Reflex Action and Reflex Arc Questions in Gujarati

(B) લાળનો સ્ત્રાવ એ ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત એક પરાવર્તી ક્રિયા છે.
જ્યારે આપણે સ્વાદિષ્ટ ખોરાક જોઈએ છીએ,તેની સુગંધ લઈએ છીએ અથવા તેના વિશે વિચારીએ છીએ,ત્યારે મગજ સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર દ્વારા લાળ ગ્રંથીઓને સંકેતો મોકલે છે.
આ ઉત્તેજના લાળના સ્ત્રાવને પ્રેરે છે,જે એક ચેતાકીય પ્રતિભાવ છે.

(D) પરાવર્તી ક્રિયા એ મગજની સભાન દખલગીરી વિના ઉત્તેજના સામેની ત્વરિત,અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે.
તે મુખ્યત્વે કરોડરજ્જુ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જે $Central \ nervous \ system$ $(CNS)$ નો એક મુખ્ય ભાગ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
સ્પાઇનલ રિફ્લેક્સ (કરોડરજ્જુ પરાવર્તી ક્રિયા) એ ઉત્તેજના સામેની ઝડપી અને અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયાઓ છે,જેનું સંચાલન સંપૂર્ણપણે કરોડરજ્જુ દ્વારા થાય છે.
ક્રેનિયલ રિફ્લેક્સથી વિપરીત,જેમાં મગજનો સમાવેશ થાય છે,સ્પાઇનલ રિફ્લેક્સમાં મોટર પ્રતિભાવ શરૂ કરવા માટે મગજની જરૂર પડતી નથી,જેનાથી કટોકટીની સ્થિતિમાં ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપી શકાય છે.

(A) પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓનું વર્ગીકરણ કરોડરજ્જુની પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ અને મસ્તિષ્કની પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ તરીકે કરવામાં આવે છે.
કરોડરજ્જુની પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ તેને કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેનો મૂળભૂત ચેતામાર્ગ કરોડરજ્જુની ચેતાઓ અને કરોડરજ્જુમાંથી પસાર થાય છે.
કરોડરજ્જુના સ્તરે થતી પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓનો હેતુ શરીરને હાનિકારક ઉત્તેજનાઓથી દૂર કરીને તેનું રક્ષણ કરવાનો છે.

(B) પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની એક અનૈચ્છિક,ઝડપી અને સ્વયંસંચાલિત પ્રતિક્રિયા છે જેમાં સભાન વિચારનો સમાવેશ થતો નથી.
સ્વાદિષ્ટ ખોરાક જોઈને કે તેની સુગંધથી મોઢામાં પાણી આવવું (લાળ ઝરવી) એ અનુકૂલિત પરાવર્તી ક્રિયાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં ચેતાતંત્ર સ્વૈચ્છિક નિર્ણય લીધા વિના શારીરિક પ્રતિભાવ આપે છે.
વિકલ્પ $A$,$C$,અને $D$ માં સભાન પ્રક્રિયા,નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા અને સ્વૈચ્છિક સ્નાયુબદ્ધ નિયંત્રણનો સમાવેશ થાય છે,જે પરાવર્તી ક્રિયાઓ નથી.

(A) તાલીમ,અભ્યાસ અને શિક્ષણ દ્વારા વિકસિત થતી પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓને શરતી (Conditioned) અથવા ઉપાર્જિત પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ જન્મજાત હોતી નથી,પરંતુ વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન શીખવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,નૃત્ય કરવું,સાયકલ ચલાવવી,તરવું,ગાવું અને હાર્મોનિયમ જેવા સંગીતના સાધનો વગાડવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ યોગ્ય શિક્ષણ અને અભ્યાસ પછી આપમેળે થવા લાગે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
શરતી પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ (Conditioned reflexes) સૌપ્રથમ રશિયન વૈજ્ઞાનિક $I.P. Pavlov$ દ્વારા કુતરાઓમાં દર્શાવવામાં આવી હતી.
હોજકિન્સ ચેતા આવેગના આયનીય આધાર (હોજકિન-હક્સલી મોડેલ) પરના તેમના કાર્ય માટે જાણીતા છે,શરતી પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ માટે નહીં.
$W. Harvey$ એ રુધિરાભિસરણ તંત્રની કાર્યપદ્ધતિ શોધી હતી.
$Watson$ અને $Crick$ એ $DNA$ નું ડબલ હેલિક્સ મોડેલ પ્રસ્તાવિત કર્યું હતું.

(D) સામાન્ય પરાવર્તી ક્રિયા (અથવા કરોડરજ્જુની પરાવર્તી ક્રિયા) એ ચોક્કસ સંવેદનાત્મક ઉત્તેજના સામેની ઝડપી,અનૈચ્છિક અને નિશ્ચિત પ્રતિક્રિયા છે,જેમાં સભાન વિચારની જરૂર હોતી નથી.
જ્યારે કોઈ વસ્તુ અચાનક આંખની નજીક આવે ત્યારે પોપચાં બંધ થઈ જવા એ રક્ષણાત્મક પરાવર્તી ક્રિયાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેને કોર્નિયલ રિફ્લેક્સ અથવા બ્લિંક રિફ્લેક્સ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રતિક્રિયા મગજના નીચેના ભાગ (brainstem) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે અને આંખને સંભવિત ઈજાથી બચાવવા માટે આપમેળે થાય છે.
વિકલ્પ $A$,$B$,અને $C$ એ શીખેલી વર્તણૂકો અથવા જટિલ અનુકૂલિત પ્રતિક્રિયાઓ છે જેમાં મગજના ઉચ્ચ સ્તરના પ્રોસેસિંગની જરૂર પડે છે.

