Respiratory organs Questions in Gujarati

(C) $1$. સિલ્વર ફિશ $(Lepisma)$ એ કીટક છે, અને કીટકો શ્વાસનળી $(Trachea)$ દ્વારા શ્વસન કરે છે। તેથી, $I$ સાચું છે।
$2$. વીંછી એ અરકનિડા વર્ગનું પ્રાણી છે, અને તે બુક લંગ દ્વારા શ્વસન કરે છે। તેથી, $II$ સાચું છે।
$3$. સી સ્કર્ટ $(Urochordata)$ કંઠનાલીય ઝાલર દ્વારા શ્વસન કરે છે। તેથી, $III$ સાચું છે।
$4$. ડોલ્ફિન એ સસ્તન પ્રાણી છે, અને તે ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે, ત્વચા દ્વારા નહીં। તેથી, $IV$ ખોટું છે।
આમ, સાચા જોડકાં $I, II$ અને $III$ છે।

(B) પ્રાણીઓમાં શ્વસન અંગો તેમની વિશિષ્ટ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અનુસાર અનુકૂલિત થયેલા હોય છે. વિવિધ નિવાસસ્થાન (જ્યાં પ્રાણી રહે છે તે સ્થળ) અને તેમના શરીરની રચનાની જટિલતા (આયોજનનું સ્તર) ને કારણે,શ્વસન પદ્ધતિઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે. પરિણામે,કાર્યક્ષમ વાયુ વિનિમય સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિવિધ પ્રાણી સમૂહોમાં શ્વસન અંગો પણ અલગ-અલગ હોય છે.

(A) કીટકો (દા.ત.,વંદો) શ્વાસનળી તંત્ર (Tracheal system) દ્વારા શ્વસન કરે છે.
ઝાલર એ માછલી અને કેટલાક ઉભયજીવી જેવા જલજ પ્રાણીઓમાં જોવા મળતા શ્વસન અંગો છે.
ક્યુટિકલ (ભીની ત્વચા) એ અળસિયામાં શ્વસન અંગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
ફેફસાં એ પક્ષીઓ,સરીસૃપો અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં શ્વસન અંગો છે.

(B) દેડકા જમીન પર રહેતા હોવાથી તેમની ભીની ત્વચા,મુખગુહા અને ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરી શકે છે. તેમનું ડિંભ સ્વરૂપ,એટલે કે ટેડપોલ,જે પાણીમાં રહે છે,તે ઝાલર દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$Hydra$ અને $Sycon$ માં સુવિકસિત શ્વસનતંત્ર હોતું નથી; તેઓ સાદા પ્રસરણ દ્વારા વાયુઓની આપ-લે કરે છે.
અળસિયું તેની ભીની ત્વચા (cuticle) દ્વારા શ્વસન કરે છે.

(D) જલીય સંધિપાદ પ્રાણીઓ (જેમ કે ક્રેફિશ અને ઝીંગા) અને જલીય મૃદુકાય પ્રાણીઓ (જેમ કે $Unio$) ઝાલર (gills) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ રુધિરવાહિનીયુક્ત રચનાઓ દ્વારા શ્વસન કરે છે.
આ અંગો પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનને રુધિરમાં મેળવવા અને રુધિરમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડને પાણીમાં દૂર કરવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.

(D) વિવિધ પ્રાણી સમૂહોમાં તેમના નિવાસસ્થાન અને આયોજનના સ્તરના આધારે શ્વસન અંગો અલગ-અલગ હોય છે:
$1$. અળસિયા તેમની ભીની ત્વચા (cuticle) દ્વારા શ્વસન કરે છે,જ્યારે કીટકો શ્વાસનળી તંત્ર (tracheal system) નો ઉપયોગ કરે છે.
$2$. સછિદ્ર,કોષ્ઠાંત્રી અને પૃથુકૃમિમાં કોઈ વિશિષ્ટ શ્વસન અંગો હોતા નથી; તેઓ તેમના શરીરની સપાટી દ્વારા સાદા પ્રસરણ (simple diffusion) દ્વારા વાયુઓની આપ-લે કરે છે.
$3$. માછલીઓ અને જલીય સંધિપાદ સામાન્ય રીતે શ્વસન માટે ઝાલર (gills) નો ઉપયોગ કરે છે.
$4$. સરીસૃપ,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં તેમના મુખ્ય શ્વસન અંગ તરીકે સુવિકસિત ફેફસાં હોય છે.
તેથી,ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરતા પ્રાણીઓનો સાચો સમૂહ સરીસૃપ,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ છે.

