
$4$. $Larynx$ માંથી હવા $Trachea$ (શ્વાસનળી) માં જાય છે.
$5$. $Trachea$ બે $Bronchi$ (શ્વાસવાહિની) માં વિભાજિત થાય છે,જે આગળ જઈને નાની $Bronchioles$ (શ્વાસવાહિકાઓ) માં વિભાજિત થાય છે.
$6$. અંતે,હવા $Alveoli$ (વાયુકોષ્ઠ) માં પહોંચે છે,જ્યાં વાયુઓનું વાસ્તવિક વિનિમય થાય છે.

(A) $Epiglottis$ (ઘાટીઢાંકણ) એ એક પાતળી,કાસ્થિમય રચના છે જે ખોરાક ગળતી વખતે $Glottis$ (શ્વાસનળીનું મુખ) ને ઢાંકી દે છે.
જ્યારે આપણે ખોરાક ગળીએ છીએ,ત્યારે $Epiglottis$ શ્વાસનળીને બંધ કરે છે જેથી ખોરાકના કણો શ્વસનમાર્ગમાં ન જાય.
જો કોઈ વ્યક્તિ ખોરાક ગળતી વખતે વાત કરે અથવા હસે,તો $Epiglottis$ યોગ્ય રીતે બંધ થઈ શકતું નથી,જેના કારણે ખોરાક શ્વાસનળીમાં પ્રવેશી શકે છે.
આનાથી એક પરાવર્તી ક્રિયા (reflex action) ઉત્તેજિત થાય છે,જેના કારણે વ્યક્તિને ઉધરસ આવે છે જેથી ખોરાકના કણો શ્વાસનળીમાંથી બહાર નીકળી શકે.

(D) આપેલ માનવ શ્વસનતંત્રની આકૃતિના આધારે:
$A$ એ શ્વાસનળી દર્શાવે છે,જે મધ્ય-ઉરોદરીય ગુહા સુધી વિસ્તરેલી સીધી નળી છે અને અપૂર્ણ કાસ્થિમય કડીઓ દ્વારા આધારિત છે.
$B$ એ ફુપ્ફુસાવરણ (Pleural membranes) દર્શાવે છે,જે ફેફસાંને આવરે છે અને ફેફસાંની સપાટી પર ઘર્ષણ ઘટાડે છે.
$C$ એ વાયુકોષ્ઠ (Alveoli) દર્શાવે છે,જે વાયુવિનિમયના પ્રાથમિક સ્થાનો છે,જે પાતળી દીવાલવાળી,અનિયમિત અને રુધિરકેશિકાઓથી યુક્ત કોથળી જેવી રચનાઓ છે.
$D$ એ ઉરોદરપટલ (Diaphragm) દર્શાવે છે,જે ગુંબજ આકારનો સ્નાયુબદ્ધ પડદો છે જે ઉરોદરીય ગુહાને ઉદરીય ગુહાથી અલગ કરે છે અને શ્વસનક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
વિકલ્પ $D$ એ $C$ (વાયુકોષ્ઠ) ની સાચી ઓળખ અને લાક્ષણિકતા દર્શાવે છે,જે વાયુવિનિમય માટે જરૂરી છે.