(D) પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની અનૈચ્છિક,ઝડપી અને સ્વયંસંચાલિત પ્રતિક્રિયા છે જેમાં સભાન વિચારનો સમાવેશ થતો નથી.
તે એક સ્વાયત્ત પ્રતિક્રિયા છે જે ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે,ઘણીવાર આપણે ઉત્તેજનાને સભાનપણે અનુભવીએ તે પહેલાં જ તે પૂર્ણ થઈ જાય છે.
આમ,પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ શરીરને અચાનક અથવા તીવ્ર ઉત્તેજનાની હાનિકારક અસરોથી બચાવવા માટે રક્ષણાત્મક પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની એક અનૈચ્છિક,ઝડપી અને સ્વયંસંચાલિત પ્રતિક્રિયા છે જે મગજના સભાન વિચાર કે હસ્તક્ષેપ વિના થાય છે.
આ ક્રિયાઓ મુખ્યત્વે કરોડરજ્જુ દ્વારા સંચાલિત થાય છે,જે સંવેદનાત્મક ઇનપુટ પર પ્રક્રિયા કરે છે અને મગજના ઉચ્ચ કેન્દ્રોને બાયપાસ કરીને સીધી મોટર આઉટપુટ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,જ્યારે મગજ દ્વારા કોઈ હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવતો નથી,ત્યારે પ્રતિભાવ કરોડરજ્જુની પરાવર્તી ક્રિયા (Spinal reflex) ને કારણે હોય છે.

(D) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાતંત્રનો પાયાનો કાર્યાત્મક એકમ છે.
એક સાદી બે-ચેતાકોષીય પરાવર્તી કમાન (મોનોસિનેપ્ટિક રિફ્લેક્સ) માં એક સંવેદી ચેતાકોષ હોય છે જે ગ્રાહી અંગમાંથી આવેલ આવેગને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (કરોડરજ્જુ) સુધી લઈ જાય છે અને એક ચાલક ચેતાકોષ (કારક ચેતાકોષ) હોય છે જે પ્રતિચારને કારક અંગ સુધી પહોંચાડે છે.
તેમાં સંવેદી ચેતાકોષ,કરોડરજ્જુ (સંકલન કેન્દ્ર તરીકે) અને કારક ચેતાકોષનો સમાવેશ થતો હોવાથી,આપેલા તમામ ઘટકો તેમાં સામેલ છે.
તેનો માર્ગ આ મુજબ છે: $Receptors \rightarrow \text{Sensory Neuron} \rightarrow \text{Spinal Cord} \rightarrow \text{Effector Neuron} \rightarrow \text{Effector Organ}$.

(A) બિન-શરતી પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ જન્મજાત,વારસાગત,જાતિ-વિશિષ્ટ અને સ્થિર હોય છે,જે મુખ્યત્વે કરોડરજ્જુ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
શરતી પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ શિક્ષણ અને અનુભવ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે અને તે મગજના સેરેબ્રલ કોર્ટેક્સ (પ્રમસ્તિષ્ક બાહ્યક) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(A) પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની એક સ્વયંભૂ,આપમેળે થતી અને યાંત્રિક પ્રતિક્રિયા છે,જે પ્રાણીની ઈચ્છા વગર થાય છે. જો મગજ નાશ પામે તો પણ કરોડરજ્જુ અકબંધ રહે છે,જે સરળ પરાવર્તી ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે. તેથી,ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં પગનું હલનચલન એ સરળ પરાવર્તી ક્રિયાનું ઉદાહરણ છે.

(B) કરોડરજ્જુની ચેતાના પૃષ્ઠ મૂળમાં સંવેદી ચેતાકોષોના અક્ષતંતુઓ હોય છે જે સંવેદનાગ્રાહીઓથી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ સુધી આવેગનું વહન કરે છે.
જો પૃષ્ઠ મૂળને કાપી નાખવામાં આવે,તો સંવેદી માર્ગ કપાઈ જાય છે.
પરિણામે,ત્વચાના ગ્રાહીઓની ઉત્તેજના દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા ચેતા આવેગો કરોડરજ્જુ કે મગજ સુધી પહોંચી શકતા નથી.
સંવેદી ઇનપુટ અવરોધિત હોવાથી,પ્રાણી ઉત્તેજના અનુભવી શકશે નહીં અને તેના માટે કોઈ પરાવર્તી કે સભાન પ્રતિભાવ દર્શાવશે નહીં.

(C) પ્રતિવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની એક અનૈચ્છિક,ઝડપી અને સ્વયંસંચાલિત પ્રતિક્રિયા છે.
તેમાં સભાન વિચાર કે મગજના ઉચ્ચ કેન્દ્રોનો સમાવેશ થતો નથી.
પ્રતિવર્તી ક્રિયામાં સામેલ ચેતા માર્ગને પ્રતિવર્તી કમાન (reflex arc) કહેવામાં આવે છે,જે મુખ્યત્વે ગ્રાહક,સંવેદી ચેતાકોષ,આંતરચેતાકોષ (પૃષ્ઠરજ્જુમાં),પ્રેરક ચેતાકોષ અને કારક અંગનો બનેલો હોય છે.
તેથી,પૃષ્ઠરજ્જુ એ પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરવા માટેનું પ્રાથમિક કેન્દ્ર છે.

