Mix Examples - Our Environment Questions in Gujarati

(N/A) $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) ના વિકલ્પ તરીકે વધુ સારી ગણાતી બે વાયુઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ હાઇડ્રોફ્લોરોકાર્બન $(HFCs)$: આ સંયોજનોમાં હાઇડ્રોજન,ફ્લોરિન અને કાર્બન હોય છે. તેમાં ક્લોરિન હોતું નથી,જે $CFCs$ માં ઓઝોન સ્તરના વિનાશ માટે જવાબદાર મુખ્ય તત્વ છે.
$(ii)$ પરફ્લોરોકાર્બન $(PFCs)$: આ સંયોજનો માત્ર કાર્બન અને ફ્લોરિન પરમાણુઓ ધરાવે છે. તે રાસાયણિક રીતે નિષ્ક્રિય છે અને $CFCs$ ની તુલનામાં ઓઝોન સ્તર પર ઘણી ઓછી અસર કરે છે.

(B) સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં આવેલું ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોને શોષીને એક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ સ્તરના ક્ષયનને કારણે આ ઉચ્ચ ઉર્જા ધરાવતા $UV$ કિરણો પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશીને સપાટી સુધી પહોંચે છે.
આ કિરણોના સંપર્કમાં આવવાથી મનુષ્યોમાં ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ જેવી કે ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન થાય છે.

(B) હા,જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો પર ગરમી અને દબાણની અસર થાય છે.
જોકે તેઓ સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા દ્વારા વિઘટન પામતા નથી,પરંતુ જમીનની નીચે લાંબા સમય સુધી ગરમી અને દબાણના સંપર્કમાં રહેવાથી તેમાં ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો થઈ શકે છે.
આ પ્રક્રિયાને કારણે ઘણીવાર આ પદાર્થોમાં રહેલા ઝેરી રસાયણો અને ઉમેરણો આસપાસની જમીન અને ભૂગર્ભ જળમાં ભળી જાય છે.
પરિણામે,આનાથી જમીનનું પ્રદૂષણ થાય છે અને ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થવાની શક્યતા રહે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના સ્થાનાંતરણના $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જ આગામી પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.
બાકીની $90 \%$ ઉર્જા પર્યાવરણમાં ગુમાવાય છે.
આ ઉર્જા મુખ્યત્વે સજીવ દ્વારા તેની પોતાની ચયાપચયની ક્રિયાઓ (જેમ કે શ્વસન,હલનચલન અને વૃદ્ધિ) માટે વપરાય છે અને અંતે ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે.

(N/A) કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવાની જરૂર છે કારણ કે:
$(i)$ પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે: જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવો જોઈએ.
$(ii)$ રોગોને રોકવા માટે: જો કચરાનો નિકાલ યોગ્ય રીતે કરવામાં ન આવે,તો તે કોલેરા,ડેન્ગ્યુ,ટાઈફોઈડ,ન્યુમોનિયા વગેરે જેવા રોગોનું કારણ બની શકે છે. આવા રોગોને રોકવા માટે,આપણે કચરાનો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવાની જરૂર છે.

(N/A)

આહાર શૃંખલા	આહાર જાળ
$1$. તે સજીવોની એક સીધી શૃંખલા છે જે 'કોણ કોને ખાય છે' તે દર્શાવે છે.	$1$. તે નિવસનતંત્રમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી ઘણી આહાર શૃંખલાઓનું એક જટિલ નેટવર્ક છે.
$2$. આહાર શૃંખલામાં કોઈ આંતર-જોડાણો હોતા નથી.	$2$. આહાર જાળમાં ઘણા આંતર-જોડાણો હોય છે.

