ઉત્સેચકો (Enzymes) એટલે શું? ઉત્સેચક ઉદ્દીપનની ક્રિયાવિધિ ટૂંકમાં લખો.

(N/A) ઉત્સેચકો એ જીવંત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા જટિલ,નાઈટ્રોજનયુક્ત કાર્બનિક સંયોજનો છે. તે મૂળભૂત રીતે ઉચ્ચ આણ્વીય દળ ધરાવતા પ્રોટીન અણુઓ છે જે પાણીમાં કલિલ દ્રાવણ બનાવે છે. તેમને 'જૈવ-રાસાયણિક ઉદ્દીપકો' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ઉત્સેચક ઉદ્દીપનની ક્રિયાવિધિ:
$1$. જોડાણ: ઉત્સેચકની સપાટી પર લાક્ષણિક આકાર ધરાવતી પોલાણ હોય છે,જેમાં $-NH_2$,$-COOH$ વગેરે જેવા સક્રિય સમૂહો હોય છે.
$2$. સંકિર્ણ નિર્માણ: પૂરક આકાર ધરાવતા પ્રક્રિયક અણુઓ (સબસ્ટ્રેટ) આ પોલાણમાં એવી રીતે બંધ બેસે છે જેમ તાળામાં ચાવી બંધ બેસે છે,જેનાથી ઉત્સેચક-સબસ્ટ્રેટ $(ES)$ સંકિર્ણ બને છે.
$3$. નીપજ નિર્માણ: આ $ES$ સંકિર્ણ ત્યારબાદ વિઘટન પામીને નીપજ આપે છે અને ઉત્સેચક મુક્ત થાય છે.
આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય:
$E + S \rightleftharpoons ES \rightarrow E + P$
(જ્યાં $E$ = ઉત્સેચક,$S$ = સબસ્ટ્રેટ,$ES$ = ઉત્સેચક-સબસ્ટ્રેટ સંકિર્ણ,$P$ = નીપજ)