(A) સ્પાઇનલ રિફ્લેક્સ એ પરાવર્તી ક્રિયાનો એક પ્રકાર છે જે મગજની સીધી સંડોવણી વગર કરોડરજ્જુ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં,સંવેદનાત્મક આવેગ પૃષ્ઠ મૂળ (dorsal root) દ્વારા કરોડરજ્જુ સુધી પહોંચે છે અને પ્રેરક પ્રતિભાવ તરત જ વક્ષ મૂળ (ventral root) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. કારણ કે સંકેતના પ્રોસેસિંગમાં મગજ સામેલ નથી,તેથી આ પ્રતિભાવ ઝડપી અને અનૈચ્છિક હોય છે. તેનાથી વિપરીત,ક્રેનિયલ રિફ્લેક્સમાં મગજ અથવા બ્રેઈનસ્ટેમ સામેલ હોય છે.

(B) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય પથ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે. ઉચ્ચ કક્ષાના પ્રાણીઓમાં, મોટાભાગની પરાવર્તી કમાન સીધી મગજમાં જતી નથી, પરંતુ કરોડરજ્જુમાં ચેતાસંધિ (synapse) બનાવે છે. આ પથમાં સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ગ્રાહી (Receptor): ઉત્તેજનાને ગ્રહણ કરે છે.
$2$. સંવેદી ચેતાકોષ: આવેગને કરોડરજ્જુ સુધી પહોંચાડે છે.
$3$. સંકલન કેન્દ્ર: કરોડરજ્જુમાં આવેલું હોય છે (આંતરચેતાકોષ).
$4$. પ્રેરક ચેતાકોષ: આવેગને કરોડરજ્જુથી કારક અંગ સુધી પહોંચાડે છે.
$5$. કારક અંગ (સ્નાયુઓ/ગ્રંથિઓ): પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $Receptor - \text{spinal cord} - \text{muscles}$ છે.

(B) ખોરાકનો સ્વાદ એક પરાવર્તી ક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે જેને જઠરના સ્ત્રાવનો સેફાલિક તબક્કો કહેવામાં આવે છે.
આ પરાવર્તી ક્રિયા વેગસ ચેતા $(CN \ X)$ દ્વારા થાય છે.
જ્યારે ખોરાકનો સ્વાદ લેવામાં આવે છે,ત્યારે સંવેદનાત્મક સંકેતો મગજમાં મોકલવામાં આવે છે,જે પછી જઠરમાં વેગલ આવેગ મોકલે છે.
આ વેગલ આવેગ જઠરની ગ્રંથીઓને જઠરરસનો સ્ત્રાવ કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જેને ઘણીવાર 'એપેટાઈટ જ્યુસ' અથવા 'સેફાલિક જ્યુસ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) સ્વાદિષ્ટ ખોરાકને જોવાથી આંખો દ્વારા સંવેદનાત્મક સંકેતો મગજ (ખાસ કરીને હાયપોથેલેમસ અને લાળ ગ્રંથિના કેન્દ્રો) સુધી પહોંચે છે.
આ સંકેતો સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર,ખાસ કરીને પેરાસિમ્પેથેટિક ચેતાતંત્ર દ્વારા પરાવર્તી ક્રિયા (reflex action) પ્રેરે છે.
પેરાસિમ્પેથેટિક ચેતાઓ લાળ ગ્રંથિઓને લાળ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે,જે પાચન માટે શરીરને તૈયાર કરે છે.
તેથી,આ ચેતાતંત્ર દ્વારા સંચાલિત એક અનુકૂલિત પરાવર્તી ક્રિયાનું ઉદાહરણ છે,જેને ચેતાકીય પ્રતિભાવ (Neural response) કહેવામાં આવે છે.

(D) અચાનક તેજસ્વી પ્રકાશના પ્રતિભાવમાં,પરાસાનુકંપી ચેતાતંત્ર ($parasympathetic$ $nervous$ $system$) દ્વારા $sphincter$ $pupillae$ સ્નાયુઓના સંકોચનને કારણે કીકી સંકોચાય છે. આ પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયા રેટિનાને વધુ પડતી પ્રકાશની તીવ્રતાથી થતા સંભવિત નુકસાનથી બચાવવામાં મદદ કરે છે.

(B) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે. સક્રિય વીજસ્થિતિમાનના વહનનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. સંવેદના ગ્રાહકો $(v)$ ઉત્તેજનાને ગ્રહણ કરે છે.
$2$. આ આવેગ સંવેદી ચેતાકોષ $(iv)$ દ્વારા મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર તરફ વહન પામે છે.
$3$. કરોડરજ્જુમાં,આ આવેગ આંતર ચેતાકોષ $(ii)$ ને સ્થાનાંતરિત થાય છે.
$4$. ત્યારબાદ આંતર ચેતાકોષ આ સંકેતને ચાલક ચેતાકોષ $(iii)$ ને આપે છે.
$5$. અંતે,ચાલક ચેતાકોષ આ આવેગને પ્રતિચારક અંગ $(i)$ સુધી પહોંચાડે છે,જે પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $v, iv, ii, iii, i$ છે.