(B) મૃત પ્રાણીઓના શરીર પર બેક્ટેરિયા અને ફૂગ (મૃતપજીવીઓ) જેવા વિઘટકો કાર્ય કરે છે.
આ સજીવો મૃત શરીરના જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક પોષક તત્વોમાં તોડી નાખે છે.
આ પોષક તત્વો જમીનમાં પાછા મુક્ત થાય છે,જે પોષક તત્વોના ભંડાર તરીકે કાર્ય કરે છે.
વનસ્પતિઓ તેમના વિકાસ માટે જમીનમાંથી આ પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે,આમ નિવસનતંત્રમાં પોષક ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

(N/A) હાનિકારક રસાયણો આહાર શૃંખલા દ્વારા આપણા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે. જ્યારે આ રસાયણોનો ખેતીના ખેતરોમાં છંટકાવ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે જૈવ-અવિઘટનીય હોવાથી પર્યાવરણમાં જળવાઈ રહે છે અને પાણીના સ્ત્રોતોમાં ભળી શકે છે. જ્યારે મનુષ્યો ખેતીના ઉત્પાદનો અથવા માછલી કે ઝીંગા જેવા જળચર સજીવોનું સેવન કરે છે,ત્યારે આ રસાયણો તેમના શરીરમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે અને ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં એકઠા થાય છે.
આ ઘટનાને 'જૈવિક વિશાલન' (biological magnification) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) આજકાલ ટ્રેનોમાં કુલ્હડનો ઉપયોગ બંધ કરવામાં આવ્યો છે કારણ કે:
$1$. તે જમીનના ઉપરના પડમાંથી બનાવવામાં આવે છે,જે સૌથી ફળદ્રુપ પડ છે. કુલ્હડનો વધુ પડતો ઉપયોગ આ ફળદ્રુપ પડને નષ્ટ કરી શકે છે,જે ખેતી માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
$2$. કુલ્હડ ન તો રિસાયકલ કરી શકાય તેવા છે કે ન તો ફરીથી વાપરી શકાય તેવા છે; તેથી,પર્યાવરણીય નુકસાન અને સંસાધનોના ઘટાડાને રોકવા માટે તેનો ઉપયોગ બંધ કરવામાં આવ્યો હતો.

(N/A) રેફ્રિજરેટર અને $AC$ જેવા ઉપકરણો પર્યાવરણને નીચે મુજબ અસર કરે છે:
$1$. તેઓ ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ મુક્ત કરે છે,જે સૌથી હાનિકારક ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાંના એક છે અને ઓઝોન સ્તરના ઘટાડા માટે જવાબદાર છે.
$2$. તેઓ ખૂબ જ વધુ વીજળી વાપરે છે,તેથી કોલસો અને કુદરતી ગેસ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણનો વપરાશ વધે છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને સંસાધનોના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.

(N/A) બીજા પોષક સ્તર અને ચોથા પોષક સ્તર વચ્ચેનો તફાવત:

બીજું પોષક સ્તર	ચોથું પોષક સ્તર
$1$. આ પોષક સ્તરના સજીવો તૃણાહારી હોય છે.	$1$. આ પોષક સ્તરના સજીવો માંસાહારી હોય છે.
$2$. તેઓ ઉત્પાદકોની નજીક હોવાથી વધુ ઉર્જા મેળવે છે. ઉદાહરણ: $\text{હરણ}, \text{સસલું}, \text{તીડ}$.	$2$. તેઓ ઉત્પાદકોથી દૂર હોવાથી ઓછી ઉર્જા મેળવે છે. ઉદાહરણ: $\text{સાપ}, \text{મોર}, \text{બાજ}$.

(N/A) જો બધા જ સિંહોને દૂર કરવામાં આવે,તો શિકારીઓના અભાવને કારણે હરણની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. આ અતિવસ્તીને કારણે વધુ પડતું ચરાણ થશે,જેનાથી ઘાસનું પ્રમાણ ઘટશે અને અંતે જમીનનું ધોવાણ થઈ શકે છે.
$(b)$ જો બધા જ હરણોને દૂર કરવામાં આવે,તો સિંહો તેમનો મુખ્ય ખોરાક ગુમાવશે,જેના પરિણામે ભૂખમરાને કારણે સિંહોની વસ્તીમાં ઘટાડો થશે. બીજી તરફ,ઘાસ ખાનારા પ્રાણીઓ ન હોવાથી ઘાસનું પ્રમાણ વધશે.

