Qualitative Analysis Questions in Gujarati

(B) સાચો વિકલ્પ $(B)$ છે.
બિલસ્ટેઈન કસોટીમાં,કાર્બનિક સંયોજનને કોપરના તાર પર અપ્રકાશિત જ્યોતમાં ગરમ કરવામાં આવે છે.
બાષ્પશીલ ક્યુપ્રિક હેલાઈડ્સ $(CuX_2)$ ના નિર્માણને કારણે જ્યોતનો રંગ લીલો અથવા વાદળી-લીલો થાય છે,જે કાર્બનિક સંયોજનમાં હેલોજન ($Cl$,$Br$,અથવા $I$) ની હાજરી સૂચવે છે.
આ હેલોજન માટેની ગુણાત્મક કસોટી છે,જોકે તે કયો ચોક્કસ હેલોજન હાજર છે તે જણાવતી નથી.

(D) લાસાઈન કસોટી (સોડિયમ ફ્યુઝન ટેસ્ટ) એ કાર્બનિક સંયોજનોમાં નાઈટ્રોજન,સલ્ફર અને હેલોજનની હાજરી શોધવા માટે વપરાતી ગુણાત્મક વિશ્લેષણ પદ્ધતિ છે.
આ કસોટીમાં,કાર્બનિક સંયોજનને ધાતુ સોડિયમ સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે,જે તેમાં રહેલા તત્વોને તેમના દ્રાવ્ય સોડિયમ ક્ષારોમાં રૂપાંતરિત કરે છે:
$1. \text{નાઈટ્રોજન} \rightarrow NaCN$
$2. \text{સલ્ફર} \rightarrow Na_2S$
$3. \text{હેલોજન} \rightarrow NaX$ (જ્યાં $X = Cl, Br, I$)
ત્યારબાદ આ ક્ષારોને ચોક્કસ રાસાયણિક પ્રક્રિયકોનો ઉપયોગ કરીને ઓળખવામાં આવે છે.

(C) $Beilstein$ કસોટી એ કાર્બનિક સંયોજનોમાં હેલોજનની હાજરી ચકાસવા માટેની એક સરળ ગુણાત્મક રાસાયણિક કસોટી છે. આ કસોટીમાં,તાંબાના તારને બિન-પ્રકાશિત જ્યોતમાં ત્યાં સુધી ગરમ કરવામાં આવે છે જ્યાં સુધી તે જ્યોતને કોઈ રંગ ન આપે. ત્યારબાદ,તારને કાર્બનિક પદાર્થમાં ડુબાડીને ફરીથી જ્યોતમાં ગરમ કરવામાં આવે છે. જ્યોતનો લીલો અથવા વાદળી-લીલો રંગ હેલોજનની હાજરી સૂચવે છે,જે બાષ્પશીલ કોપર હેલાઈડ્સના નિર્માણને કારણે થાય છે.

(C) લેસાઈન કસોટી (સોડિયમ ફ્યુઝન ટેસ્ટ) એ કાર્બનિક સંયોજનોમાં નાઈટ્રોજન $(N)$,સલ્ફર $(S)$ અને હેલોજન ($X$,જ્યાં $X = Cl, Br, I$) જેવા તત્વોની હાજરી ચકાસવા માટે વપરાતી ગુણાત્મક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ છે.
આ કસોટી આ તમામ તત્વો માટે વપરાતી હોવાથી,સાચો જવાબ 'આપેલા બધા જ' છે.

(B) જ્યારે સલ્ફર ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનને સોડિયમ ધાતુ સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે સોડિયમ સલ્ફાઈડ $(Na_2S)$ બનાવે છે.
$Na + S \rightarrow Na_2S$
જ્યારે આ $Na_2S$ ની પ્રક્રિયા સોડિયમ નાઈટ્રોપ્રુસાઈડ $(Na_2[Fe(CN)_5NO])$ સાથે કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે જાંબલી રંગનું સંકીર્ણ,સોડિયમ થાયો-નાઈટ્રોપ્રુસાઈડ $(Na_4[Fe(CN)_5NOS])$ બનાવે છે.
$Na_2S + Na_2[Fe(CN)_5NO] \rightarrow Na_4[Fe(CN)_5NOS]$
(જાંબલી રંગ)