(C) પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની અનૈચ્છિક અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા છે.
તે મુખ્યત્વે $Central \ Nervous \ System$ $(CNS)$ એટલે કે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જેમાં કરોડરજ્જુ પરાવર્તી કમાન $(reflex \ arc)$ માટેના પ્રોસેસિંગ સેન્ટર તરીકે કાર્ય કરે છે.
જોકે મગજ ઉચ્ચ સ્તરની પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે,પરંતુ પરાવર્તી કમાન પોતે કરોડરજ્જુ દ્વારા સંચાલિત થાય છે જેથી સંભવિત જોખમ સામે ઝડપી પ્રતિક્રિયા સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

(C) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે.
તેના સૌથી સરળ સ્વરૂપમાં,તે ઓછામાં ઓછા એક સંવેદી (afferent) ચેતાકોષ અને એક પ્રેરક (efferent) ચેતાકોષની બનેલી હોય છે.
સંવેદી ચેતાકોષ ઉત્તેજના મેળવે છે અને આવેગને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર સુધી પહોંચાડે છે,જ્યારે પ્રેરક ચેતાકોષ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાંથી પ્રતિચારને અસરકારક અંગ (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) સુધી લઈ જાય છે.
તેથી,પરાવર્તી કમાનમાં સંવેદી અને પ્રેરક બંને ચેતાકોષોનો સમાવેશ થાય છે.

(B) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું સંચાલન કરે છે.
તેમાં ઓછામાં ઓછા એક સંવેદી ચેતાકોષ (ગ્રાહક) અને એક ચાલક ચેતાકોષ (કારક) નો સમાવેશ થાય છે જે શ્રેણીબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
આ માર્ગમાં સામાન્ય રીતે નીચેના ઘટકો હોય છે:
$1$. ગ્રાહક જે ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$2$. સંવેદી (અભિવાહી) ચેતાકોષ જે આવેગને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર સુધી લઈ જાય છે.
$3$. સંકલન કેન્દ્ર (મોટે ભાગે કરોડરજ્જુમાં) જ્યાં સંકેતનું પ્રક્રિયાકરણ થાય છે.
$4$. ચાલક (અપવાહી) ચેતાકોષ જે પ્રતિચારને કારક સુધી લઈ જાય છે.
$5$. કારક (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) જે ક્રિયા કરે છે.
તેથી,તે એક કાર્યાત્મક એકમ છે જે ચેતાકીય માર્ગ દ્વારા ગ્રાહકોને કારકો સાથે જોડે છે.

(D) પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની અનૈચ્છિક અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા છે. પરાવર્તી ક્રિયા દરમિયાન ચેતા આવેગ જે માર્ગને અનુસરે છે તેને પરાવર્તી કમાન કહેવામાં આવે છે. સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. ગ્રાહી: ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$2$. સંવેદી ચેતા (અભિવાહી ચેતાકોષ): સંકેતને $CNS$ સુધી પહોંચાડે છે.
$3$. $CNS$ (મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર): માહિતીનું અર્થઘટન કરે છે અને પ્રતિચાર ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. પ્રતિચારક અંગ (ચાલક ચેતાકોષ): પ્રતિચારને સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ સુધી પહોંચાડે છે જેથી ક્રિયા પૂર્ણ થાય.

(C) પરાવર્તી ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની અનૈચ્છિક અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા છે.
તે મુખ્યત્વે $Central \text{ } Nervous \text{ } System$ $(CNS)$ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે, જેમાં મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં કરોડરજ્જુનો સમાવેશ થાય છે.
પરાવર્તી કમાનમાં સંવેદી ચેતાકોષ, આંતરચેતાકોષ ($CNS$ ની અંદર) અને ચાલક ચેતાકોષનો સમાવેશ થાય છે.
સંકેતોનું પ્રક્રિયાકરણ અને સંકલન $CNS$ ની અંદર થતું હોવાથી, તે સાચો જવાબ છે.

(B) સ્વાદિષ્ટ ખોરાકને જોઈને કે તેની સુગંધથી મોઢામાં પાણી આવવું (લાળ ઝરવી) એ $Neural$ $reflex$ (ચેતાકીય પરાવર્તિત ક્રિયા) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ એક અનુકૂલિત પરાવર્તિત ક્રિયા છે જે સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. જ્યારે ખોરાક જોવામાં આવે છે,ત્યારે સંવેદી આવેગો મગજ સુધી પહોંચે છે,જે પાચનની તૈયારીના ભાગરૂપે લાળ ગ્રંથિઓને લાળ ઉત્પન્ન કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે. આ પ્રક્રિયા ચેતાતંત્ર દ્વારા સંકલિત થાય છે,જેમાં મુખ્યત્વે પરાનુકંપી ચેતાતંત્રનો સમાવેશ થાય છે.