(N/A) ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10\%$ જેટલી જ ઉર્જા તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
આગામી સ્તરના ઉપભોક્તાઓ માટે ખૂબ જ ઓછી ઉર્જા ઉપલબ્ધ હોવાને કારણે, આહાર શૃંખલાઓ સામાન્ય રીતે માત્ર ત્રણ કે ચાર ચરણોની જ હોય છે.
દરેક ચરણે ઉર્જાનો વ્યય એટલો મોટો હોય છે કે ચાર પોષક સ્તરો પછી પાંચમા સ્તરને ટકાવી રાખવા માટે ખૂબ જ ઓછી ઉપયોગી ઉર્જા બાકી રહે છે.

(B) $\text{આહાર } \text{શૃંખલા}$ એ સજીવોની એક રેખીય શ્રેણી છે જેના દ્વારા ઉર્જાનું વહન થાય છે।
જો કે, પ્રકૃતિમાં સજીવો ભાગ્યે જ માત્ર એક જ પ્રકારના સજીવ પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે।
મોટાભાગના સજીવો નીચલા પોષક સ્તરના અનેક પ્રકારના સજીવો પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે, જે ખોરાક સંબંધોનું એક જટિલ અને આંતરજોડાયેલું નેટવર્ક બનાવે છે।
આ અનેક આહાર શૃંખલાઓના આંતરજોડાયેલા નેટવર્કને $\text{આહાર } \text{જાળ}$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં, ઉર્જા સૂર્યમાંથી આવે છે અને ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે。
જેમ જેમ ઉર્જા એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર તરફ જાય છે (દા.ત., ઉત્પાદકોથી પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ અને ત્યારબાદ દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ તરફ), તેમ $10\%$ ના નિયમ મુજબ દરેક તબક્કે ઉર્જાનો મોટો ભાગ ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે。
ઉર્જા એકવાર ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામ્યા પછી ઉત્પાદકો દ્વારા ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાતી નથી, તેથી ઉર્જાનો પ્રવાહ હંમેશા એક-માર્ગી હોય છે, જે સૂર્યથી ઉત્પાદકો અને ત્યારબાદ ઉચ્ચ પોષક સ્તરો તરફ વહે છે。

(D) નિકાલજોગ પ્લાસ્ટિકની પ્લેટો કૃત્રિમ પોલિમરની બનેલી હોય છે જે જૈવ-અવિઘટનીય (non-biodegradable) હોય છે.
આનો અર્થ એ છે કે તેઓ પર્યાવરણમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ,હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટિત થઈ શકતી નથી.
પરિણામે,તેઓ પર્યાવરણમાં જમા થાય છે,જે પ્રદૂષણ તરફ દોરી જાય છે અને ઇકોસિસ્ટમ તથા વન્યજીવન માટે ખતરો ઊભો કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) ઓઝોન સ્તરનું ક્ષયન મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ના મુક્ત થવાને કારણે થાય છે.
આ સંયોજનોનો ઉપયોગ રેફ્રિજરેટર,એર કંડિશનર અને એરોસોલ સ્પ્રેમાં થાય છે.
જ્યારે $CFCs$ સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપ આવરણ) માં પહોંચે છે,ત્યારે તેઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા વિઘટિત થાય છે અને ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત કરે છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ અણુઓના વિનાશમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તેમને ઓક્સિજન $(O_2)$ માં રૂપાંતરિત કરે છે,જેના પરિણામે ઓઝોન સ્તર પાતળું થાય છે.

(B) જે સજીવો વિકિરણ ઉર્જા (સૂર્યપ્રકાશ) નો ઉપયોગ કરીને $CO_2$ અને $H_2O$ જેવા અકાર્બનિક સંયોજનોમાંથી કાર્બોદિતો (ખોરાક) નું સંશ્લેષણ કરે છે,તેમને ઉત્પાદકો અથવા સ્વયંપોષી સજીવો કહેવામાં આવે છે.
આ સજીવો,મુખ્યત્વે લીલી વનસ્પતિઓ,લીલ અને કેટલાક બેક્ટેરિયા,સૌર ઉર્જાનું રાસાયણિક ઉર્જામાં રૂપાંતર કરીને નિવસનતંત્રમાં પ્રથમ પોષક સ્તર બનાવે છે.

