Textbook - Periodic Classification of Elements Questions in Gujarati

(N/A) ડોબરેનરની ત્રિપુટીઓમાંથી માત્ર એક જ ત્રિપુટી ન્યુલેન્ડના અષ્ટકના સ્તંભોમાં જોવા મળે છે. ડોબરેનરની ત્રિપુટીના તત્વો $Li$, $Na$, અને $K$ દ્વારા બનતી ત્રિપુટી ન્યુલેન્ડના અષ્ટકના સ્તંભોમાં પણ જોવા મળે છે.
ડોબરેનરની ત્રિપુટીઓ:
$\begin{matrix} Li & Ca & Cl \\ Na & Sr & Br \\ K & Ba & I \end{matrix}$
ન્યુલેન્ડના અષ્ટક:
(કોષ્ટક ઉપર મુજબ જ રહેશે)

(A) ડોબરેનરના વર્ગીકરણની મુખ્ય મર્યાદા એ હતી કે તે તે સમયે જાણીતા તમામ તત્વોને તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મોના આધારે ત્રિપુટીઓના જૂથમાં ગોઠવી શક્યા ન હતા.
માત્ર મર્યાદિત સંખ્યામાં તત્વોને જ ત્રિપુટીઓમાં જૂથબદ્ધ કરી શકાયા હતા,જેના કારણે આ પદ્ધતિ તમામ તત્વોના વર્ગીકરણ માટે અપૂરતી હતી.

(D) ન્યુલેન્ડના અષ્ટકના નિયમની મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ આ નિયમ સંપૂર્ણ આવર્ત કોષ્ટક માટે લાગુ પડતો નહોતો. તે માત્ર કેલ્શિયમ સુધી જ લાગુ પડતો હતો. કેલ્શિયમ પછીના તત્વોના ગુણધર્મો તેમની ઉપરના તત્વો સાથે મળતા આવતા નહોતા.
$(ii)$ ન્યુલેન્ડના સમય પછી શોધાયેલા તત્વો અષ્ટકના નિયમનું પાલન કરતા નહોતા.
$(iii)$ કોબાલ્ટ અને નિકલને ફ્લોરિન $(F)$ અને ક્લોરિન $(Cl)$ જેવા અલગ ગુણધર્મો ધરાવતા તત્વોના સમૂહમાં શા માટે મૂકવામાં આવ્યા,તે સમજાવી શકાયું નહોતું.
$(iv)$ આયર્ન (લોખંડ) ના ગુણધર્મો કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા જ હોવા છતાં,તેને તેમનાથી ઘણું દૂર મૂકવામાં આવ્યું હતું,જેનું કારણ સમજાવી શકાયું નહોતું.

(A) $K$ એ સમૂહ $I$ માં છે. તેથી,ઓક્સાઈડનું સૂત્ર $K_2O$ થશે.
$C$ એ સમૂહ $IV$ માં છે. તેથી,ઓક્સાઈડનું સૂત્ર $CO_2$ થશે.
$Al$ એ સમૂહ $III$ માં છે. તેથી,ઓક્સાઈડનું સૂત્ર $Al_2O_3$ થશે.
$Si$ એ સમૂહ $IV$ માં છે. તેથી,ઓક્સાઈડનું સૂત્ર $SiO_2$ થશે.
$Ba$ એ સમૂહ $II$ માં છે. તેથી,ઓક્સાઈડનું સૂત્ર $BaO$ થશે.

(N/A) મેન્ડેલીફે તે સમયે શોધાયેલા ન હોય તેવા ઘણા તત્વોના અસ્તિત્વની આગાહી કરી હતી. તેમણે તેમને એકા-બોરોન,એકા-એલ્યુમિનિયમ અને એકા-સિલિકોન નામ આપ્યા હતા. આ તત્વો પાછળથી શોધાયા અને તેમને અનુક્રમે સ્કેન્ડિયમ $(Sc)$,ગેલિયમ $(Ga)$ અને જર્મેનિયમ $(Ge)$ નામ આપવામાં આવ્યા. તેથી,ગેલિયમ સિવાયના અન્ય બે તત્વો સ્કેન્ડિયમ અને જર્મેનિયમ છે.

