Mix Examples - Sustainable Management of Natural Resources Questions in Gujarati

$(A)$ કુદરતી સંસાધન એટલે એવી વસ્તુ જે પ્રકૃતિમાં મળી આવે છે અને માનવી દ્વારા કોઈ પણ મોટા ફેરફાર વગર તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
$\text{પાણી}$, $\text{જમીન}$ અને $\text{હવા}$ એ કુદરતી રીતે મળી આવતા પદાર્થો છે જે જીવન માટે અનિવાર્ય છે અને તેને કુદરતી સંસાધનો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।
બીજી તરફ, $\text{વીજળી}$ એ ઉર્જાનું એક સ્વરૂપ છે જે માનવી દ્વારા વિવિધ પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે અશ્મિભૂત ઇંધણનું દહન, જળવિદ્યુત અથવા સોલર પેનલ) દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે। તેથી, તે કુદરતી સંસાધન નથી પરંતુ ઉર્જા રૂપાંતરણ દ્વારા બનાવેલ માનવ-નિર્મિત ઉત્પાદન છે।

(B) ઔદ્યોગિકીકરણ,શહેરીકરણ,ખેતી અને માળખાકીય વિકાસ માટે મોટા પાયે થતા જંગલોના વિનાશને કારણે જંગલોને વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી ઘટતું કુદરતી સંસાધન માનવામાં આવે છે.
જોકે પાણી એક મહત્વપૂર્ણ સંસાધન છે,પરંતુ જંગલો ચિંતાજનક દરે નાશ પામી રહ્યા છે,જેના કારણે જૈવવિવિધતાનો નાશ,જમીનનું ધોવાણ અને આબોહવા પરિવર્તન જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે,જે તેમને આપેલા વિકલ્પોમાં સૌથી ઝડપથી ઘટતું સંસાધન બનાવે છે.

(C) કુદરતી સંસાધનની વ્યાખ્યા એવી સામગ્રી અથવા પદાર્થ તરીકે કરવામાં આવે છે જે પ્રકૃતિમાં જોવા મળે છે અને તેનો ઉપયોગ આર્થિક લાભ માટે અથવા જીવન ટકાવી રાખવા માટે થઈ શકે છે.
આ સંસાધનો પૃથ્વી દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવે છે અને તે માનવીય પ્રવૃત્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવતા નથી.
ઉદાહરણોમાં હવા,પાણી,જમીન,ખનિજો,છોડ અને પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સૌથી યોગ્ય વ્યાખ્યા એ છે કે તે પ્રકૃતિની એવી ભેટ છે જે માનવજાત માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

(D) કોલીફોર્મ બેક્ટેરિયા એ માનવ આંતરડામાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે. પાણીમાં તેમની હાજરી રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા પ્રદૂષણનો સંકેત આપે છે.
ગંગા નદીના કિસ્સામાં,પાણીમાં અર્ધદગ્ધ મૃતદેહોનો નિકાલ એ કાર્બનિક પ્રદૂષણનો એક મુખ્ય સ્ત્રોત છે,જે કોલીફોર્મ બેક્ટેરિયાના પ્રસાર તરફ દોરી જાય છે.
જોકે કપડાં ધોવા અથવા અસ્થિ વિસર્જન જેવી અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પણ પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે,પરંતુ મૃતદેહોમાંથી મળતા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન આ બેક્ટેરિયા માટે પોષક તત્વોનો મોટો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે.