(C) સ્વરપેટી (larynx) એ કાસ્થિમય પેટી છે જે અવાજ ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે અને તેથી તેને સાઉન્ડ બોક્સ કહેવામાં આવે છે. માનવ પુરુષોમાં, તરુણાવસ્થા દરમિયાન એન્ડ્રોજનના પ્રભાવને કારણે સ્વરપેટી વધુ વિકસિત અને સ્પષ્ટ બને છે, અને આ વિસ્તૃત રચનાને સામાન્ય રીતે $Adam's apple$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) માનવ શ્વસનતંત્રમાં નાક,કંઠનળી,સ્વરપેટી (લેરીન્ક્સ),શ્વાસનળી (ટ્રેકિયા),શ્વાસવાહિનીઓ અને ફેફસાંનો સમાવેશ થાય છે.
$(1)$ નાક: નાક એ ચહેરા પરનો ઉપસેલો ભાગ છે. તે બાહ્ય નાસિકાછિદ્રો,નાસિકા કોટર અને આંતરિક નાસિકાછિદ્રોમાં વિભાજિત છે.
$(a)$ બાહ્ય નાસિકાછિદ્રો: ઉપરના હોઠની ઉપર આવેલી એક જોડ છિદ્રો.
$(b)$ નાસિકા કોટર: નાકની અંદરની પોલાણ જે નાસિકા પટલ દ્વારા વિભાજિત છે. તે ત્રણ પ્રદેશોમાં વહેંચાયેલું છે: $(i)$ વેસ્ટિબ્યુલર,$(ii)$ શ્વસન પ્રદેશ,અને $(iii)$ ઘ્રાણ પ્રદેશ.
$(2)$ કંઠનળી: $13 \ cm$ લાંબી નળી જે ખોરાક અને હવા માટે સામાન્ય માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે. તે $(a)$ નાસિકા કંઠનળી,$(b)$ મુખ કંઠનળી,અને $(c)$ સ્વરપેટી કંઠનળીમાં વિભાજિત છે.
$(3)$ સ્વરપેટી (લેરીન્ક્સ): તેને સાઉન્ડ બોક્સ કહેવામાં આવે છે. તેમાં ગ્લોટિસ હોય છે,જે ખોરાક ગળતી વખતે ખોરાકને અંદર જતા રોકવા માટે એપિગ્લોટિસ નામના કાસ્થિમય ઢાંકણ દ્વારા ઢંકાયેલું હોય છે. તેમાં અવાજ ઉત્પન્ન કરવા માટે સ્વરતંતુઓ હોય છે.
$(4)$ શ્વાસનળી (ટ્રેકિયા): $12.5 \ cm$ લાંબી અને $2.5 \ cm$ વ્યાસ ધરાવતી સીધી નળી. તે ઉરોદર પટલ સુધી વિસ્તરેલી છે અને $5^{th}$ ઉરોદર કશેરુકાના સ્તરે જમણી અને ડાબી પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીઓમાં વિભાજિત થાય છે. તે '$C$' આકારની કાસ્થિમય કડીઓ દ્વારા આધારિત છે.
$(5)$ શ્વાસવાહિનીઓ અને શ્વાસવાહિકાઓ: પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીઓ દ્વિતીયક અને તૃતીયક શ્વાસવાહિનીઓમાં શાખિત થાય છે,જે અંતે શ્વાસવાહિકાઓમાં વિભાજિત થઈને વાયુકોષ્ઠોમાં પરિણમે છે. આ માળખાને શ્વાસવાહિની વૃક્ષ કહેવાય છે.
$(6)$ ફેફસાં: ઉરોદર પોલાણમાં આવેલી એક જોડ શંકુ આકારના અંગો,જે પાંસળીઓ અને ઉરોદર પટલ દ્વારા સુરક્ષિત છે.

લક્ષણ	જમણું ફેફસું	ડાબું ફેફસું
કદ	જાડું,ટૂંકું,ભારે	પાતળું,સાંકડું,લાંબું,હલકું
ખંડ	ત્રણ ખંડ	બે ખંડ
એઓર્ટિક આર્ચ	ગેરહાજર	હાજર

આંતરિક રચના: ફેફસાં બે સ્તરીય ફુપ્ફુસાવરણથી ઘેરાયેલા હોય છે,જેની વચ્ચે ફુપ્ફુસાવરણીય પ્રવાહી હોય છે જે ઘર્ષણ ઘટાડે છે. શ્વસનતંત્ર વહન ભાગ (નાસિકાછિદ્રોથી અંતિમ શ્વાસવાહિકાઓ) અને શ્વસન/વિનિમય ભાગ (વાયુકોષ્ઠો) માં વહેંચાયેલું છે. ઉરોદર પોલાણ એ કરોડસ્તંભ,ઉરોસ્થિ,પાંસળીઓ અને ઉરોદર પટલ દ્વારા બનેલી હવાચુસ્ત જગ્યા છે,જે કદમાં ફેરફાર કરીને શ્વાસોચ્છવાસમાં મદદ કરે છે.