(B) $Mendeleev$ નું આવર્ત કોષ્ટક એ અવલોકન પર આધારિત હતું કે તત્વોના ગુણધર્મો તેમના પરમાણ્વીય દળના આવર્તનીય વિધેય છે.
આનો અર્થ એ છે કે જો તત્વોને તેમના પરમાણ્વીય દળના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવે,તો તેમના ગુણધર્મો નિયમિત અંતરાલ પછી પુનરાવર્તિત થાય છે.
તેમણે તત્વોના વર્ગીકરણ માટે તત્વોના રાસાયણિક ગુણધર્મો,ખાસ કરીને હાઇડ્રાઇડ્સ અને ઓક્સાઇડ્સના નિર્માણને પણ ધ્યાનમાં લીધા હતા.

(N/A) નિષ્ક્રિય વાયુઓ રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય તત્વો છે કારણ કે તેમની પાસે પૂર્ણ અષ્ટક (અથવા હિલિયમના કિસ્સામાં દ્વિક) સાથેની સ્થાયી ઇલેક્ટ્રોનીય રચના હોય છે.
તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો આવર્ત કોષ્ટકના અન્ય તમામ તત્વો કરતા નોંધપાત્ર રીતે અલગ છે.
તેમની વિશિષ્ટ સ્થિરતા અને પ્રતિક્રિયાશીલતાના અભાવને કારણે,તેમને એક અલગ સમૂહમાં મૂકવામાં આવ્યા છે,જેને સમૂહ $18$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) મેન્ડેલીફ તેમના આવર્ત કોષ્ટકમાં હાઇડ્રોજન અને સમસ્થાનિકો (isotopes) માટે નિશ્ચિત સ્થાન આપી શક્યા ન હતા.
મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકમાં,તત્વોના પરમાણ્વીય દળમાં થતો વધારો એક તત્વથી બીજા તત્વ સુધી હંમેશા નિયમિત ન હતો.
એવું માનવામાં આવતું હતું કે પરમાણ્વીય દળ કરતાં વધુ મૂળભૂત ગુણધર્મ આવર્ત ગુણધર્મોને વધુ સારી રીતે સમજાવી શકે છે.
હેનરી મોઝલેએ દર્શાવ્યું હતું કે તત્વનો પરમાણ્વીય ક્રમાંક (atomic number) એ તેના પરમાણ્વીય દળ કરતાં આવર્ત ગુણધર્મો સમજાવવા માટે વધુ મૂળભૂત ગુણધર્મ છે.
તત્વોને તેમના પરમાણ્વીય ક્રમાંકના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવીને,આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકે મેન્ડેલીફના આવર્ત કોષ્ટકની ખામીઓને સફળતાપૂર્વક દૂર કરી.

(N/A) કેલ્શિયમ $(Ca)$ અને સ્ટ્રોન્શિયમ $(Sr)$ મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ જેવી જ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવે તેવી અપેક્ષા છે.
આનું કારણ એ છે કે આ ત્રણેય તત્વોમાં સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા $(2)$ સમાન છે.
અને કારણ કે તત્વોના રાસાયણિક ગુણધર્મો તેમના સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા નક્કી થાય છે,તેથી સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ધરાવતા તત્વો સમાન રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવે છે.

(N/A) લિથિયમ $(Li)$,સોડિયમ $(Na)$ અને પોટેશિયમ $(K)$ ની બાહ્યતમ કક્ષામાં એક ઇલેક્ટ્રોન હોય છે.
$(b)$ મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ અને કેલ્શિયમ $(Ca)$ ની બાહ્યતમ કક્ષામાં બે ઇલેક્ટ્રોન હોય છે.
$(c)$ નિયોન $(Ne)$,આર્ગોન $(Ar)$ અને ઝેનોન $(Xe)$ ની બાહ્યતમ કક્ષા પૂર્ણ હોય છે.

(N/A) હા. $lithium$,$sodium$ અને $potassium$ ત્રણેય તત્વોના પરમાણુઓની સૌથી બહારની કક્ષામાં એક ઇલેક્ટ્રોન હોય છે. તેમની ઇલેક્ટ્રોનીય રચનામાં રહેલી આ સમાનતા (બધા સમૂહ $1$ ના તત્વો છે) એ કારણ છે કે તેઓ સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે,જેમ કે પાણી સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરવો.

(C) હિલિયમ $(He)$ અને નિયોન $(Ne)$ બંને નિષ્ક્રિય વાયુઓ છે.
તેમના પરમાણુઓની બાહ્યતમ કક્ષા સંપૂર્ણપણે ભરાયેલી હોય છે.
હિલિયમની $K$ કક્ષામાં સ્થાયી ડ્યુપ્લેટ ($2$ ઇલેક્ટ્રોન) હોય છે,જ્યારે નિયોનની $L$ કક્ષામાં સ્થાયી અષ્ટક ($8$ ઇલેક્ટ્રોન) હોય છે.
આ સ્થાયી ઇલેક્ટ્રોન રચનાને કારણે તેઓ રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય હોય છે.