(C) લિન્ડેમેન દ્વારા પ્રસ્તાવિત $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,સજીવોના કોઈ ચોક્કસ પોષક સ્તરમાં પ્રવેશતી ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જેટલી જ ઉર્જા તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
આ ઉર્જા સજીવોના જૈવભારમાં રાસાયણિક ઉર્જા (કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબી જેવા કાર્બનિક સંયોજનો) ના સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત હોય છે.
બાકીની $90 \%$ ઉર્જા ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે અથવા સજીવની પોતાની જીવન પ્રવૃત્તિઓ માટે વપરાય છે.

(D) આપેલ આહાર શૃંખલામાં,ઘાસ $\rightarrow$ હરણ $\rightarrow$ વાઘ,હરણ પ્રાથમિક ઉપભોક્તા તરીકે અને વાઘ દ્વિતીય ઉપભોક્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
જો આ આહાર શૃંખલામાંથી હરણને દૂર કરવામાં આવે,તો વાઘ તેનો ખોરાકનો મુખ્ય સ્ત્રોત ગુમાવશે,જેના કારણે ભૂખમરાને લીધે વાઘની વસ્તીમાં ઘટાડો થશે.
તે જ સમયે,હરણ (જે ઘાસ ખાય છે) હવે ત્યાં ન હોવાથી,ઘાસ ખાનાર કોઈ ન હોવાને કારણે ઘાસની વસ્તીમાં વધારો થશે.
તેથી,સાચું પરિણામ એ છે કે વાઘની વસ્તી ઘટશે અને ઘાસની વસ્તી વધશે.

(A) વિઘટકો એ બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સજીવો છે,જે મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થો (જેમ કે ખનિજો,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણી) માં વિઘટિત કરે છે,જેનો ઉપયોગ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉત્પાદકો દ્વારા ફરીથી કરી શકાય છે.
તેથી,તેઓ કાર્બનિક પદાર્થોને અકાર્બનિક સ્વરૂપોમાં રૂપાંતરિત કરીને પોષક ચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) આહાર શૃંખલામાં,પોષક સ્તરો નીચે મુજબ ગોઠવાયેલા હોય છે:
$1$. પ્રથમ પોષક સ્તર $(T_1)$ ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે,જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
$2$. બીજું પોષક સ્તર $(T_2)$ પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (તૃણાહારીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે,જે ઉત્પાદકો પર આધાર રાખે છે.
$3$. ત્રીજું પોષક સ્તર $(T_3)$ દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (માંસાહારીઓ) દ્વારા રોકાયેલું હોય છે,જે તૃણાહારીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,ત્રીજું પોષક સ્તર હંમેશા માંસાહારીઓ દ્વારા રોકાયેલું હોય છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ પ્રકૃતિનો એક રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ છે જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તે બે મુખ્ય ઘટકોનું બનેલું છે:
$1$. જૈવિક ઘટકો: જેમાં વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવો જેવા તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. અજૈવિક ઘટકો: જેમાં સૂર્યપ્રકાશ,તાપમાન,પાણી,જમીન અને હવા જેવા નિર્જીવ ભૌતિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં સજીવો અને નિર્જીવ વસ્તુઓ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