(C) શ્વસન સપાટીએ વાયુઓના કાર્યક્ષમ વિનિમય માટે ચોક્કસ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવવી આવશ્યક છે. આમાં પાતળી,ભેજયુક્ત હોવું અને વિશાળ સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ધરાવવું (વિશાળ) સામેલ છે. વધુમાં,તે અત્યંત રુધિરવાહિનીયુક્ત હોવી જોઈએ,જેનો અર્થ છે કે તે રુધિરવાહિનીઓથી સારી રીતે સજ્જ હોવી જોઈએ,જેથી શ્વસન સપાટી અને રુધિર વચ્ચે ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઝડપી વહન સુનિશ્ચિત થઈ શકે. તેથી,'ઓછી રુધિરવાહિનીયુક્ત' એ શ્વસન સપાટીનું લક્ષણ નથી.

(D) મનુષ્યની ત્વચા શ્વસન અંગ તરીકે કાર્ય કરી શકતી નથી કારણ કે:
$1$. તે સૂકી હોય છે,જે વાયુઓના દ્રાવ્ય થવા અને પ્રસરણને અટકાવે છે.
$2$. તે પૂરતી પાતળી નથી કે જેથી વાયુઓનું કાર્યક્ષમ વિનિમય થઈ શકે.
$3$. તે $O_2$ અને $CO_2$ માટે અપ્રવેશ્ય છે,એટલે કે આ વાયુઓ ત્વચાના સ્તરોમાંથી અસરકારક રીતે પસાર થઈ શકતા નથી.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) વિધાન સાચું છે: પક્ષીઓમાં ફેફસાં સાથે જોડાયેલી વાયુકોથળીઓ હોય છે. આ $8$ કે $9$ વાયુકોથળીઓ ફેફસાંની બંને બાજુએ આવેલી હોય છે અને હવાનો સતત પ્રવાહ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
કારણ સાચું છે: વાયુકોથળીઓ પક્ષીઓમાં શ્વસનની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે. તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે હવા વાયુ વિનિમય સપાટી પર એક જ દિશામાં પસાર થાય,જેથી ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન હવા મિશ્રિત થતી નથી.
નિષ્કર્ષ: બંને વિધાનો વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા છે,પરંતુ વાયુકોથળીઓની હાજરી (શારીરિક રચના) એ શ્વસનમાં મદદરૂપ થવાનું (શારીરિક કાર્ય) સીધું કારણ નથી; તે રચનાત્મક અનુકૂલનો છે જે આ પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે. તેથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.

(D) ઉભયજીવીઓ તેમના જીવનના તબક્કા અને પર્યાવરણના આધારે વિવિધ પ્રકારની શ્વસન પદ્ધતિઓ દર્શાવે છે.
$1$. ત્વચીય શ્વસન: ઘણા ઉભયજીવીઓ,જેમ કે દેડકા,તેમની ભીની ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરી શકે છે.
$2$. ફેફસાં દ્વારા શ્વસન: પુખ્ત ઉભયજીવીઓ હવા દ્વારા શ્વાસ લેવા માટે ફેફસાં ધરાવે છે.
$3$. ઝાલર દ્વારા શ્વસન: ઉભયજીવીઓના ડિંભ અવસ્થા (ટેડપોલ) ઝાલર દ્વારા શ્વસન કરે છે.
તેથી,ઉભયજીવીઓ ત્વચા,ફેફસાં અને ઝાલર દ્વારા શ્વસન કરી શકે છે.

(D) વનસ્પતિમાં,વિવિધ ભાગોમાં વાયુ વિનિમય માટે વિશિષ્ટ રચનાઓ હોય છે:
$1$. પર્ણો અને તરૂણ પ્રકાંડમાં વાયુઓના વિનિમય માટે વાયુરંધ્ર $(II)$ આવેલા હોય છે.
$2$. કાષ્ઠમય પ્રકાંડમાં વાયુ વિનિમય માટે વાતછિદ્ર $(I)$ નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ હોય છે.
$3$. મૂળ જમીનમાંથી ઓક્સિજનનું શોષણ મૂળરોમ $(III)$ દ્વારા કરે છે.
તેથી,સાચી જોડ $P-II, Q-I, R-III$ છે.

(A) અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ અને તેમના શ્વસનાંગોનું સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$P$. વાદળીઓ,કોષ્ઠાંત્રિઓ અને ચપટાકૃમિઓ તેમની સમગ્ર શરીર સપાટી દ્વારા સરળ પ્રસરણ દ્વારા શ્વસન કરે છે $(II)$.
$Q$. અળસિયાં તેમની ભીની ત્વચા (ભીના ક્યુટિકલ) નો ઉપયોગ શ્વસન માટે કરે છે $(V)$.
$R$. કીટકોમાં વાયુ વિનિમય માટે શ્વાસનલિકાઓનું તંત્ર હોય છે $(IV)$.
$S$. જલીય સંધિપાદ અને મૃદુકાય પ્રાણીઓ પાણીમાં શ્વસન માટે ઝાલરનો ઉપયોગ કરે છે $(I)$.
$T$. સ્થલીય સંધિપાદ અને મૃદુકાય પ્રાણીઓ શ્વસન માટે ફેફસાં જેવી વાહિનીમય રચનાઓનો ઉપયોગ કરે છે $(III)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $(P-II), (Q-V), (R-IV), (S-I), (T-III)$ છે.