(A) આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકના પ્રથમ દસ તત્વો હાઈડ્રોજન $(H)$,હિલિયમ $(He)$,લિથિયમ $(Li)$,બેરિલિયમ $(Be)$,બોરોન $(B)$,કાર્બન $(C)$,નાઈટ્રોજન $(N)$,ઓક્સિજન $(O)$,ફ્લોરિન $(F)$ અને નિયોન $(Ne)$ છે.
આ તત્વોમાંથી,લિથિયમ $(Li)$ અને બેરિલિયમ $(Be)$ ધાતુઓ તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે,જ્યારે બાકીના તત્વો અધાતુઓ અથવા અર્ધધાતુઓ છે.

(D) આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબેથી જમણી તરફ જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ વધે છે અને સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં ધાત્વીય ગુણધર્મ ઘટે છે.
આપેલા તત્વોમાં,$Be$ (બેરિલિયમ) સમૂહ $2$ અને આવર્ત $2$ માં આવેલું છે.
$Ga$,$Ge$,$As$ અને $Se$ એ આવર્ત $4$ માં આવેલા છે.
$Be$ બીજા આવર્તમાં છે અને અન્ય તત્વોની સરખામણીમાં તે ડાબી બાજુએ આવેલું આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુ હોવાથી,તે સૌથી વધુ ધાત્વીય ગુણધર્મ ધરાવે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
આવર્ત કોષ્ટકમાં ડાબેથી જમણી તરફ જતી વખતે,અસરકારક કેન્દ્રીય વીજભાર વધે છે અને પરમાણુનું કદ ઘટે છે.
આના કારણે પરમાણુઓ માટે ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવાનું મુશ્કેલ બને છે,જેનો અર્થ છે કે તેમનો ધાત્વિક ગુણધર્મ ઘટે છે અને અધાત્વિક ગુણધર્મ વધે છે.
તેથી,'પરમાણુઓ તેમના ઇલેક્ટ્રોન વધુ સરળતાથી ગુમાવે છે' તે વિધાન ખોટું છે.

(D) $XCl_2$ સૂત્ર દર્શાવે છે કે તત્વ $X$ ની સંયોજકતા $2$ છે (કારણ કે ક્લોરિનની સંયોજકતા $1$ છે). જે તત્વો $XCl_2$ સૂત્ર ધરાવતા ક્લોરાઈડ બનાવે છે તે સામાન્ય રીતે આવર્ત કોષ્ટકના સમૂહ $2$ ના આલ્કલાઇન અર્થ ધાતુઓ હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Mg$ (મેગ્નેશિયમ) સમૂહ $2$ માં આવે છે. તેથી,$X$ એ $Mg$ ની જેમ જ સમાન સમૂહમાં હોવાની શક્યતા સૌથી વધુ છે.

(N/A) નિયોન $(Ne)$ પાસે બે કક્ષા,$K$ અને $L$ છે,જે બંને ઇલેક્ટ્રોનથી સંપૂર્ણ ભરાયેલી છે ($K$ કક્ષામાં $2$ ઇલેક્ટ્રોન અને $L$ કક્ષામાં $8$ ઇલેક્ટ્રોન,કુલ $10$ ઇલેક્ટ્રોન).
$(b)$ મેગ્નેશિયમ $(Mg)$ ની ઇલેક્ટ્રોનીય રચના $2, 8, 2$ છે (કુલ $12$ ઇલેક્ટ્રોન).

(N/A) સિલિકોન $(Si)$ માં કુલ ત્રણ કક્ષા છે,અને તેની સંયોજકતા કક્ષામાં ચાર ઇલેક્ટ્રોન છે ($K$ કક્ષામાં $2$ ઇલેક્ટ્રોન,$L$ કક્ષામાં $8$ ઇલેક્ટ્રોન અને $M$ કક્ષામાં $4$ ઇલેક્ટ્રોન).
$(b)$ બોરોન $(B)$ માં કુલ બે કક્ષા છે,અને તેની સંયોજકતા કક્ષામાં ત્રણ ઇલેક્ટ્રોન છે ($K$ કક્ષામાં $2$ ઇલેક્ટ્રોન અને $L$ કક્ષામાં $3$ ઇલેક્ટ્રોન).
$(c)$ કાર્બન $(C)$ માં તેની બીજી કક્ષામાં પ્રથમ કક્ષા કરતા બમણા ઇલેક્ટ્રોન છે ($K$ કક્ષામાં $2$ ઇલેક્ટ્રોન અને $L$ કક્ષામાં $4$ ઇલેક્ટ્રોન).