(D) આહાર શૃંખલામાં પોષક સ્તરોની સંખ્યા ઊર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ દ્વારા મર્યાદિત હોય છે.
આ નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઊર્જાના માત્ર $10\%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
બાકીની $90\%$ ઊર્જા પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય થાય છે અથવા સજીવો દ્વારા ચયાપચયની ક્રિયાઓમાં વપરાય છે.
દરેક તબક્કે ઊર્જાના આ નોંધપાત્ર વ્યયને કારણે,$3$ થી $4$ સ્તરો પછી ઉચ્ચ પોષક સ્તરને ટકાવી રાખવા માટે ખૂબ ઓછી ઊર્જા બાકી રહે છે.
તેથી,ઉચ્ચ પોષક સ્તરો પર ઊર્જામાં થતો ઘટાડો એ આહાર શૃંખલાની લંબાઈ માટે મર્યાદિત પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10\%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે વહન પામે છે.
આપેલ આહાર શૃંખલામાં: ઘાસ (ઉત્પાદક,$T_1$) $\rightarrow$ તીડ $(T_2)$ $\rightarrow$ દેડકો $(T_3)$ $\rightarrow$ સાપ $(T_4)$ $\rightarrow$ બાજ $(T_5)$.
ચોથું પોષક સ્તર $(T_4)$ એ સાપ છે.
આપેલ છે: $T_4$ પર ઉર્જા $= 5 \, kJ$.
ઉત્પાદક સ્તર $(T_1)$ પર ઉર્જા શોધવા માટે,આપણે દરેક પગલા માટે $10$ વડે ગુણાકાર કરીને પાછળ જઈશું:
$T_3$ પર ઉર્જા $= 5 \times 10 = 50 \, kJ$.
$T_2$ પર ઉર્જા $= 50 \times 10 = 500 \, kJ$.
$T_1$ (ઉત્પાદક) પર ઉર્જા $= 500 \times 10 = 5000 \, kJ$.
તેથી,ઉત્પાદક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જા $5000 \, kJ$ છે.

(B) જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં બિન-જૈવવિઘટનીય પદાર્થો,જેમ કે જંતુનાશકો (દા.ત.,$DDT$),આહાર શૃંખલાના દરેક ક્રમિક પોષક સ્તરે વધતા જાય છે.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે આ પદાર્થોનું સજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી અને તે તેમના પેશીઓમાં સંગ્રહિત થાય છે,જેના પરિણામે ઉત્પાદકોથી લઈને ટોચના ઉપભોક્તાઓ સુધી આહાર શૃંખલામાં ઉપર તરફ જતાં તેમનું પ્રમાણ વધતું જાય છે.

(C) નિવસનતંત્ર એ સજીવો અને તેમના પર્યાવરણના અજૈવિક ઘટકોનો સમુદાય છે, જે એક તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
કૃત્રિમ નિવસનતંત્ર એવા છે જે મનુષ્યો દ્વારા બનાવવામાં અને જાળવવામાં આવે છે.
$\text{ખેતર}$ એ કૃત્રિમ નિવસનતંત્રનું ઉદાહરણ છે કારણ કે તે ખેતીના હેતુ માટે મનુષ્યો દ્વારા બનાવવામાં અને સંચાલિત કરવામાં આવે છે.
તેની સામે, તળાવ, સરોવર અને જંગલ એ કુદરતી નિવસનતંત્રના ઉદાહરણો છે કારણ કે તે માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને કાર્ય કરે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય પિરામિડમાં,પાયો પ્રથમ પોષક સ્તર $(T_1)$ દર્શાવે છે,જેમાં ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ)નો સમાવેશ થાય છે.
ઉર્જાના સ્થાનાંતરના $10\%$ ના નિયમ મુજબ,જેમ આપણે પોષક સ્તરોમાં ઉપર જઈએ છીએ તેમ ઉર્જા ઘટતી જાય છે. તેથી,મહત્તમ ઉર્જા પાયા પર ઉપલબ્ધ હોય છે,જે $T_1$ છે.
તે જ રીતે,સંખ્યાના લાક્ષણિક પિરામિડમાં,સજીવોની સંખ્યા ઉત્પાદક સ્તર $(T_1)$ પર સૌથી વધુ હોય છે અને જેમ આપણે ઉચ્ચ પોષક સ્તરો $(T_2, T_3, T_4)$ તરફ જઈએ છીએ તેમ તે ઘટતી જાય છે.
આમ,મહત્તમ ઉર્જા અને સજીવોની મહત્તમ સંખ્યા બંને $T_1$ પોષક સ્તર પર હાજર હોય છે.