માનવ શ્વસનતંત્ર વહન માર્ગ અને શ્વસન કે વિનિમય ભાગનું બનેલું છે. વહન માર્ગમાં બાહ્ય નાસિકાછિદ્રો,નાસિકા કોટર,કંઠનળી,સ્વરપેટી,શ્વાસનળી,શ્વાસવાહિનીઓ અને શ્વાસવાહિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. વિનિમય ભાગમાં વાયુકોષ્ઠો અને તેમની નલિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ફેફસાં ઉરસ ગુહામાં આવેલા છે,જે શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ હવાચુસ્ત કોટર છે. ઉરસ ગુહા પૃષ્ઠ બાજુએ કરોડસ્તંભ,વક્ષ બાજુએ ઉરોસ્થિ,પાર્શ્વ બાજુએ પાંસળીઓ અને નીચેની બાજુએ ગુંબજ આકારના ઉરોદરપટલ દ્વારા બનેલી છે. ફેફસાં બે સ્તરો ધરાવતા ફુપ્ફુસાવરણથી ઘેરાયેલા હોય છે,જેની વચ્ચે ફુપ્ફુસાવરણ જળ હોય છે જે ફેફસાંની સપાટી પર ઘર્ષણ ઘટાડે છે. આકૃતિ આ ઘટકોની રચનાત્મક ગોઠવણી દર્શાવે છે.

(N/A) વાયુકોષ્ઠો એ ફેફસાંમાં વાયુ વિનિમય માટેના પ્રાથમિક સ્થાનો છે. દરેક વાયુકોષ્ઠ એક કોથળી જેવી અથવા પોલાણ જેવી રચના બનાવે છે,જે અત્યંત પાતળી ફુપ્સિય રુધિરકેશિકાઓના જાળાથી ઘેરાયેલી હોય છે. વાયુકોષ્ઠની દીવાલ લાદીસમ અધિચ્છદ કોષોના એક સ્તરની બનેલી હોય છે,જે હવા અને રુધિર વચ્ચે વાયુઓના ($O_2$ અને $CO_2$) પ્રસરણને સરળ બનાવે છે.

(N/A) $(1)$ એપિગ્લોટિસ:
સ્થાન: તે સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિ (elastic cartilage) માંથી બનેલી એક પાતળી,પાંદડા જેવી રચના છે,જે સ્વરપેટી (larynx) ના પ્રવેશદ્વાર સાથે જોડાયેલી હોય છે.
કાર્ય: તે સામાન્ય શ્વસન દરમિયાન ખુલ્લું રહે છે,પરંતુ ગળવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન તે ગ્લોટિસને બંધ કરે છે જેથી ખોરાક શ્વાસનળીમાં ન જાય.
$(2)$ આંતરપાંસળી સ્નાયુઓ:
સ્થાન: આ સ્નાયુઓ પાંસળીઓની વચ્ચે આવેલા હોય છે.
કાર્ય: તે ફેફસાં અને વાતાવરણ વચ્ચે દબાણનો તફાવત ઊભો કરીને શ્વસનની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે શ્વાસ લેવા અને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

(A) $(1)$ વાદળીઓ અને કોષ્ઠાંત્રિઓમાં શ્વસન સમગ્ર શરીરની સપાટી દ્વારા સાદા પ્રસરણથી થાય છે. તેવી જ રીતે,કીટકો શ્વસનનલિકાઓ (tracheal tubes) તરીકે ઓળખાતી નલિકાઓના જાળા દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$(2)$ સ્વરપેટીને કાસ્થિમય પેટી (અવાજ પેટી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘાંટી ઢાંકણ (Epiglottis) એ એક પાતળો,કાસ્થિમય પડદો છે જે ખોરાક ગળતી વખતે તેને શ્વાસનળીમાં (glottis) પ્રવેશતા અટકાવે છે.

(A) ગ્રસની એ ખોરાક અને હવા માટેનો સામાન્ય માર્ગ છે. તે શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ ત્રણ અલગ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે:
$(i)$ નાસાગ્રસની (Nasopharynx): નાસિકા ગુહાની પાછળ આવેલો ઉપરનો ભાગ.
$(ii)$ મુખગ્રસની (Oropharynx): મુખગુહાની પાછળ આવેલો મધ્ય ભાગ.
$(iii)$ કંઠગ્રસની (Laryngopharynx): સ્વરપેટી (larynx) ની પાછળ આવેલો નીચેનો ભાગ.