(A) આવર્ત કોષ્ટકના એક જ સમૂહ (સ્તંભ) માં રહેલા તમામ તત્વો સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે કારણ કે તેમની પાસે સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમાન હોય છે.
બોરોન $(B)$ સમૂહ $13$ માં આવેલું છે અને તેની પાસે $3$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે.
તેથી,આ સ્તંભના તમામ તત્વો સમાન સંખ્યામાં સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન $(3)$ ધરાવે છે અને પરિણામે તેમની સંયોજકતા $3$ હોય છે.

(B) ફ્લોરિનની સમાન સ્તંભ (સમૂહ) માં રહેલા તમામ તત્વો સમૂહ $17$ (હેલોજન) ના સભ્યો છે.
એક જ સમૂહમાં રહેલા તત્વોમાં સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમાન હોય છે.
ફ્લોરિનમાં $7$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન હોય છે,તેથી આ સમૂહના તમામ તત્વોમાં પણ $7$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન હોય છે.
પરિણામે,તે બધા સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે અને તેમની સંયોજકતા $1$ હોય છે.

(B) પરમાણ્વીય ક્રમાંક એ તમામ કક્ષામાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યાનો સરવાળો છે: $2 + 8 + 7 = 17$. તેથી,પરમાણ્વીય ક્રમાંક $17$ છે.
$(b)$ સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ધરાવતા તત્વો સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે. આપેલ તત્વમાં $7$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$F(9)$ ની ઇલેક્ટ્રોનીય રચના $2, 7$ છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં પણ $7$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે. તેથી,તે $F(9)$ સાથે રાસાયણિક રીતે સમાનતા ધરાવે છે.

$A$ એ અધાતુ છે કારણ કે તે સમૂહ $17$ માં આવેલું છે, જેમાં હેલોજન તત્વોનો સમાવેશ થાય છે, અને તમામ હેલોજન અધાતુઓ છે.
$(b)$ $C$ એ $A$ કરતા ઓછું સક્રિય છે. સમૂહ $17$ (હેલોજન) માં, જેમ આપણે સમૂહમાં નીચે જઈએ છીએ તેમ તત્વોની સક્રિયતા ઘટે છે કારણ કે પરમાણુનું કદ વધે છે અને ઇલેક્ટ્રોન મેળવવાની વૃત્તિ ઘટે છે.

(N/A) નું કદ $B$ કરતા નાનું હશે. જેમ આપણે આવર્તમાં ડાબેથી જમણી તરફ જઈએ છીએ,તેમ પરમાણ્વીય ક્રમાંક વધવાને કારણે કેન્દ્રીય વીજભાર વધે છે,જે ઇલેક્ટ્રોનને કેન્દ્રની નજીક ખેંચે છે,પરિણામે પરમાણ્વીય કદ ઘટે છે.
$(b)$ $A$ ઋણઆયન (anion) બનાવશે. કારણ કે $A$ સમૂહ $17$ માં આવેલું છે,તેની બાહ્યતમ કક્ષામાં $7$ ઇલેક્ટ્રોન છે અને તેને અષ્ટક પૂર્ણ કરવા માટે એક ઇલેક્ટ્રોનની જરૂર છે,તેથી તે ઇલેક્ટ્રોન મેળવીને ઋણઆયન બનાવે છે.