(B) આ વિધાન $\text{ખોટું}$ છે.
આહાર શૃંખલાની લંબાઈ અને જટિલતા નિવસનતંત્રના આધારે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.
કેટલીક આહાર શૃંખલાઓ માત્ર બે કે ત્રણ પોષક સ્તરોની બનેલી હોઈ શકે છે (દા.ત., ઘાસ $\rightarrow$ હરણ $\rightarrow$ સિંહ), જ્યારે અન્ય ઘણી લાંબી અને જટિલ હોઈ શકે છે, જેમાં આહાર જાળમાં ઘણા આંતરજોડાયેલા સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
દરેક પોષક સ્તરે ઉર્જાનો વ્યય ($10\%$ ના નિયમ મુજબ) આહાર શૃંખલાની લંબાઈને મર્યાદિત કરે છે, પરંતુ તેની ચોક્કસ રચના અને જટિલતા તે નિવાસસ્થાનની જૈવવિવિધતા અને પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ દ્વારા નક્કી થાય છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ હંમેશા એકદિશીય (unidirectional) હોય છે.
ઉર્જા સૂર્યમાંથી પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં પ્રવેશે છે અને ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ તે ઉત્પાદકોમાંથી ઉપભોક્તાઓ (તૃણાહારીઓ,માંસાહારીઓ વગેરે) તરફ વહે છે અને દરેક પોષક સ્તરે ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
ઉર્જા ક્યારેય પાછી સૂર્ય તરફ કે અગાઉના પોષક સ્તર તરફ પાછી ફરતી નથી,તેથી જ આ પ્રવાહ એકદિશીય છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે. આહાર શૃંખલામાં ઊર્જાનો પ્રવાહ એકદિશીય હોય છે,પરંતુ કાર્બનિક દ્રવ્યો (પોષક તત્વો) ચક્રીય માર્ગે વહે છે. કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટકો દ્વારા નિવસનતંત્રમાં પુનઃચક્રીયકરણ થાય છે,જે મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને પોષક તત્વોને જમીનમાં પાછા લાવે છે,જ્યાંથી ઉત્પાદકો તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરે છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે. નિવસનતંત્રમાં ઉર્જાના વહન માટેના $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જેટલો જ જથ્થો કાર્બનિક પદાર્થ તરીકે આગલા પોષક સ્તરે પહોંચે છે. બાકીની $90 \%$ ઉર્જા પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે અથવા સજીવ દ્વારા તેની પોતાની ચયાપચયની ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે.

(B) આ વિધાન ખોટું છે.
લીલી વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) તેમના પાંદડા પર પડતા સૂર્યપ્રકાશની માત્ર $1 \%$ જેટલી ઉર્જા જ ગ્રહણ કરે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા દ્વારા તેને ખોરાક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
લિન્ડેમેન દ્વારા આપવામાં આવેલ ઉર્જા સ્થાનાંતરણનો $10 \%$ નો નિયમ જણાવે છે કે એક પોષક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઉર્જાના માત્ર $10 \%$ જ તેના પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઊર્જા ઉત્પાદકોથી ઉપભોક્તાઓ તરફ વહે છે. ઊર્જાના સ્થાનાંતરના $10\%$ ના નિયમ મુજબ, એક પોષક સ્તરથી બીજા પોષક સ્તર પર માત્ર $10\%$ ઊર્જા જ સ્થાનાંતરિત થાય છે. ઊર્જાના આ નોંધપાત્ર વ્યયને કારણે, જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જઈએ છીએ તેમ સજીવોની સંખ્યા જેનું પોષણ થઈ શકે તે ઘટતી જાય છે. તેથી, પિરામિડનો આધાર (ઉત્પાદકો) સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવે છે, જ્યારે ટોચના પોષક સ્તરો (સર્વોચ્ચ માંસાહારી) સૌથી ઓછી સંખ્યા ધરાવે છે.

(A) જૈવિક વિશાલન (biological magnification) એટલે આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરોમાં ઝેરી પદાર્થો,જેમ કે જંતુનાશકો અથવા ભારે ધાતુઓની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
માનવીઓ ઘણીવાર આહાર શૃંખલામાં ટોચ પર હોવાથી,અન્ય સજીવોની તુલનામાં આ હાનિકારક રસાયણો આપણા શરીરમાં વધુ સાંદ્રતામાં જમા થાય છે,તેથી આ વિધાન સાચું છે.