(A) $3.5 - 4.5$ ની $pH$ રેન્જ સૂચવે છે કે પાણી અત્યંત એસિડિક છે.
લેડ બેટરી ઉત્પાદન ફેક્ટરીઓ સામાન્ય રીતે તેમની ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ નો ઉપયોગ કરે છે.
જો આ ફેક્ટરીઓમાંથી નીકળતું પ્રદૂષિત પાણી યોગ્ય સારવાર વિના નદીમાં છોડવામાં આવે,તો એસિડિક કચરો પાણીના $pH$ ને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
સાબુ અને ડિટર્જન્ટ ફેક્ટરીઓ સામાન્ય રીતે આલ્કલાઇન (બેઝિક) કચરો ઉત્પન્ન કરે છે.
પ્લાસ્ટિક કપ ઉત્પાદન અને આલ્કોહોલ ડિસ્ટિલરીઓ સામાન્ય રીતે બેટરી ઉત્પાદનની સરખામણીમાં મુખ્ય કચરા તરીકે પ્રબળ ખનિજ એસિડ છોડતી નથી.
તેથી,લેડ બેટરી ઉત્પાદન ફેક્ટરી એસિડિક પ્રદૂષણ માટેનું સૌથી સંભવિત કારણ છે.

(B) મીઠા પાણીના મોટાભાગના સજીવો,જેમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે,તે તટસ્થની નજીકની $pH$ શ્રેણીમાં સારી રીતે જીવી શકે છે.
આ શ્રેણી સામાન્ય રીતે $6.5$ થી $7.5$ ની વચ્ચે હોય છે.
જો $pH$ $5.5$ થી નીચે (એસિડિક) જાય અથવા $8.5$ થી નોંધપાત્ર રીતે ઉપર (આલ્કલાઇન) જાય,તો તે ઘણા જળચર સજીવો માટે હાનિકારક અથવા જીવલેણ બની શકે છે.
તેથી,મીઠા પાણીના જીવનના અસ્તિત્વ માટે શ્રેષ્ઠ $pH$ શ્રેણી $6.5 - 7.5$ છે.

(C) કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણમાં મદદ કરતા ત્રણ $R$ નીચે મુજબ છે:
$1$. $Reduce$ (ઓછો ઉપયોગ): આનો અર્થ છે સંસાધનોનો ઓછો ઉપયોગ કરવો,જેમ કે વીજળી બચાવવા માટે જરૂર ન હોય ત્યારે લાઈટ અને પંખા બંધ કરવા,અથવા પાણી બચાવવા માટે ટપકતા નળને રિપેર કરવા.
$2$. $Recycle$ (પુનઃચક્રીયકરણ): આમાં કાગળ,પ્લાસ્ટિક,કાચ અને ધાતુ જેવી નકામી વસ્તુઓને એકત્રિત કરીને તેને પ્રોસેસ કરીને નવી વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે,જેથી કાચા માલનું ઉત્ખનન ઘટાડી શકાય.
$3$. $Reuse$ (પુનઃઉપયોગ): આ રીસાયકલ કરતા પણ વધુ સારી પદ્ધતિ છે કારણ કે તેમાં વસ્તુનો ફરીથી તે જ અથવા અલગ હેતુ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જેમ કે ખાલી કાચની બરણીઓનો ઉપયોગ અથાણું કે અન્ય વસ્તુઓ ભરવા માટે કરવો.

(D) જૈવવિવિધતા એટલે કોઈ ચોક્કસ નિવસનતંત્ર કે વિસ્તારમાં જોવા મળતા તમામ સજીવો,જેમાં વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોનો સમાવેશ થાય છે,તેમની વિવિધતા.
વિધાન $(i)$ સાચું છે કારણ કે જૈવવિવિધતામાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ બંનેની વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે કારણ કે જૈવવિવિધતા માત્ર વનસ્પતિઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે કારણ કે અન્ય રહેઠાણોની સરખામણીમાં જંગલોમાં સામાન્ય રીતે વિવિધ જાતિઓનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જેનાથી જૈવવિવિધતા વધારે જોવા મળે છે.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે કારણ કે જૈવવિવિધતા એટલે જાતિઓની વિવિધતા,માત્ર એક જ જાતિના સજીવોની સંખ્યા નહીં.
તેથી,વિધાન $(i)$ અને $(iii)$ જૈવવિવિધતાની વિભાવનાનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.