(D) પ્રાણીઓમાં શ્વસનાંગો તેમના નિવાસસ્થાન અને આયોજનના સ્તરના આધારે અલગ-અલગ હોય છે:
$1$. મત્સ્ય $(P)$ જલીય હોવાથી ઝાલર $(II)$ દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$2$. સરિસૃપ,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ $(Q)$ સ્થળચર પૃષ્ઠવંશીઓ છે જે મુખ્યત્વે શ્વસન માટે ફેફસાં $(I)$ નો ઉપયોગ કરે છે.
$3$. દેડકા જેવા ઉભયજીવીઓ $(R)$ વાયુ વિનિમય માટે ફેફસાં અને ભીની ત્વચા $(III)$ બંનેનો ઉપયોગ કરે છે.
તેથી,સાચી જોડ $(P-II), (Q-I), (R-III)$ છે.

(C) વિધાન $C$ સાચું છે કારણ કે સ્થળજ સજીવો,જેમ કે સસ્તન પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને સરીસૃપ પ્રાણીઓ,મુખ્યત્વે વાયુઓના વિનિમય માટે ફેફસાંનો ઉપયોગ કરે છે.
વિધાન $A$ ખોટું છે કારણ કે $O_2$ નો ઉપયોગ અણુઓને 'સીધા' તોડવા માટે થતો નથી; તેના બદલે,તે જારક શ્વસન દરમિયાન ઇલેક્ટ્રોન ટ્રાન્સપોર્ટ ચેઇનમાં અંતિમ ઇલેક્ટ્રોન સ્વીકારનાર તરીકે કાર્ય કરે છે જેથી ગ્લુકોઝનું સંપૂર્ણ ઓક્સિડેશન થઈ શકે.
વિધાન $B$ ખોટું છે કારણ કે અળસિયા તેમની ભેજવાળી ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરે છે (ત્વચીય શ્વસન),શ્વાસનળીઓ દ્વારા નહીં.
વિધાન $D$ ખોટું છે કારણ કે કીટકો શ્વસન માટે શ્વાસનળીઓના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરે છે,તેમની ત્વચાનો નહીં.

(D) પક્ષીઓનું શ્વસનતંત્ર અત્યંત કાર્યક્ષમ અને વિશિષ્ટ હોય છે,જેનું મુખ્ય કારણ વાયુ કોથળીઓ (Air sacs) ની હાજરી છે.
પક્ષીઓમાં ફેફસાં નવ વાયુ કોથળીઓની સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા હોય છે,જે શરીરના હાડકાં અને અન્ય ભાગો સુધી વિસ્તરેલી હોય છે.
આ વાયુ કોથળીઓ સીધી રીતે વાયુ વિનિમયમાં ભાગ લેતી નથી,પરંતુ તે ધમણ (bellows) તરીકે કાર્ય કરે છે જેથી ફેફસાંમાંથી હવા સતત એક જ દિશામાં વહેતી રહે છે. આનાથી વધુ ઊંચાઈએ પણ પક્ષીઓ કાર્યક્ષમ રીતે ઓક્સિજન મેળવી શકે છે.