(A) $1942$ માં લિન્ડેમેન દ્વારા પ્રસ્તાવિત $10 \%$ ના નિયમ મુજબ,સજીવોના ચોક્કસ પોષક સ્તરમાં પ્રવેશતી ઉર્જાનો માત્ર $10 \%$ ભાગ જ જૈવભાર (biomass) તરીકે સંગ્રહિત થાય છે અને તે પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તર પર સ્થાનાંતરિત કરવા માટે ઉપલબ્ધ હોય છે.
મોટાભાગની ઉર્જા શ્વસન,હલનચલન અને પાચન જેવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
તેથી,આ વિધાન સાચું છે.

(A) જૈવ-વિઘટનીય કચરો એટલે એવા કાર્બનિક પદાર્થો જે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટિત થઈ શકે છે.
શાકભાજી અને ફળો વનસ્પતિમાંથી મળતા કાર્બનિક પદાર્થો છે,જે પર્યાવરણમાં સરળતાથી વિઘટિત થઈ જાય છે.
કાચ,પ્લાસ્ટિક અને ધાતુ એ જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો છે કારણ કે તેઓ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટિત થઈ શકતા નથી અને લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં ટકી રહે છે.

(D) અવિઘટનીય કચરો એવા પદાર્થો છે જેનું સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અથવા ફૂગ) દ્વારા સરળ અને હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકતું નથી.
પોલિથીન એ એક કૃત્રિમ પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) છે જે પર્યાવરણમાં કુદરતી રીતે વિઘટન પામતું નથી.
તેની સામે,ફળો,શાકભાજી અને કાગળ એ જૈવ-વિઘટનીય છે કારણ કે તે કાર્બનિક પદાર્થો છે જે જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટિત થઈ શકે છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (Ecosystem) ને પ્રકૃતિના એક કાર્યાત્મક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે,જ્યાં સજીવો એકબીજા સાથે અને તેમની આસપાસના ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તે બે મુખ્ય ઘટકોનું બનેલું છે: જૈવિક ઘટકો (બધા જીવંત સજીવો જેમ કે ઉત્પાદકો,ઉપભોક્તાઓ અને વિઘટકો) અને અજૈવિક ઘટકો (ભૌતિક આસપાસ જેમ કે સૂર્યપ્રકાશ,તાપમાન,પાણી,જમીન વગેરે).
તેથી,પરિસ્થિતિકીય તંત્ર એ સજીવો અને તેમની ભૌતિક આસપાસથી બનેલી એક આંતરક્રિયા કરતી પ્રણાલી છે.

(C) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) ને પર્યાવરણના બંધારણીય અને કાર્યાત્મક એકમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તે સજીવો (જૈવિક ઘટકો) ના સમુદાયનું બનેલું છે જે તેમના પર્યાવરણના નિર્જીવ (અજૈવિક) ઘટકો સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
આ આંતરક્રિયાઓ દ્વારા,ઉર્જાનો પ્રવાહ અને પોષક તત્વોનું ચક્ર ચાલે છે,જે પર્યાવરણની સ્થિરતા જાળવી રાખે છે.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,ઉપભોક્તાઓને તેમના ખોરાકના સ્ત્રોતના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (પ્રથમ ક્રમના ઉપભોક્તાઓ) એવા સજીવો છે જે સીધા ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે.
$2$. વનસ્પતિઓ ઉત્પાદકો હોવાથી,જે સજીવો વનસ્પતિઓ ખાય છે તેમને તૃણાહારી કહેવામાં આવે છે.
$3$. તેથી,પ્રથમ ક્રમના ઉપભોક્તાઓ તૃણાહારીઓ છે.

(C) મિશ્રાહારીઓ એવા સજીવો છે જે વનસ્પતિ અને પ્રાણી બંને સ્ત્રોતોમાંથી ઉર્જા અને પોષક તત્વો મેળવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
તેઓ આહાર શૃંખલામાં પ્રાથમિક,દ્વિતીયક અથવા તૃતીયક ઉપભોગીઓ હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે મનુષ્યો,રીંછ અને કાગડાનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) એડાફિક પરિબળો એટલે જમીનના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મો,જેમ કે જમીનનું બંધારણ,$pH$,ખનિજ તત્વો અને જળ ધારણ ક્ષમતા.
આ પરિબળો નિવસનતંત્રના નિર્જીવ ઘટકો છે.
પરિસ્થિતિવિદ્યામાં,નિર્જીવ ઘટકોને અજૈવિક ઘટકો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,એડાફિક પરિબળો અજૈવિક ઘટકોમાં સમાવિષ્ટ છે.

