ડોપ્લર અસર એટલે શું? તેનું ઉદાહરણ લખો અને તેનું વિશ્લેષણ કેવી રીતે કરી શકાય તે સમજાવો.
(N/A) ડોપ્લર અસર એ એવી ઘટના છે જેમાં તરંગના ઉદગમ અને અવલોકનકાર વચ્ચેની સાપેક્ષ ગતિને કારણે તરંગની અવલોકિત આવૃત્તિમાં ફેરફાર થાય છે.
ઉદાહરણ: જ્યારે ઝડપથી ગતિ કરતી ટ્રેન અવલોકનકારથી દૂર જાય છે,ત્યારે તેની સીટીનો પીચ (અથવા આવૃત્તિ) ઘટતો જણાય છે. તેનાથી વિપરીત,જ્યારે અવલોકનકાર સ્થિર ધ્વનિના ઉદગમ તરફ ઉચ્ચ ઝડપે ગતિ કરે છે,ત્યારે સંભળાતા ધ્વનિનો પીચ ઉદગમની વાસ્તવિક આવૃત્તિ કરતા વધારે જણાય છે.
વિશ્લેષણ: ડોપ્લર અસર એ તરંગની ઘટના છે જે ધ્વનિ અને વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો બંને માટે લાગુ પડે છે. આપણે ત્રણ મુખ્ય પરિસ્થિતિઓમાં આવૃત્તિના ફેરફારોનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$(1)$ અવલોકનકાર સ્થિર હોય પણ ઉદગમ ગતિ કરતું હોય.
$(2)$ અવલોકનકાર ગતિ કરતો હોય પણ ઉદગમ સ્થિર હોય.
$(3)$ અવલોકનકાર અને ઉદગમ બંને માધ્યમની સાપેક્ષમાં ગતિ કરતા હોય.
ઉદાહરણ: જ્યારે ઝડપથી ગતિ કરતી ટ્રેન અવલોકનકારથી દૂર જાય છે,ત્યારે તેની સીટીનો પીચ (અથવા આવૃત્તિ) ઘટતો જણાય છે. તેનાથી વિપરીત,જ્યારે અવલોકનકાર સ્થિર ધ્વનિના ઉદગમ તરફ ઉચ્ચ ઝડપે ગતિ કરે છે,ત્યારે સંભળાતા ધ્વનિનો પીચ ઉદગમની વાસ્તવિક આવૃત્તિ કરતા વધારે જણાય છે.
વિશ્લેષણ: ડોપ્લર અસર એ તરંગની ઘટના છે જે ધ્વનિ અને વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો બંને માટે લાગુ પડે છે. આપણે ત્રણ મુખ્ય પરિસ્થિતિઓમાં આવૃત્તિના ફેરફારોનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$(1)$ અવલોકનકાર સ્થિર હોય પણ ઉદગમ ગતિ કરતું હોય.
$(2)$ અવલોકનકાર ગતિ કરતો હોય પણ ઉદગમ સ્થિર હોય.
$(3)$ અવલોકનકાર અને ઉદગમ બંને માધ્યમની સાપેક્ષમાં ગતિ કરતા હોય.
Explore More
Similar Questions
$1200 \text{ Hz}$ ની આવૃત્તિ ધરાવતો હોર્ન વગાડતી એક કાર સ્થિર અવલોકનકાર પાસેથી પસાર થાય છે. કાર પસાર થયા પહેલા અને પછી અવલોકનકાર દ્વારા નોંધાયેલ હોર્નની આવૃત્તિઓનો ગુણોત્તર $7:5$ છે. જો ધ્વનિની ઝડપ $V$ હોય,તો કારની ઝડપ કેટલી હશે?
એક કાર $v_c$ ઝડપ સાથે ટેકરી તરફ ગતિ કરે છે. તે $f$ આવૃત્તિનો હોર્ન વગાડે છે જે કારની પાછળ $v_o$ ઝડપથી આવતા અવલોકનકાર દ્વારા સાંભળવામાં આવે છે. હવામાં ધ્વનિની ઝડપ $v$ છે.
જો $F$ આવૃત્તિના તરંગો ઉત્સર્જિત કરતો સ્ત્રોત $V/3$ ના વેગથી અવલોકનકાર તરફ ગતિ કરે અને અવલોકનકાર $V/4$ ના વેગથી સ્ત્રોતથી દૂર ગતિ કરે,તો અવલોકનકાર દ્વારા સંભળાતી આભાસી આવૃત્તિ કેટલી હશે? ($V=$ ધ્વનિનો વેગ)
એક ટ્રેન,રેલ્વે સ્ટેશનના આઉટર સિગ્નલ પર ઉભી છે અને સ્થિર હવામાં $400\; Hz$ આવૃત્તિની સીટી વગાડે છે.
$(i)$ જ્યારે ટ્રેન $(a)$ $10\; m s^{-1}$ ની ઝડપે પ્લેટફોર્મ તરફ આવે છે,$(b)$ $10\; m s^{-1}$ ની ઝડપે પ્લેટફોર્મથી દૂર જાય છે,ત્યારે પ્લેટફોર્મ પરના નિરીક્ષક માટે સીટીની આવૃત્તિ કેટલી હશે?
$(ii)$ દરેક કિસ્સામાં ધ્વનિની ઝડપ કેટલી હશે? સ્થિર હવામાં ધ્વનિની ઝડપ $340\; m s^{-1}$ લઈ શકાય.
$(i)$ જ્યારે ટ્રેન $(a)$ $10\; m s^{-1}$ ની ઝડપે પ્લેટફોર્મ તરફ આવે છે,$(b)$ $10\; m s^{-1}$ ની ઝડપે પ્લેટફોર્મથી દૂર જાય છે,ત્યારે પ્લેટફોર્મ પરના નિરીક્ષક માટે સીટીની આવૃત્તિ કેટલી હશે?
$(ii)$ દરેક કિસ્સામાં ધ્વનિની ઝડપ કેટલી હશે? સ્થિર હવામાં ધ્વનિની ઝડપ $340\; m s^{-1}$ લઈ શકાય.
Medium
View Solutionએક વ્યક્તિ બે ટ્રેનનું અવલોકન કરી રહી છે,એક તેની તરફ આવી રહી છે અને બીજી સમાન ઝડપ $4\, m/s$ થી દૂર જઈ રહી છે. જો તેમની સીટીની આવૃત્તિઓ દરેક $240\, Hz$ હોય,તો વ્યક્તિ દ્વારા સંભળાતા પ્રતિ સેકન્ડ બીટ્સની સંખ્યા કેટલી હશે? (જો ધ્વનિનો વેગ $320\, m/s$ હોય)
Medium
View SolutionVedclass Products
For Students
Vedclass Test Series
Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.
Start Free TrialFor Teachers
Exam Paper Generator
Generate Set A/B/C/D exam papers from 7.5L+ questions in 2 minutes. 3 chapters free.
Try FreeFor Institutes
Online Exam Module
Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.
See Demo