(A) ટકાઉ વિકાસ એ સંસાધનોના ઉપયોગની એવી પદ્ધતિ છે જે માનવીય જરૂરિયાતોને સંતોષવા સાથે પર્યાવરણનું જતન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે,જેથી આ જરૂરિયાતો માત્ર વર્તમાનમાં જ નહીં પરંતુ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પણ પૂરી કરી શકાય.
વિધાન $(i)$ સાચું છે કારણ કે ટકાઉ વિકાસ પર્યાવરણીય નુકસાનને ઘટાડતા આયોજિત વિકાસ પર ભાર મૂકે છે.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે કારણ કે તેમાં વિવિધ હિતધારકોની જરૂરિયાતોને સંતુલિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે વિકાસ સામાજિક રીતે સમાન અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે કારણ કે ટકાઉ વિકાસ ખાસ કરીને પર્યાવરણીય અસરોને ધ્યાનમાં લે છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે કારણ કે ટકાઉ વિકાસનો અર્થ તમામ પ્રગતિ અટકાવવી નથી,પરંતુ તેનું જવાબદારીપૂર્વક સંચાલન કરવું છે.
તેથી,સાચા વિધાનો $(i)$ અને $(iv)$ છે.

(B) જંગલોના વિશાળ વિસ્તારોને સાફ કરીને એક જ પ્રકારના છોડની ખેતી કરવાની પ્રથાને $monoculture$ (એકપાક પદ્ધતિ) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રથા પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે કારણ કે તે વિસ્તારમાં સજીવોની વિવિધતા ઘટાડે છે,જેનાથી ઇકોસિસ્ટમ ઓછી સ્થિર બને છે અને જીવાતો તથા રોગો સામે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) જંગલ સંરક્ષણની સફળ વ્યૂહરચના સર્વગ્રાહી હોવી જોઈએ.
જંગલો એ જૈવિક (વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ,સૂક્ષ્મજીવો) અને અજૈવિક (જમીન,પાણી,હવા,આબોહવા) એમ બંને ઘટકો ધરાવતી જટિલ ઇકોસિસ્ટમ છે.
માત્ર એક જૂથનું રક્ષણ કરવું,જેમ કે શાકાહારી અથવા ઉચ્ચ શિકારી પ્રાણીઓ,અપૂરતું છે કારણ કે આ પ્રજાતિઓનું અસ્તિત્વ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમના સ્વાસ્થ્ય પર આધારિત છે,જેમાં ભૌતિક પર્યાવરણનો પણ સમાવેશ થાય છે.
તેથી,જંગલની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું માટે તમામ ભૌતિક અને જૈવિક ઘટકોનું રક્ષણ કરતો વ્યાપક કાર્યક્રમ અનિવાર્ય છે.

(D) 'ચિપકો આંદોલન' ની શરૂઆત $1970$ ના દાયકામાં ગઢવાલ હિમાલયના રેણી ગામમાં થઈ હતી.
આ એક અહિંસક,પાયાનું આંદોલન હતું જેમાં સ્થાનિક ગ્રામજનો,ખાસ કરીને મહિલાઓ,કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા વૃક્ષોને કાપતા અટકાવવા માટે વૃક્ષોને ભેટી પડ્યા હતા.
આ આંદોલને જંગલ સંસાધનોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં સ્થાનિક સમુદાયોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.
તેથી,'ચિપકો આંદોલન' નો મુખ્ય સંદેશ જંગલ સંરક્ષણના પ્રયાસોમાં સમુદાયને સામેલ કરવાનું મહત્વ છે.