(B) ક્લોરિનના પરમાણુઓ ઓઝોન સ્તરના ક્ષયમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.
ક્લોરિનનો એક પરમાણુ સાંકળ પ્રતિક્રિયા દ્વારા આશરે $1,00,000$ ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓનો નાશ કરી શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ક્લોરિનનો પરમાણુ વપરાઈ જતો નથી પરંતુ વારંવાર ઓઝોનના અણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા આપવાનું ચાલુ રાખે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ એ રેફ્રિજરેટર,એર કંડિશનર અને એરોસોલ સ્પ્રેમાં વપરાતા કૃત્રિમ સંયોજનો છે.
જ્યારે $CFCs$ વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં પહોંચે છે,ત્યારે તે અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા વિઘટિત થાય છે અને ક્લોરિન પરમાણુઓ મુક્ત કરે છે.
આ ક્લોરિન પરમાણુઓ ઓઝોન $(O_3)$ અણુઓના વિનાશમાં ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.
એવો અંદાજ છે કે ઓઝોન સ્તરના કુલ ઘટાડા માટે લગભગ $80\%$ જેટલા $CFCs$ જવાબદાર છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) એ જૈવિક ઘટકો (જૈવિક સમુદાય) અને અજૈવિક ઘટકો (ભૌતિક પરિબળો જેવા કે સૂર્યપ્રકાશ,તાપમાન,પાણી,જમીન વગેરે) થી બનેલું છે,જે એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરીને એક કાર્યકારી એકમ બનાવે છે.
તેથી,આ તંત્ર માટે યોગ્ય શબ્દ 'પરિસ્થિતિકીય તંત્ર' (ઇકોસિસ્ટમ) છે.

(B) નિવસનતંત્ર મુખ્યત્વે બે ઘટકોનું બનેલું છે: અજૈવિક અને જૈવિક ઘટકો.
$1$. અજૈવિક ઘટકોમાં સૂર્યપ્રકાશ,તાપમાન,પાણી અને જમીન જેવા નિર્જીવ પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. જૈવિક ઘટકોમાં નિવસનતંત્રમાં રહેલા તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ),ઉપભોગીઓ (પ્રાણીઓ) અને વિઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) એ તમામ સજીવો છે,તેથી તેમને જૈવિક ઘટકો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) મીઠા પાણીના નિવસનતંત્રમાં ઓછી ક્ષારતા ધરાવતા જળાશયોનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે નદીઓ,સરોવરો અને તળાવો. દરિયો એ દરિયાઈ નિવસનતંત્ર છે જે વધુ ક્ષારતા ધરાવે છે. તેથી,દરિયો એ મીઠા પાણીનું નિવસનતંત્ર નથી.

(B) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,ઘટકોને મુખ્યત્વે બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: $1.$ અજૈવિક ઘટકો (નિર્જીવ) અને $2.$ જૈવિક ઘટકો (સજીવ).
- ભૂમિ,પ્રકાશ અને તાપમાન એ પર્યાવરણના અજૈવિક ઘટકો છે.
- વિઘટકો એ જૈવિક ઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા સજીવો) છે જે કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે.
- તેથી,'વિઘટકો' એ અલગ પડતો ઘટક છે.

(D) ઉત્પાદકો એવા સજીવો છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકે છે,જેમ કે વનસ્પતિઓ,લીલ અને કેટલાક બેક્ટેરિયા.
આપેલા વિકલ્પોમાં,મનુષ્ય,હરણ અને સાપ એ ઉપભોગીઓ (પરપોષી) છે જે ખોરાક માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે.
લીલ એ પ્રકાશસંશ્લેષી સજીવ છે જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે,તેથી તેને ઉત્પાદક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.