(A) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે।
એક સામાન્ય પરાવર્તી કમાનમાં, માર્ગ નીચે મુજબના ક્રમમાં હોય છે:
$1$. $\text{ગ્રાહી}$ $\text{અંગ}$ (Receptor organ) ઉત્તેજનાને પારખે છે।
$2$. સંવેદી ચેતાકોષ સંકેતને $\text{કરોડરજ્જુ}$ (Spinal cord) સુધી લઈ જાય છે।
$3$. સંકેત પર પ્રક્રિયા થાય છે અને ચાલક ચેતાકોષ પ્રતિભાવને કારક અંગ સુધી લઈ જાય છે, જે સામાન્ય રીતે $\text{સ્નાયુઓ}$ (Muscles) હોય છે।
તેથી, સાચો ક્રમ $\text{ગ્રાહી}$ $\text{અંગ}$ - $\text{કરોડરજ્જુ}$ - $\text{સ્નાયુઓ}$ છે।

(C) ઘૂંટણના આંચકાની પરાવર્તી ક્રિયા એ મોનોસિનેપ્ટિક પરાવર્તી કમાનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
$1$. તેમાં સંવેદી ગ્રાહક (સ્નાયુ ત્રાક) હોય છે જે ખેંચાણને પારખે છે.
$2$. સંવેદી ચેતાકોષ આવેગને કરોડરજ્જુ સુધી લઈ જાય છે.
$3$. કરોડરજ્જુમાં,સંવેદી ચેતાકોષ સીધો જ ચાલક ચેતાકોષ સાથે જોડાય છે (આ ચોક્કસ મોનોસિનેપ્ટિક માર્ગમાં કોઈ આંતરચેતાકોષો સામેલ હોતા નથી).
$4$. ત્યારબાદ ચાલક ચેતાકોષ આવેગને અસરકારક સ્નાયુ સુધી લઈ જાય છે,જેનાથી સ્નાયુનું સંકોચન થાય છે.
$5$. આ પરાવર્તી ક્રિયામાં મગજ સામેલ હોતું નથી,કારણ કે તે સંપૂર્ણપણે કરોડરજ્જુ દ્વારા સંચાલિત અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે.

(D) પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયા એ ઉત્તેજના સામેની અનૈચ્છિક,ઝડપી અને સ્વયંસંચાલિત પ્રતિક્રિયા છે જેમાં સભાન વિચારની જરૂર હોતી નથી.
$A$ અને $B$ એ સભાન,સ્વૈચ્છિક પ્રતિક્રિયાઓ છે જેમાં મગજના ઉચ્ચ કેન્દ્રો સામેલ હોય છે.
$C$ (લાળનું ઝરવું) એ એક પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયા છે,પરંતુ તેનો અનુભવ ઘણીવાર સભાનપણે થાય છે.
$D$ (પરિસંકોચન ગતિ) એ એક અનૈચ્છિક,સ્વાયત્ત પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયા છે જે આપણી સભાન જાગૃતિ કે નિયંત્રણ વગર પાચન માર્ગમાં સતત ચાલુ રહે છે.

(A) આપેલી આકૃતિ ઘૂંટણના આંચકાના પરાવર્તી કમાન (knee-jerk reflex arc) ને દર્શાવે છે.
આ આકૃતિમાં:
$a$ એ સ્નાયુમાંથી ઉદ્ભવતા સ્નાયુ તંતુ અથવા એફરન્ટ પાથવે (સંવેદી ચેતાકોષ) તરફ નિર્દેશ કરે છે.
$b$ એ કરોડરજ્જુના ગ્રે મેટર (ધૂસર દ્રવ્ય) તરફ નિર્દેશ કરે છે,જે કેન્દ્રમાં $H$ આકારનો ભાગ છે.
$c$ એ મોટર એન્ડપ્લેટ (અથવા ચેતાસ્નાયુ સંધાન) તરફ નિર્દેશ કરે છે જ્યાં મોટર ન્યુરોન સ્નાયુ સાથે જોડાય છે.
તેથી,સાચી ઓળખ $a -$ એફરન્ટ પાથવે,$b -$ ગ્રે મેટર,$c -$ મોટર એન્ડપ્લેટ છે.

(B) ઇવાન પાવલોવ એક રશિયન શરીરવિજ્ઞાની હતા જેઓ મુખ્યત્વે શાસ્ત્રીય અભિસંધાન (Classical Conditioning) પરના તેમના કાર્ય માટે જાણીતા છે.
તેમણે $Conditioned \text{ } reflex \text{ } action$ (શરતી પરાવર્તી ક્રિયા) ના ખ્યાલને સમજાવવા માટે કૂતરાઓ પર પ્રયોગો કર્યા હતા.
તેમના પ્રયોગોમાં, તેમણે કૂતરાઓમાં શરતી પ્રતિભાવ (લાળ ઝરવી) મેળવવા માટે તટસ્થ ઉત્તેજક (જેમ કે ઘંટડી) ને અશરતી ઉત્તેજક (ખોરાક) સાથે જોડ્યું હતું.