(A) દરેક નાસિકા કોટરને ત્રણ સ્પષ્ટ ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$(i)$ વેસ્ટિબ્યુલર પ્રદેશ: અગ્ર ભાગ જે ત્વચા અને વાળથી આવરિત હોય છે,જે ધૂળના રજકણોને ગાળવાનું કાર્ય કરે છે.
$(ii)$ શ્વસન પ્રદેશ: મધ્ય ભાગ,જે અત્યંત રુધિરવાહિનીયુક્ત હોય છે અને શ્વાસમાં લીધેલી હવાને ગરમ અને ભેજયુક્ત બનાવે છે.
$(iii)$ ઘ્રાણ પ્રદેશ: ઉપરનો ભાગ,જેમાં ગંધ પારખવા માટે વિશિષ્ટ સંવેદનાત્મક કોષો આવેલા હોય છે.

(C) ગ્રસની એ સ્નાયુબદ્ધ નળી છે જે હવા અને ખોરાક બંને માટે સામાન્ય માર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
પુખ્ત મનુષ્યમાં તેની લંબાઈ આશરે $13 \ cm$ હોય છે.

(A) ગ્રસનીને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$(a)$ નાસોફેરિન્ક્સ (Nasopharynx): આ ગ્રસનીનો સૌથી ઉપરનો ભાગ છે,જે નાસિકા ગુહાની પાછળ આવેલો છે.
$(b)$ ઓરોફેરિન્ક્સ (Oropharynx): આ ગ્રસનીનો મધ્ય ભાગ છે,જે મુખગુહા (buccal cavity) ની પાછળ આવેલો છે.
$(c)$ લેરીંગોફેરિન્ક્સ (Laryngopharynx): આ ગ્રસનીનો સૌથી નીચેનો ભાગ છે,જે આગળની તરફ સ્વરપેટી (larynx) સાથે અને પાછળની તરફ અન્નનળી (esophagus) સાથે જોડાય છે.

(B) એપિગ્લોટિસ એ સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિનો બનેલો પાતળો,પાંદડા જેવો ભાગ છે જે કંઠનળી (larynx) ના ઉપરના ભાગે આવેલો હોય છે.
ગળવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,એપિગ્લોટિસ નીચેની તરફ વળીને ગ્લોટિસ (કંઠનળીનું મુખ) ને ઢાંકી દે છે.
આ ક્રિયા ખોરાક અને પ્રવાહીના કણોને શ્વસન માર્ગ (કંઠનળી અને શ્વાસનળી) માં પ્રવેશતા અટકાવે છે,જેથી તે અન્નનળીમાં જઈ શકે.

(B) શ્વાસનળી એ કાસ્થિમય નળી છે જે સ્વરપેટી (larynx) ને ફેફસાંની શ્વાસવાહિનીઓ (bronchi) સાથે જોડે છે.
તેની લંબાઈ આશરે $12.5 \,cm$ અને વ્યાસ આશરે $2.5 \,cm$ હોય છે.

(A) શ્વાસનળીમાં તેની લંબાઈ પર ટૂંકા અંતરે $C$-આકારની કાસ્થિમય કંકણાભ રચનાઓ આવેલી હોય છે. આ રચનાઓ શ્વાસનળીને આધાર આપે છે અને તેને સંકોચાતી અટકાવે છે,જેથી શ્વસનમાર્ગ હવાના અવરજવર માટે સતત ખુલ્લો રહે છે.

(B) બ્રોન્કિયલ ટ્રી એટલે ફેફસાંમાં આવેલી શ્વસનમાર્ગની શાખાયુક્ત પ્રણાલી.
તેની શરૂઆત શ્વાસનળી (trachea) થી થાય છે,જે બે પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીઓમાં વિભાજિત થાય છે.
આ પ્રાથમિક શ્વાસવાહિનીઓ આગળ જતાં દ્વિતીયક અને તૃતીયક શ્વાસવાહિનીઓમાં અને અંતે નાની શ્વાસવાહિકાઓ (bronchioles) માં વિભાજિત થાય છે.
આ વ્યાપક શાખાયુક્ત રચના ઉંધા વૃક્ષ જેવી દેખાતી હોવાથી તેને બ્રોન્કિયલ ટ્રી કહેવામાં આવે છે.