(B) લેસાઈન કસોટીમાં,જ્યારે કાર્બનિક સંયોજનમાં નાઈટ્રોજન અને સલ્ફર બંને હાજર હોય,ત્યારે સોડિયમ થાયોસાયનેટ $(NaSCN)$ બને છે.
જ્યારે તેની પ્રક્રિયા ફેરિક ક્લોરાઈડ $(FeCl_3)$ સાથે કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે રક્ત-લાલ રંગનું સંકીર્ણ $[Fe(SCN)]^{2+}$ બનાવે છે.
જો કે,જો પ્રશ્ન સલ્ફરની કસોટી દરમિયાન સોડિયમ નાઈટ્રોપ્રસાઈડ $(Na_2[Fe(CN)_5NO])$ ની હાજરીમાં મળતા જાંબલી રંગ વિશે હોય,તો પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$S^{2-} + [Fe(CN)_5NO]^{2-} \rightarrow [Fe(CN)_5NOS]^{4-}$
આ સંકીર્ણ,સોડિયમ થાયો-નાઈટ્રોપ્રસાઈડ,જાંબલી રંગનું હોય છે.

(C) ફોસ્ફરસના ગુણાત્મક વિશ્લેષણમાં,કાર્બનિક સંયોજનને સોડિયમ પેરોક્સાઇડ $(Na_2O_2)$ જેવા ઓક્સિડેશનકર્તા સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ફોસ્ફરસને ફોસ્ફેટ $(PO_4^{3-})$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
ત્યારબાદ દ્રાવણને સાંદ્ર નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ સાથે ઉકાળવામાં આવે છે અને એમોનિયમ મોલિબ્ડેટ,$(NH_4)_2MoO_4$ સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
એમોનિયમ ફોસ્ફોમોલિબ્ડેટ,$(NH_4)_3PO_4 \cdot 12MoO_3$ ના પીળા અવક્ષેપ મળે છે,જે ફોસ્ફરસની હાજરી સૂચવે છે.

(B) કાર્બનિક સંયોજનમાં નાઈટ્રોજનની તપાસ લાસેન કસોટી દ્વારા નીચે મુજબની રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા થાય છે:
$Na + C + N \xrightarrow{\Delta} NaCN$
$2 NaCN + FeSO_4 \longrightarrow Fe(CN)_2 + Na_2SO_4$
$Fe(CN)_2 + 4 NaCN \longrightarrow Na_4[Fe(CN)_6]$
અંતે,સોડિયમ ફેરોસાયનાઈડ ફેરિક આયનો $(Fe^{3+})$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ફેરિક ફેરોસાયનાઈડ (પ્રશિયન બ્લુ) બનાવે છે:
$3 Na_4[Fe(CN)_6] + 4 Fe^{3+} \longrightarrow Fe_4[Fe(CN)_6]_3 + 12 Na^{+}$
વાદળી રંગ $Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ સૂત્રને અનુરૂપ છે.

(A) લાસેન કસોટીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે કાર્બનિક સંયોજનોમાં નાઈટ્રોજન,સલ્ફર અને હેલોજનની પરખ માટે થાય છે.
આ કસોટીમાં,કાર્બનિક સંયોજનને ધાતુ સોડિયમ સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે જેથી તત્વો તેમના પાણીમાં દ્રાવ્ય સોડિયમ ક્ષારોમાં રૂપાંતરિત થાય છે:
$Na + C + N \rightarrow NaCN$
$2Na + S \rightarrow Na_2S$
$Na + X \rightarrow NaX$ (જ્યાં $X = Cl, Br, I$)
બોરોન લાસેન કસોટી દ્વારા શોધી શકાતું નથી કારણ કે તે આ પરિસ્થિતિઓમાં એવો સ્થાયી આયનીય ક્ષાર બનાવતું નથી જેને પ્રમાણિત ગુણાત્મક પ્રક્રિયકો દ્વારા સરળતાથી ઓળખી શકાય.