(A) પરાવર્તી કમાનમાં,ચેતા આવેગનો માર્ગ નીચે મુજબ છે:
$1$. $A$ એ સંવેદનાંગ (ગ્રાહક) દર્શાવે છે જે ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$2$. $B$ એ સંવેદી ચેતા (અભિવાહી ચેતાકોષ) દર્શાવે છે જે આવેગને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર તરફ લઈ જાય છે.
$3$. $C$ એ કરોડરજ્જુના ભૂખરા દ્રવ્યનું પૃષ્ઠ શિંગ દર્શાવે છે,જ્યાં સંવેદી ચેતાકોષો પ્રવેશે છે.
$4$. $D$ એ આંતરચેતા (રિલે ચેતાકોષ) દર્શાવે છે જે સંવેદી અને પ્રેરક ચેતાકોષોને જોડે છે.
$5$. $E$ એ કરોડરજ્જુના ભૂખરા દ્રવ્યનું વક્ષ શિંગ દર્શાવે છે,જ્યાંથી પ્રેરક ચેતાકોષો બહાર નીકળે છે.
$6$. $F$ એ પ્રેરક ચેતા (અપવાહી ચેતાકોષ) દર્શાવે છે જે આવેગને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રથી દૂર લઈ જાય છે.
$7$. $G$ એ કારક (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) દર્શાવે છે જે પ્રતિચાર આપે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A =$ સંવેદનાંગ,$B =$ સંવેદી ચેતા,$C =$ પૃષ્ઠ શિંગ,$D =$ આંતરચેતા,$E =$ વક્ષ શિંગ,$F =$ પ્રેરક ચેતા,$G =$ કારક છે.

(N/A) પરાવર્તી ક્રિયા એ પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રના ઉત્તેજન સામેની એવી સંપૂર્ણ પ્રતિક્રિયા છે જે અનૈચ્છિક રીતે,સભાન પ્રયત્ન કે વિચાર વગર થાય છે અને જેમાં મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ ના કોઈ ભાગની સંડોવણી જરૂરી હોય છે.
જ્યારે શરીરનો કોઈ ભાગ અત્યંત ગરમ,ઠંડી,અણીદાર વસ્તુઓ અથવા ડરામણા કે ઝેરી પ્રાણીઓના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે આપણે તેને અચાનક પાછો ખેંચી લઈએ છીએ.
પરાવર્તી માર્ગ,જેને પરાવર્તી કમાન કહેવાય છે,તેમાં ઓછામાં ઓછા એક અંતર્વાહી ચેતાકોષ (ગ્રાહી) અને એક બહિર્વાહી (અસરકર્તા) ચેતાકોષનો સમાવેશ થાય છે જે શ્રેણીમાં યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
અંતર્વાહી ચેતાકોષ સંવેદી અંગ પાસેથી સંકેત મેળવે છે અને આવેગને પૃષ્ઠ ચેતામૂળ દ્વારા કરોડરજ્જુના સ્તરે $CNS$ માં પ્રસારિત કરે છે.
ત્યારબાદ બહિર્વાહી ચેતાકોષ $CNS$ માંથી સંકેતોને અસરકર્તા (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) સુધી પહોંચાડે છે. આમ,ઉત્તેજના અને પ્રતિભાવ મળીને પરાવર્તી કમાન બનાવે છે,જે ઘૂંટણના આંચકાની પરાવર્તી ક્રિયામાં દર્શાવેલ છે.

(N/A) પરાવર્તી ક્રિયા એ કોઈ ઉત્તેજના સામેની ઝડપી અને અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે,જે સભાન વિચાર કે પ્રયત્ન વિના થાય છે.
જ્યારે આપણા શરીરનો કોઈ ભાગ અત્યંત ગરમ,ઠંડી,તીક્ષ્ણ કે જોખમી વસ્તુઓના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે શરીર તરત જ તે ઉત્તેજનાથી દૂર થવા માટે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આ પ્રક્રિયામાં પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર અને કરોડરજ્જુ (મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રનો ભાગ) સામેલ હોય છે,જે સંભવિત નુકસાનથી બચવા માટે ઝડપી પ્રેરક પ્રતિચાર (motor response) ઉત્પન્ન કરે છે.

(N/A) પરાવર્તી ક્રિયા મગજ અથવા કરોડરજ્જુના પરાવર્તી કેન્દ્રો દ્વારા થાય છે.
આ એક ખૂબ જ ઝડપી અને અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે જે પ્રાણીની સભાન જાણકારી વિના થાય છે.
આવી ક્રિયાઓ પ્રાણીને નુકસાનકારક ઉત્તેજનાઓથી બચાવવા માટે રક્ષણાત્મક પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,જ્યારે કોઈ પ્રાણી ગરમ સપાટીને સ્પર્શે છે,ત્યારે અંગનું તાત્કાલિક પાછું ખેંચાઈ જવું તેને નુકસાનથી બચાવે છે.
જો પરાવર્તી ક્રિયા ન થતી હોત,તો પ્રાણીઓને ગંભીર ઈજા થવાની શક્યતા રહેત; તેથી,પરાવર્તી ક્રિયા સ્વભાવે રક્ષણાત્મક છે.

(N/A) $(1)$ શરીરનો કોઈ ભાગ જ્યારે અત્યંત ઠંડી,ગરમ,અણીદાર કે ડરામણી વસ્તુઓના સંપર્કમાં આવે ત્યારે તે ભાગનું અચાનક પાછું ખેંચાઈ જવું તેને પરાવર્તી ક્રિયા કહે છે. પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રની ઉત્તેજના સામેની પ્રતિક્રિયાની આ સમગ્ર પ્રક્રિયા અનૈચ્છિક રીતે,સભાન પ્રયત્ન કે વિચાર વગર અને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રની સંડોવણી સાથે થાય છે.