(A) બંધોની ઊંચાઈ વધારવાથી જળાશયનો વિસ્તાર વધે છે,જેના કારણે અનેક નકારાત્મક પર્યાવરણીય અને સામાજિક અસરો થાય છે:
$(i)$ પાણીનું સ્તર વધવાથી જમીનનો મોટો વિસ્તાર ડૂબી જાય છે,જેના પરિણામે સ્થાનિક જમીન પરની વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિનો સંપૂર્ણ નાશ થાય છે.
$(ii)$ પાણી ભરાઈ જવાને કારણે ત્યાં રહેતા લોકો અને તેમના પાલતુ પ્રાણીઓને તેમના ઘર અને રહેઠાણમાંથી સ્થળાંતર કરવું પડે છે.
$(iii)$ ફળદ્રુપ ખેતીલાયક જમીનના મોટા ટુકડાઓ ડૂબી જાય છે અને જળાશયને કારણે કાયમી ધોરણે નાશ પામે છે.
$(iv)$ બંધના નિર્માણથી કામચલાઉ રોજગારી મળી શકે છે,પરંતુ તે વિસ્થાપિત લોકો માટે કાયમી રોજગારીની ખાતરી આપતું નથી,અને પર્યાવરણીય તથા સામાજિક નુકસાન આવા દાવાઓ કરતાં ઘણું વધારે છે. તેથી,$(i), (ii)$ અને $(iii)$ સાચા પરિણામો છે.

(B) $GAP$ નું પૂર્ણ સ્વરૂપ $Ganga$ $Action$ $Plan$ (ગંગા એક્શન પ્લાન) છે.
આ ભારત સરકાર દ્વારા $1985$ માં શરૂ કરવામાં આવેલી એક મુખ્ય પહેલ હતી,જેનો ઉદ્દેશ્ય ગંગા નદી પરના પ્રદૂષણના ભારણને ઘટાડવાનો અને તેના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો હતો.

(C) સતત વિકાસ એ વિકાસની એવી પ્રક્રિયા છે જે ભાવિ પેઢીઓની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની ક્ષમતા સાથે બાંધછોડ કર્યા વિના વર્તમાન પેઢીની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરે છે.
તેમાં કુદરતી સંસાધનોનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ સામેલ છે અને તેમાં સ્થાનિક સમુદાયો,ઉદ્યોગો અને સરકારો સહિત તમામ હિતધારકોની સક્રિય ભાગીદારી અને વિચારણાની જરૂર હોય છે.
તેથી,'સતત વિકાસ હિતધારકોના દ્રષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં લેતું નથી' તે વિધાન ખોટું છે,કારણ કે હિતધારકોની સંલગ્નતા એ સતત વિકાસનો પાયાનો સ્તંભ છે.

(D) કુદરતી સંસાધન એટલે એવી વસ્તુ જે પ્રકૃતિમાં જોવા મળે છે અને મનુષ્યો દ્વારા કોઈ પણ મોટા ફેરફાર વગર તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
$A$,$B$,અને $C$ (આંબાનું ઝાડ,સાપ અને પવન) એ કુદરતી પર્યાવરણના ઘટકો છે.
$D$ (લાકડાનું ઘર) એ માનવસર્જિત માળખું છે જે લાકડાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે,જે વૃક્ષોમાંથી મેળવેલ એક પ્રક્રિયા કરેલ પદાર્થ છે. તેથી,લાકડાનું ઘર એ કુદરતી સંસાધન નથી.

(A) જંગલો નિવસનતંત્રને જાળવી રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. જંગલો વૃક્ષોના મૂળ દ્વારા જમીનનું ધોવાણ અટકાવીને જમીનનું સંરક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે,જે જમીનના કણોને એકસાથે જકડી રાખે છે.
$2$. જંગલો તેમની ઉચ્ચ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતા છે,જેમાં વનસ્પતિની વિશાળ વિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. જંગલો ઇમારતી લાકડું,ઔષધીય વનસ્પતિઓ,ફળો અને રેઝિન જેવી અસંખ્ય પેદાશો પૂરી પાડે છે.
$4$. જંગલો વાદળી (સ્પોન્જ) તરીકે કામ કરે છે,જે વરસાદના પાણીને શોષી લે છે અને ભૂગર્ભ જળના પુનઃભરણમાં મદદ કરે છે,આમ પાણીનું સંરક્ષણ કરે છે.
તેથી,'જંગલો જમીનનું સંરક્ષણ કરતા નથી' તે વિધાન ખોટું છે.