(A) નાઈટ્રોજન $(N)$ અને ફોસ્ફરસ $(P)$ ની ઇલેક્ટ્રોનીય રચના નીચે મુજબ છે:

તત્વ	ઇલેક્ટ્રોનીય રચના $(K, L, M)$
નાઈટ્રોજન $(Z=7)$	$2, 5$
ફોસ્ફરસ $(Z=15)$	$2, 8, 5$

નાઈટ્રોજન એ ફોસ્ફરસ કરતા વધુ વિદ્યુતઋણ છે.
કારણ:
$1$. વિદ્યુતઋણતા એટલે પરમાણુની ભાગીદારીના ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મને પોતાની તરફ આકર્ષવાની ક્ષમતા.
$2$. આવર્ત કોષ્ટકમાં સમૂહમાં ઉપરથી નીચે તરફ જતાં,ઇલેક્ટ્રોન કક્ષાની સંખ્યામાં વધારો થાય છે.
$3$. નાઈટ્રોજનમાં સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન $L$ કક્ષામાં (કેન્દ્રની નજીક) હોય છે,જ્યારે ફોસ્ફરસમાં તે $M$ કક્ષામાં (કેન્દ્રથી દૂર) હોય છે.
$4$. કેન્દ્રથી અંતર વધવાને કારણે અને શીલ્ડિંગ અસર વધવાને કારણે,સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન પર લાગતું અસરકારક કેન્દ્રીય વીજભાર ઘટે છે.
$5$. પરિણામે,ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષવાની ક્ષમતા ઘટે છે,તેથી નાઈટ્રોજન ફોસ્ફરસ કરતા વધુ વિદ્યુતઋણ છે.

(N/A) આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્વનું સ્થાન તેની ઇલેક્ટ્રોનીય રચના દ્વારા નક્કી થાય છે:
$1$. સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમૂહનો ક્રમાંક નક્કી કરે છે. સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ધરાવતા તત્વોને એક જ સમૂહ (સ્તંભ) માં મૂકવામાં આવે છે.
$2$. ઇલેક્ટ્રોન દ્વારા રોકાયેલી કક્ષાઓની સંખ્યા આવર્તનો ક્રમાંક નક્કી કરે છે. એક જ આવર્તનાં તત્વોમાં ઇલેક્ટ્રોન કક્ષાઓની સંખ્યા સમાન હોય છે.
$3$. જેમ આપણે આવર્તમાં ડાબેથી જમણે જઈએ છીએ,તેમ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યામાં એકનો વધારો થાય છે,જ્યારે કક્ષાઓની સંખ્યા અચળ રહે છે.

(A) કેલ્શિયમ $(Ca)$ નો પરમાણુ ક્રમાંક $20$ છે અને તેની ઇલેક્ટ્રોનીય રચના $2, 8, 8, 2$ છે. તે આવર્ત કોષ્ટકના સમૂહ $2$ માં આવેલું છે.
એક જ સમૂહમાં રહેલા તત્વોની સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમાન હોય છે અને તેઓ સમાન રાસાયણિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે.
- પરમાણુ ક્રમાંક $12$ (મેગ્નેશિયમ,$Mg$): ઇલેક્ટ્રોનીય રચના $2, 8, 2$. તેમાં $2$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે અને તે સમૂહ $2$ માં આવે છે.
- પરમાણુ ક્રમાંક $38$ (સ્ટ્રોન્શિયમ,$Sr$): ઇલેક્ટ્રોનીય રચના $2, 8, 18, 8, 2$. તેમાં $2$ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન છે અને તે સમૂહ $2$ માં આવે છે.
તેથી,$12$ અને $38$ પરમાણુ ક્રમાંક ધરાવતા તત્વોના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો કેલ્શિયમ સાથે સામ્યતા ધરાવે છે.

(N/A)

મેન્ડેલીફનું આવર્ત કોષ્ટક	આધુનિક આવર્ત કોષ્ટક
$1$. તત્વોને તેમના પરમાણ્વીય દળના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવ્યા છે.	$1$. તત્વોને તેમના પરમાણ્વીય ક્રમાંકના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવ્યા છે.
$2$. તેમાં કુલ $7$ સમૂહ અને $6$ આવર્ત છે.	$2$. તેમાં કુલ $18$ સમૂહ અને $7$ આવર્ત છે.
$3$. સમાન ગુણધર્મો ધરાવતા તત્વોને એક જ સમૂહમાં મૂકવામાં આવ્યા હતા.	$3$. સમાન સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન ધરાવતા તત્વોને એક જ સમૂહમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.
$4$. હાઇડ્રોજનનું સ્થાન અસ્પષ્ટ હતું.	$4$. હાઇડ્રોજનને સમૂહ $1$ માં આલ્કલી ધાતુઓની ઉપર મૂકવામાં આવ્યો છે.
$5$. ધાતુઓ અને અધાતુઓ વચ્ચે કોઈ સ્પષ્ટ તફાવત નહોતો.	$5$. ધાતુઓ ડાબી બાજુએ અને અધાતુઓ જમણી બાજુએ આવેલી છે.