(C) પરિઘવર્તી ચેતા ઉત્તેજના સામેની પ્રતિક્રિયાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા જે અનૈચ્છિક રીતે થાય છે,એટલે કે સભાન પ્રયત્ન કે વિચાર વગર,અને જેમાં મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના કોઈ ભાગની સંડોવણી જરૂરી હોય છે,તેને પરાવર્તી ક્રિયા (Reflex action) કહેવામાં આવે છે.

(B) પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ એ ઉત્તેજના સામેની અનૈચ્છિક અને ઝડપી પ્રતિક્રિયાઓ છે.
તે મુખ્યત્વે કરોડરજ્જુની પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ અને મસ્તિષ્કની પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
કરોડરજ્જુની પ્રતિવર્તી ક્રિયાઓ પૃષ્ઠરજ્જુ (Spinal cord) દ્વારા સંચાલિત થાય છે,જે આ ઝડપી અને રક્ષણાત્મક પ્રતિભાવો માટે પ્રક્રિયા કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
આનાથી શરીર મગજમાંથી સભાન ઇનપુટની રાહ જોયા વિના હાનિકારક ઉત્તેજના સામે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.

(C) ઘૂંટણનો આંચકો (knee-jerk reflex) એ કરોડરજ્જુની પરાવર્તી ક્રિયાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
તેમાં સંવેદી ચેતાકોષ (સ્નાયુ ત્રાક દ્વારા ખેંચાણ અનુભવે છે),ચાલક ચેતાકોષ (સ્નાયુનું સંકોચન કરે છે) અને કરોડરજ્જુનો સમાવેશ થાય છે.
આ પરાવર્તી ક્રિયાના પ્રક્રિયામાં મગજ સામેલ હોતું નથી,કારણ કે તે શરીરનું સંતુલન જાળવવા માટેની એક અનૈચ્છિક અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા છે.

(D) પરસેવો થવો (શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવું) એ પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયા નથી. તે સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર (autonomic nervous system) દ્વારા નિયંત્રિત થતી એક શારીરિક પ્રક્રિયા છે જે હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવા માટે થાય છે,જ્યારે પ્રતિક્ષિપ્ત ક્રિયાઓ એ ઉત્તેજના સામેની ઝડપી અને અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયાઓ છે.

(D) પરાવર્તી પથ,જેને પરાવર્તી કમાન (reflex arc) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ઓછામાં ઓછા ત્રણ ઘટકોનો બનેલો છે:
$1$. એક સંવેદી (afferent) ચેતાકોષ જે ગ્રાહી અંગમાંથી સંકેતને મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર સુધી લઈ જાય છે.
$2$. એક આંતરચેતાકોષ (interneuron) જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (કરોડરજ્જુ) માં આવેલો હોય છે અને સંકેતનું પ્રક્રિયાકરણ કરે છે.
$3$. એક પ્રેરક (efferent) ચેતાકોષ જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાંથી પ્રતિભાવ સંકેતને કારક અંગ (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) સુધી લઈ જાય છે.
તેથી,સાચો પથ એક સંવેદી,એક પ્રેરક અને એક આંતરચેતાકોષનો બનેલો હોય છે.

(B) પ્રતિવર્તી ક્રિયા એ કોઈ ચોક્કસ ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં શરીરના કોઈ અંગ કે ભાગની તાત્કાલિક અને અનૈચ્છિક ક્રિયા છે.
પ્રતિવર્તી ક્રિયા દરમિયાન ચેતા આવેગો જે માર્ગને અનુસરે છે તેને રિફ્લેક્સ આર્ક (પ્રતિવર્તી કમાન) કહેવામાં આવે છે.
આ ક્રમ નીચે મુજબ છે:
ગ્રાહી (ઉત્તેજના પારખે છે) $\rightarrow$ સંવેદી ચેતાકોષ $\rightarrow$ કરોડરજ્જુ (સંકલન કેન્દ્ર) $\rightarrow$ પ્રેરક ચેતાકોષ $\rightarrow$ સ્નાયુઓ (કારક અંગ).
તેથી,સાચો માર્ગ છે: ગ્રાહી $\rightarrow$ કરોડરજ્જુ $\rightarrow$ સ્નાયુઓ.

(B) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે. પરાવર્તી કમાનમાં ઘટનાઓનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રક્રિયા $V$ (સંવેદી ગ્રાહી) થી શરૂ થાય છે,જે ઉત્તેજનાને પારખે છે.
$2$. સંકેત $IV$ (સંવેદી ચેતાકોષ) દ્વારા મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
$3$. કરોડરજ્જુમાં,સંકેત $II$ (આંતરચેતાકોષ) માંથી પસાર થાય છે.
$4$. ત્યારબાદ સંકેત $III$ (ચાલક ચેતાકોષ) ને મોકલવામાં આવે છે.
$5$. અંતે,$III$ (ચાલક ચેતાકોષ) પ્રતિભાવ આપવા માટે આવેગને $I$ (કારક અંગ) સુધી લઈ જાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $V, IV, II, III, I$ છે.

