દ્રાવ્યતા એટલે શું? પ્રવાહી દ્રાવકમાં ઘન દ્રાવ્યની દ્રાવ્યતા સમજાવો.

(N/A) કોઈપણ પદાર્થની દ્રાવ્યતા એટલે ચોક્કસ તાપમાને દ્રાવકના ચોક્કસ જથ્થામાં ઓગળી શકતા તે પદાર્થનો મહત્તમ જથ્થો.
દરેક ઘન પદાર્થ આપેલ પ્રવાહીમાં ઓગળતો નથી. $NaCl$ અને ખાંડ પાણીમાં સરળતાથી ઓગળે છે,જ્યારે નેપ્થલીન અને એન્થ્રાસીન ઓગળતા નથી. બીજી તરફ,નેપ્થલીન અને એન્થ્રાસીન બેન્ઝીનમાં સરળતાથી ઓગળે છે,પરંતુ $NaCl$ અને ખાંડ ઓગળતા નથી.
ધ્રુવીય દ્રાવ્ય ધ્રુવીય દ્રાવકમાં અને અધ્રુવીય દ્રાવ્ય અધ્રુવીય દ્રાવકમાં ઓગળે છે. સામાન્ય રીતે,જો બે પદાર્થો વચ્ચે આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ સમાન હોય તો દ્રાવ્ય દ્રાવકમાં ઓગળે છે,જેને 'like dissolves like' કહેવાય છે.
જ્યારે ઘન દ્રાવ્યને દ્રાવકમાં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે થોડો દ્રાવ્ય ઓગળે છે અને દ્રાવણમાં તેની સાંદ્રતા વધે છે. આ પ્રક્રિયાને ઓગળવાની પ્રક્રિયા (dissolution) કહેવાય છે.
દ્રાવણમાં રહેલા કેટલાક દ્રાવ્યના કણો ઘન દ્રાવ્યના કણો સાથે અથડાય છે અને દ્રાવણમાંથી અલગ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને સ્ફટિકીકરણ (crystallisation) કહેવાય છે.
એક તબક્કો એવો આવે છે જ્યારે બંને પ્રક્રિયાઓ સમાન દરે થાય છે. આવી સ્થિતિમાં,દ્રાવણમાં જતા દ્રાવ્યના કણોની સંખ્યા અને દ્રાવણમાંથી બહાર આવતા કણોની સંખ્યા સમાન થાય છે અને ગતિશીલ સંતુલન સ્થપાય છે: $Solute + Solvent \rightleftharpoons Solution$.
આ તબક્કે,આપેલ તાપમાન અને દબાણે દ્રાવણમાં દ્રાવ્યની સાંદ્રતા અચળ રહે છે. જે દ્રાવણમાં સમાન તાપમાન અને દબાણે વધુ દ્રાવ્ય ઓગાળી શકાતો નથી તેને સંતૃપ્ત દ્રાવણ કહેવાય છે.
દ્રાવ્યતાને અસર કરતા પરિબળો:
$(i)$ તાપમાનની અસર: ઘન પદાર્થની પ્રવાહીમાં દ્રાવ્યતા તાપમાન પર આધાર રાખે છે. લે-શેટેલિયરના સિદ્ધાંત મુજબ,જો ઓગળવાની પ્રક્રિયા ઉષ્માશોષક $(\Delta_{sol} H > 0)$ હોય,તો તાપમાન વધતા દ્રાવ્યતા વધે છે. જો તે ઉષ્માક્ષેપક $(\Delta_{sol} H < 0)$ હોય,તો દ્રાવ્યતા ઘટે છે.
$(ii)$ દબાણની અસર: ઘન પદાર્થોની પ્રવાહીમાં દ્રાવ્યતા પર દબાણની કોઈ નોંધપાત્ર અસર થતી નથી કારણ કે ઘન અને પ્રવાહી પદાર્થો અદબનીય (incompressible) હોય છે.