પ્રાણી પેશીઓના પ્રકારો જણાવીને અધિચ્છદ પેશી (Epithelial tissue) પર વિગતવાર નોંધ લખો.

(A) $\Rightarrow$ કોષોના કાર્યના આધારે પ્રાણીઓમાં ચાર પ્રકારની પેશીઓ જોવા મળે છે: $(i)$ અધિચ્છદ,$(ii)$ સંયોજક,$(iii)$ સ્નાયુ અને $(iv)$ ચેતા પેશી.
$\Rightarrow$ અધિચ્છદ પેશીને અધિચ્છદ (Epithelium) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પેશી મુક્ત સપાટી ધરાવે છે,જે શરીરના પ્રવાહી અથવા બાહ્ય વાતાવરણનો સામનો કરે છે અને આમ શરીરના કોઈ ભાગ માટે આવરણ અથવા અસ્તર પૂરું પાડે છે. કોષો આંતરકોષીય આધારક સાથે ચુસ્ત રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
$\Rightarrow$ અધિચ્છદ પેશી બે પ્રકારની હોય છે: $(1)$ સરળ અધિચ્છદ,$(2)$ સંયુક્ત અધિચ્છદ.
$\Rightarrow$ સરળ અધિચ્છદ કોષોના એક સ્તરની બનેલી હોય છે અને શરીરની ગુહાઓ,નલિકાઓ અને નળીઓ માટે અસ્તર તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(1)$ સરળ અધિચ્છદ: કોષોના માળખાકીય ફેરફારના આધારે,સરળ અધિચ્છદને ત્રણ પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે: $(a)$ લાદીસમ (Squamous),$(b)$ ઘનાકાર (Cuboidal),$(c)$ સ્તંભાકાર (Columnar).
$(a)$ લાદીસમ અધિચ્છદ: તે અનિયમિત સીમાઓ ધરાવતા ચપટા કોષોના એક પાતળા સ્તરની બનેલી હોય છે. તે રુધિરવાહિનીઓની દીવાલો અને ફેફસાના વાયુકોષ્ઠોમાં જોવા મળે છે અને પ્રસરણ સીમા બનાવવાનું કાર્ય કરે છે.
$(b)$ ઘનાકાર અધિચ્છદ: આ પેશી ઘન જેવા કોષોના એક સ્તરની બનેલી હોય છે. તે સામાન્ય રીતે ગ્રંથીઓની નલિકાઓ અને મૂત્રપિંડના નલિકામય ભાગોમાં જોવા મળે છે અને તેનું મુખ્ય કાર્ય સ્ત્રાવ અને શોષણ છે.
$(c)$ સ્તંભાકાર અધિચ્છદ: તે ઊંચા અને પાતળા કોષોના એક સ્તરની બનેલી હોય છે. તેમના કોષકેન્દ્રો પાયાના ભાગે આવેલા હોય છે. તે જઠર અને આંતરડાના અસ્તરમાં જોવા મળે છે અને શોષણ અને સ્ત્રાવમાં મદદ કરે છે.
$\Rightarrow$ પક્ષ્મલ અધિચ્છદ: જો સ્તંભાકાર અથવા ઘનાકાર કોષો તેમની મુક્ત સપાટી પર પક્ષ્મો (cilia) ધરાવતા હોય,તો તેમને પક્ષ્મલ અધિચ્છદ કહેવામાં આવે છે. તેમનું કાર્ય અધિચ્છદ પર કણો અથવા શ્લેષ્મને ચોક્કસ દિશામાં ખસેડવાનું છે. તે મુખ્યત્વે શ્વાસવાહિકાઓ અને અંડવાહિની જેવી પોલાણવાળા અંગોની આંતરિક સપાટી પર હાજર હોય છે.
$\Rightarrow$ ગ્રંથિય અધિચ્છદ: કેટલાક સ્તંભાકાર અથવા ઘનાકાર કોષો સ્ત્રાવ માટે વિશિષ્ટ બને છે અને તેને ગ્રંથિય અધિચ્છદ કહેવામાં આવે છે. તે મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે: $(i)$ એકકોષીય (દા.ત.,પાચનમાર્ગના ગોબ્લેટ કોષો) અને $(ii)$ બહુકોષીય (દા.ત.,લાળ ગ્રંથિ). તેમના સ્ત્રાવને ઠાલવવાની પદ્ધતિના આધારે,ગ્રંથીઓને $(i)$ બહિઃસ્ત્રાવી (નલિકા સાથે) અને $(ii)$ અંતઃસ્ત્રાવી (નલિકાવિહીન) ગ્રંથીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે.
$(2)$ સંયુક્ત અધિચ્છદ: તે કોષોના એક કરતા વધુ સ્તરોની બનેલી હોય છે અને તેથી સ્ત્રાવ અને શોષણમાં મર્યાદિત ભૂમિકા ભજવે છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય રાસાયણિક અને યાંત્રિક તાણ સામે રક્ષણ પૂરું પાડવાનું છે. તે ત્વચાની સૂકી સપાટી,મુખગુહાની ભીની સપાટી,કંઠનળી,લાળ ગ્રંથીઓની નલિકાઓ અને સ્વાદુપિંડની નલિકાઓના આંતરિક અસ્તરને આવરે છે.
$\Rightarrow$ કોષીય જોડાણો: અધિચ્છદના તમામ કોષો થોડા આંતરકોષીય પદાર્થ સાથે જોડાયેલા હોય છે. વિશિષ્ટ જોડાણો તેના વ્યક્તિગત કોષો વચ્ચે માળખાકીય અને કાર્યાત્મક કડીઓ પૂરી પાડે છે: $(i)$ ટાઈટ જંકશન (પેશીમાં પદાર્થોને લીક થતા અટકાવે છે),$(ii)$ એડહેરિંગ જંકશન (પડોશી કોષોને એકસાથે રાખવા માટે સિમેન્ટિંગ કરે છે),અને $(iii)$ ગેપ જંકશન (આયનો,નાના અણુઓ અને ક્યારેક મોટા અણુઓના ઝડપી સ્થાનાંતરણ માટે નજીકના કોષોના કોષરસને જોડીને કોષોને એકબીજા સાથે વાતચીત કરવામાં મદદ કરે છે).