(B) પશ્ચિમ બંગાળના મિદનાપુર જિલ્લામાં આવેલ અરાબારી જંગલ વિસ્તાર તેના સફળ સમુદાય-આધારિત વન વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટ માટે પ્રખ્યાત છે.
$1972$ માં, વન વિભાગને સમજાયું કે અરાબારી જંગલનો વિનાશ સ્થાનિક લોકોના અસંતોષને કારણે થઈ રહ્યો હતો.
એ.કે. બેનર્જીના નેતૃત્વ હેઠળ, સ્થાનિક ગ્રામજનોને $1,272$ હેક્ટર જેટલા ખરાબ રીતે નાશ પામેલા $Sal$ ના જંગલોના રક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
જંગલના રક્ષણમાં મદદ કરવા બદલ, ગ્રામજનોને વનીકરણ અને લણણીની કામગીરીમાં રોજગાર આપવામાં આવ્યો હતો અને તેમને નજીવા દરે બળતણ અને ઘાસચારો એકત્રિત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
તેથી, અરાબારીના જંગલોમાં $Sal$ ના વૃક્ષોનું વર્ચસ્વ છે.

(C) ભૂગર્ભ જળનું સ્તર મુખ્યત્વે પાણીના વધુ પડતા ઉપાડ અને જમીનમાં પાણીના પુનઃભરણમાં ઘટાડાને કારણે ઘટે છે.
$A$. જંગલોનો નાશ થવાથી જમીનની વરસાદી પાણી શોષવાની ક્ષમતા ઘટે છે,જેનાથી પાણી જમીનમાં ઉતરવાને બદલે વહી જાય છે,જે ભૂગર્ભ જળ ઘટાડે છે.
$B$. થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ ઠંડક માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો વપરાશ કરે છે,જે ભૂગર્ભ જળના ઘટાડામાં ફાળો આપે છે.
$C$. વનીકરણ (વૃક્ષારોપણ) કરવાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે અને જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધે છે,જે ભૂગર્ભ જળના પુનઃભરણમાં મદદ કરે છે અને તેને ઘટતું અટકાવે છે.
$D$. વધુ પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો (જેમ કે શેરડી કે ડાંગર) માટે વધુ પડતી સિંચાઈની જરૂર પડે છે,જે ભૂગર્ભ જળના વધુ પડતા ઉપાડ તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,વનીકરણ એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે ભૂગર્ભ જળનું સ્તર જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(D) મોટા બંધોના નિર્માણનો વિરોધ નીચેના કારણોસર કરવામાં આવે છે:
$1$. સામાજિક કારણો: મોટા બંધોને કારણે ઘણીવાર મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો અને આદિવાસીઓને યોગ્ય વળતર કે પુનર્વસન વિના વિસ્થાપિત થવું પડે છે.
$2$. આર્થિક કારણો: તેમાં જાહેર જનતાના નાણાંનો મોટો હિસ્સો વપરાય છે અને ઘણીવાર સ્થાનિક વસ્તીને પ્રમાણસર લાભ મળતો નથી.
$3$. પર્યાવરણીય કારણો: તેનાથી મોટા પાયે જંગલોનો નાશ થાય છે,જૈવવિવિધતા ગુમાવવી પડે છે અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પર્યાવરણીય અસંતુલન સર્જાય છે.
તેથી,ઉપરોક્ત તમામ પરિબળો વિરોધમાં ફાળો આપે છે.