(C) દેડકા ત્રણ પ્રકારના શ્વસન દર્શાવે છે: ત્વચીય,ફેફસીય અને મુખગ્રસનીય.
$1$. ત્વચીય શ્વસન ત્વચા દ્વારા થાય છે. આ એકમાત્ર શ્વસનનો પ્રકાર છે જે દેડકાના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન,જમીન અને પાણી બંનેમાં ચાલુ રહે છે.
$2$. ફેફસીય શ્વસન ફેફસાં દ્વારા થાય છે,જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે જમીન પર થાય છે.
$3$. મુખગ્રસનીય શ્વસન મુખગુહાના અસ્તર દ્વારા થાય છે.
$4$. ઝાલર સામાન્ય રીતે માત્ર ડિંભ અવસ્થા (ટેડપોલ) માં જ હાજર હોય છે અને તે પુખ્ત દેડકામાં શ્વસનનો પ્રકાર નથી.
તેથી,ત્વચીય શ્વસન એ સતત ચાલતું શ્વસન છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. કરોળિયો: $b$. બુક લંગ્સ દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$2$. કોષ્ઠાંત્રી: $c$. કોષરસ પટલ (સામાન્ય શરીરની સપાટી) દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$3$. દેડકો: $d$. ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે (ત્વચા અને મુખગુહા દ્વારા પણ).
$4$. માછલી: $a$. આંતરિક ઝાલર દ્વારા શ્વસન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $1-b, 2-c, 3-d, 4-a$ છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$i$. વાદળી (Sponges): તેઓ તેમના શરીરની સપાટી દ્વારા કોષરસ પટલ $(b)$ મારફતે શ્વસન કરે છે.
$ii$. કીટકો (Insects): તેઓ શ્વસન માટે શ્વાસનળી $(c)$ તરીકે ઓળખાતી નળીઓનું જાળું ધરાવે છે.
$iii$. લિમ્યુલસ (Limulus): તેઓ બુક ગિલ્સ $(d)$ નો ઉપયોગ કરીને શ્વસન કરે છે.
$iv$. ઉભયજીવી ટેડપોલ (Amphibian tadpoles): તેઓ બાહ્ય ઝાલર $(a)$ નો ઉપયોગ કરીને શ્વસન કરે છે.
તેથી,સાચી જોડ $i-b, ii-c, iii-d, iv-a$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્લેનેરિયા: આ ચપટા કૃમિ છે જે $c$. શરીરની સપાટી દ્વારા સાદા પ્રસરણથી શ્વસન કરે છે.
$2$. લિમ્યુલસ: જેને હોર્સશૂ કરચલા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $a$. બુક ગિલ્સનો ઉપયોગ કરીને શ્વસન કરે છે.
$3$. કાચબા: આ સરીસૃપ પ્રાણીઓ $d$. ક્લોએકાનો ઉપયોગ શ્વસન માટે કરે છે (પાણીમાં ડૂબેલા હોય ત્યારે ફેફસાં ઉપરાંત ક્લોએકલ લાઇનિંગનો ઉપયોગ વાયુ વિનિમય માટે કરે છે).
$4$. ઉભયજીવીના ટેડપોલ: ઉભયજીવીઓના આ જલીય ડિંભ અવસ્થાઓ $b$. બાહ્ય ઝાલરનો ઉપયોગ કરીને શ્વસન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $i-c, ii-a, iii-d, iv-b$ છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. ન્યુટ્સ અને ટેડપોલ $II$. બાહ્ય ઝાલર દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$B$. પ્લેટીહેલ્મિન્થેસ (ચપટા કૃમિ) $III$. શરીરની સપાટી (પ્રસરણ) દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$C$. સરીસૃપ $IV$. ફેફસાં દ્વારા શ્વસન કરે છે.
$D$. આદિજીવો (Protists) $I$. કોષરસ પટલ (પ્રસરણ) દ્વારા શ્વસન કરે છે.
આમ,સાચો ક્રમ $A-II, B-III, C-IV, D-I$ છે.

(B) માછલીઓ જલીય સજીવો છે જે મુખ્યત્વે શ્વસન માટે ઝાલર (gills) નો ઉપયોગ કરે છે.
આ ઝાલર શરીરની અંદર ઝાલર કોટરોમાં આવેલી હોય છે,જે અસ્થિ મત્સ્યમાં ઝાલર ઢાંકણ (operculum) દ્વારા અથવા કાસ્થિ મત્સ્યમાં ઝાલર ફાટો દ્વારા સુરક્ષિત હોય છે.
તેથી,જલીય પર્યાવરણમાં વાયુઓના વિનિમય માટે માછલીઓમાં આંતરિક ઝાલર હોય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ (સંધિપાદ) છે.
સંધિપાદ સમુદાયના પ્રાણીઓમાં ઝાલર,બુક ગિલ્સ,બુક લંગ્સ અને શ્વાસનળી જેવા વિવિધ પ્રકારના શ્વસન અંગો જોવા મળે છે.
આ વિવિધ શ્વસન રચનાઓ સંધિપાદોને જલીય અને સ્થળજ એમ બંને પ્રકારના વિવિધ પર્યાવરણોમાં અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે.

(D) . મૃદુકાય પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે શ્વસન માટે ઝાલર (Branchial) નો ઉપયોગ કરે છે $(A-II)$.
$B$. સરીસૃપ પ્રાણીઓ ફેફસી શ્વસન પર આધાર રાખે છે $(B-I)$.
$C$. પુખ્ત ઉભયજીવીઓ ફેફસાં (ફેફસી) અને ત્વચા (ત્વચીય) બંનેનો ઉપયોગ કરે છે $(C-IV)$.
$D$. અમીબા,જે એકકોષીય છે,તે કોષરસપટલ દ્વારા પ્રસરણ પર આધાર રાખે છે,જે કોષીય શ્વસનનો એક પ્રકાર છે $(D-III)$.
તેથી,સાચી જોડ $A-II, B-I, C-IV, D-III$ છે.