(D) લાસેન કસોટીનો ઉપયોગ કાર્બનિક સંયોજનોમાં નાઈટ્રોજન $(N)$,સલ્ફર $(S)$ અને હેલોજન $(Cl, Br, I)$ ની ઓળખ માટે થાય છે.
તેમાં કાર્બનિક સંયોજનને ધાતુ સોડિયમ સાથે ગરમ કરવામાં આવે છે,જે આ તત્વોને પાણીમાં દ્રાવ્ય સોડિયમ ક્ષારો જેવા કે $NaCN$,$Na_2S$ અને $NaCl$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
ઓક્સિજન $(O)$ ને લાસેન કસોટી દ્વારા શોધી શકાતો નથી કારણ કે તે એવો સ્થાયી,પાણીમાં દ્રાવ્ય સોડિયમ ક્ષાર બનાવતું નથી જેને આ કસોટીમાં વપરાતા પ્રમાણિત ગુણાત્મક પ્રક્રિયકો દ્વારા ઓળખી શકાય.

(A) વર્ણવેલ પ્રક્રિયા ફોસ્ફરસ માટેની ગુણાત્મક કસોટી છે. $1$. કાર્બનિક સંયોજનને સોડિયમ પેરોક્સાઇડ $(Na_2O_2)$ સાથે ગરમ કરવાથી ફોસ્ફરસ ફોસ્ફેટ $(PO_4^{3-})$ માં રૂપાંતરિત થાય છે. $2$. $HNO_3$ સાથે ઉકાળવાથી વધારાનો પેરોક્સાઇડ દૂર થાય છે. $3$. $HNO_3$ ની હાજરીમાં એમોનિયમ મોલિબ્ડેટ $(NH_4)_2MoO_4$ ઉમેરતા એમોનિયમ ફોસ્ફોમોલિબ્ડેટ $(NH_4)_3PO_4 \cdot 12MoO_3$ ના કેનેરી પીળા અવક્ષેપ મળે છે. $4$. તેથી,હાજર તત્વ ફોસ્ફરસ છે.

(C) કાર્બનિક સંયોજનમાં હેલોજનની હાજરી $Beilstein$ કસોટી અથવા $Lassaigne$ કસોટી દ્વારા શોધી શકાય છે.
$Lassaigne$ કસોટીમાં,સોડિયમ ફ્યુઝન અર્કને નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ સાથે એસિડિક બનાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ સિલ્વર નાઈટ્રેટ $(AgNO_3)$ સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
અવક્ષેપ બને છે,જે એમોનિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ $(NH_4OH)$ માં દ્રાવ્ય હોય છે.

(D) ગુણાત્મક વિશ્લેષણના પરિણામો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ફેહલિંગ કસોટી એલિફેટિક આલ્ડિહાઈડ માટે ધન હોય છે. એરોમેટિક આલ્ડિહાઈડ અને હેટરોસાયક્લિક આલ્ડિહાઈડ જેમાં $-CHO$ સમૂહ સીધો વલય સાથે જોડાયેલ હોય છે (જેમ કે $A, B, C$ માં) તે રેઝોનન્સ સ્થિરતાને કારણે ફેહલિંગ કસોટી આપતા નથી. માત્ર $D$ ($2$-(થાયઝોલ$-2-$ઈલ)એસીટાલ્ડિહાઈડ) માં $-CHO$ સમૂહ વલયથી $-CH_2-CH_2-$ સાંકળ દ્વારા અલગ પડે છે,જે તેને એલિફેટિક આલ્ડિહાઈડ જેવું વર્તન કરવા પ્રેરે છે,તેથી તે ધન ફેહલિંગ કસોટી આપે છે.
$(ii)$ $Na$ ફ્યુઝન અર્કમાં સોડિયમ નાઈટ્રોપ્રસાઈડ સાથે લોહી જેવો લાલ રંગ મળવો તે સંયોજનમાં નાઈટ્રોજન $(N)$ અને સલ્ફર $(S)$ બંનેની હાજરી સૂચવે છે. વિકલ્પોમાંથી,માત્ર $C$ અને $D$ માં $N$ અને $S$ બંને છે.
બંને અવલોકનોને જોડતા,માત્ર સંયોજન $D$ બંને શરતો સંતોષે છે.