(A) આપેલ આકૃતિ પરાવર્તી કમાન (reflex arc) દર્શાવે છે અને તેનું નામનિર્દેશન નીચે મુજબ છે:
$A$ કરોડરજ્જુનું બહારનું શ્વેત દ્રવ્ય (White matter) દર્શાવે છે.
$B$ અંદરનું પતંગિયા આકારનું ભૂખરું દ્રવ્ય (Grey matter) દર્શાવે છે.
$C$ પૃષ્ઠ મૂળ (Dorsal root) દર્શાવે છે,જે સંવેદી માહિતીને કરોડરજ્જુમાં લઈ જાય છે.
$D$ વક્ષ મૂળ (Ventral root) દર્શાવે છે,જે પ્રેરક માહિતીને કરોડરજ્જુની બહાર લઈ જાય છે.
$E$ કરોડરજ્જુ ચેતા (Spinal nerve) દર્શાવે છે,જે પૃષ્ઠ અને વક્ષ મૂળના જોડાણથી બને છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-$ શ્વેત દ્રવ્ય,$B-$ ભૂખરું દ્રવ્ય,$C-$ પૃષ્ઠ મૂળ,$D-$ વક્ષ મૂળ,$E-$ કરોડરજ્જુ ચેતા છે.

(A) પરાવર્તી કમાન એ ચેતામાર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું સંચાલન કરે છે.
તેમાં એક ગ્રાહી,એક સંવેદી (અભિવર્તી) ચેતાકોષ,એક સંકલન કેન્દ્ર (સામાન્ય રીતે કરોડરજ્જુમાં),એક પ્રેરક (અપવર્તી) ચેતાકોષ અને એક કારક અંગ (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,તે ગ્રાહી ચેતામાર્ગ અને કારક ચેતાકોષ ધરાવતું એક કાર્યાત્મક એકમ છે.

(N/A) પરિઘવર્તી ચેતાતંત્રની ઉત્તેજના સામે થતી પ્રતિક્રિયાની સમગ્ર પ્રક્રિયા,જે અનૈચ્છિક રીતે,સભાન પ્રયત્નો કે વિચાર વગર થાય છે અને જેમાં મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રના કોઈ ભાગની સંડોવણી જરૂરી હોય છે,તેને પરાવર્તી ક્રિયા કહેવામાં આવે છે.

(B) પરાવર્તી કમાન એ પરાવર્તી ક્રિયામાં ચેતા આવેગો દ્વારા લેવામાં આવતા માર્ગ દ્વારા રચાય છે.
- તે ઓછામાં ઓછા એક સંવેદી ચેતાકોષ (ગ્રાહી) અને એક ચાલક (કારક) ચેતાકોષની બનેલી હોય છે જે શ્રેણીમાં યોગ્ય રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
- સંવેદી ચેતાકોષ સંવેદી અંગમાંથી સંકેત મેળવે છે અને પૃષ્ઠ ચેતામૂળ દ્વારા $CNS$ (કરોડરજ્જુના સ્તરે) માં આવેગનું વહન કરે છે.
- ત્યારબાદ ચાલક ચેતાકોષ $CNS$ માંથી સંકેતોને કારક (સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ) સુધી પહોંચાડે છે.
- આમ,ઉત્તેજના અને પ્રતિચાર મળીને પરાવર્તી કમાન બનાવે છે,જે ઘૂંટણના આંચકા (knee-jerk reflex) માં જોવા મળે છે.

(B) પરાવર્તી કમાન એ ચેતાકીય માર્ગ છે જે પરાવર્તી ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે.
સામાન્ય પરાવર્તી કમાનમાં,સંકેત નીચેના ક્રમમાં વહન પામે છે:
$1$. ગ્રાહી: ઉત્તેજનાને ગ્રહણ કરે છે.
$2$. સંવેદીચેતા: ગ્રાહીથી મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (કરોડરજ્જુ) સુધી આવેગનું વહન કરે છે.
$3$. આંતરચેતાકોષ: કરોડરજ્જુમાં સંકેતનું પ્રક્રિયાકરણ કરે છે.
$4$. ચાલકચેતા: કરોડરજ્જુથી પ્રેરક અંત:પટ્ટીકા (સ્નાયુ કે ગ્રંથિ) સુધી પ્રતિચારનું વહન કરે છે.
$5$. પ્રેરક અંત:પટ્ટીકા: સ્નાયુ અથવા ગ્રંથિ જે ક્રિયા કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ ગ્રાહી $\rightarrow$ સંવેદીચેતા $\rightarrow$ આંતરચેતાકોષ $\rightarrow$ ચાલકચેતા $\rightarrow$ પ્રેરક અંત:પટ્ટીકા છે.

(C) પરાવર્તી કમાનમાં, સંવેદી ચેતાકોષ (અભિવાહી ચેતાકોષ) ગ્રાહી અંગથી કરોડરજ્જુ સુધી ચેતા આવેગનું વહન કરે છે. આ સંવેદી ચેતાકોષોના કોષકાય કરોડરજ્જુની ચેતાના $Dorsal \text{ } root \text{ } ganglion$ (પૃષ્ઠમૂળ ચેતાકંદ) માં આવેલા હોય છે. ત્યારબાદ આ ચેતાકોષનો અક્ષતંતુ પૃષ્ઠમૂળ દ્વારા કરોડરજ્જુમાં પ્રવેશે છે અને આંતરચેતાકોષ અથવા સીધા પ્રેરક ચેતાકોષ સાથે ચેતોપાગમ (synapse) બનાવે છે.