(D) સલ્ફાનિલિક એસિડ ઝ્વિટર આયન $(H_3N^+-C_6H_4-SO_3^-)$ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પ્રબળ એસિડિક $-SO_3H$ સમૂહ અને બેઝિક $-NH_2$ સમૂહની હાજરીને કારણે,તે લાક્ષણિક કાર્બોક્સિલિક એસિડ તરીકે વર્તતું નથી અને એસ્ટરીકરણ પ્રક્રિયા આપતું નથી.
સલ્ફાનિલિક એસિડમાં $C, H, N, O$ અને $S$ હોય છે. લાસેન કસોટીમાં,જો નાઈટ્રોજન અને સલ્ફર બંને હાજર હોય,તો તેઓ સોડિયમ થાયોસાયનેટ $(NaSCN)$ બનાવવા માટે પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ સંયોજન $Fe^{3+}$ આયનો સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને લોહી જેવો લાલ રંગ $([Fe(SCN)]^{2+})$ આપે છે,જે $N$ અને $S$ બંનેની હાજરીની પુષ્ટિ કરે છે.

(D) લેસેન કસોટી એ કાર્બનિક સંયોજનોમાં નાઈટ્રોજન $(N)$,સલ્ફર $(S)$,ફોસ્ફરસ $(P)$ અને હેલોજન ($X$,જ્યાં $X = Cl, Br, I$) જેવા તત્વોની હાજરી શોધવા માટે વપરાતી પ્રમાણિત ગુણાત્મક વિશ્લેષણ પદ્ધતિ છે.

(C) ફોસ્ફરસના ગુણાત્મક વિશ્લેષણમાં,કાર્બનિક સંયોજનને ઓક્સિડેશનકર્તા (જેમ કે સોડિયમ પેરોક્સાઈડ) સાથે ગરમ કરીને ફોસ્ફરસને ફોસ્ફેટ આયનો $(PO_4^{3-})$ માં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.
આ દ્રાવણની પ્રક્રિયા ત્યારબાદ સાંદ્ર નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ અને એમોનિયમ મોલિબ્ડેટ $((NH_4)_2MoO_4)$ સાથે કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાથી એમોનિયમ ફોસ્ફોમોલિબ્ડેટના કેનેરી પીળા અવક્ષેપ મળે છે,જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $(NH_4)_3PO_4 \cdot 12MoO_3$ છે.

(D) કાર્બનિક સંયોજનમાં હેલોજનની હાજરી $Beilstein's$ કસોટી દ્વારા શોધી શકાય છે. આ કસોટીમાં,તાંબાના તારને જ્યોતમાં ગરમ કરવામાં આવે છે જ્યાં સુધી તે લીલો રંગ ન બતાવે,ત્યારબાદ તેને કાર્બનિક સંયોજનમાં ડુબાડીને ફરીથી ગરમ કરવામાં આવે છે. લીલી જ્યોતનું દેખાવું હેલોજનની હાજરી સૂચવે છે.

(D) કાર્બનિક સંયોજનોના ગુણાત્મક તત્વ વિશ્લેષણ (લેસાઈન કસોટી) માં,કાર્બનિક અણુનો સલ્ફર પરમાણુ પાણીમાં દ્રાવ્ય ક્ષાર $Na_2S$ માં રૂપાંતરિત થાય છે.
તેની કસોટી લેડ એસિટેટ $(CH_3COO)_2Pb$ ના દ્રાવણ સાથે કરવામાં આવે છે,જે $PbS$ ના કાળા અવક્ષેપ આપે છે.
પ્રક્રિયા: $Na_2S_{(aq)} + (CH_3COO)_2Pb_{(aq)} \rightarrow PbS \downarrow (\text{કાળા}) + 2CH_3COONa_{(aq)}$.