(A) ખાદીન,બંધી,આહાર અને કટ્ટા એ ભારતના વિવિધ ભાગોમાં જળ સંગ્રહ અને વ્યવસ્થાપન માટે વપરાતી પરંપરાગત,પ્રાચીન પદ્ધતિઓ છે.
આ રચનાઓ વરસાદના પાણી અથવા સપાટી પર વહેતા પાણીને એકત્રિત કરવા અને સંગ્રહિત કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી,જે ભૂગર્ભ જળના સ્તરને વધારવામાં અને સિંચાઈ તથા ઘરગથ્થુ ઉપયોગ માટે પાણી પૂરું પાડવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,તે પ્રાચીન જળ સંગ્રહ પ્રણાલીઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

(B) અશ્મિભૂત બળતણ એ લાખો વર્ષો સુધી પ્રાચીન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બનેલા કુદરતી સંસાધનો છે,જેમ કે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ.
$A$. પવન અને સમુદ્ર પુનઃપ્રાપ્ય છે,પરંતુ કોલસો એ અશ્મિભૂત બળતણ છે.
$B$. પવન,લાકડું અને સૂર્ય એ અશ્મિભૂત બળતણ નથી. લાકડું એ બાયોમાસ સંસાધન છે,જ્યારે પવન અને સૂર્ય એ પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોતો છે.
$C$. કેરોસીન એ પેટ્રોલિયમ (અશ્મિભૂત બળતણ) માંથી મેળવેલ ઉત્પાદન છે.
$D$. પેટ્રોલિયમ એ અશ્મિભૂત બળતણ છે.
તેથી,અશ્મિભૂત બળતણ વગરનું સાચું સંયોજન પવન,લાકડું અને સૂર્ય છે.

(C) પર્યાવરણને અનુકૂળ પ્રવૃત્તિ તે છે જે પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી નથી અથવા ટકાઉ વિકાસમાં ફાળો આપે છે.
$A$. પરિવહન માટે કારનો ઉપયોગ કરવાથી કાર્બન ઉત્સર્જન વધે છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપે છે.
$B$. પોલીબેગ (પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ) નો ઉપયોગ હાનિકારક છે કારણ કે તે જૈવ-અવિઘટનીય છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
$C$. સિંચાઈ માટે પાવર ઉત્પન્ન કરવા માટે પવનચક્કીઓનો ઉપયોગ કરવો એ પર્યાવરણને અનુકૂળ પ્રવૃત્તિ છે કારણ કે તે પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (પવન ઉર્જા) નો ઉપયોગ કરે છે અને હાનિકારક ઉત્સર્જન પેદા કરતી નથી.
$D$. કપડાંને રંગવા માટે રાસાયણિક ડાઈનો ઉપયોગ કરવાથી ઘણીવાર જળાશયોમાં ઝેરી કચરો છોડવાને કારણે જળ પ્રદૂષણ થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) જળ સંસાધનોના અસરકારક વ્યવસ્થાપન માટે પૂરગ્રસ્ત નાળાઓ પર નાના ચેક ડેમ બનાવવામાં આવે છે.
$(i)$ જોકે તે સિંચાઈ માટે થોડું પાણી પૂરું પાડી શકે છે,પરંતુ તે તેનો મુખ્ય હેતુ નથી.
$(ii)$ તેઓ ટૂંકા સમય માટે પાણીનો સંગ્રહ કરે છે,જે પાણીના પ્રવાહની ગતિ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
$(iii)$ પાણીનો સંગ્રહ કરીને,તેઓ તેને જમીનમાં ઉતરવા દે છે,જે ભૂગર્ભ જળના સ્તરને વધારવામાં (પુનઃભરણ) મદદ કરે છે.
$(iv)$ તેઓ કાયમી ધોરણે પાણીનો સંગ્રહ કરતા નથી; તેઓ પાણીને કામચલાઉ ધોરણે રોકવા માટે બનાવવામાં આવે છે જેથી જમીનમાં પાણીનું શોષણ થઈ શકે.
તેથી,વિધાન $(ii)$ અને $(iii)$ સાચા છે.

(C) શાળામાં દરરોજ વપરાતી વસ્તુઓની યાદી: કાગળ,રેક્સિન બેગ,બ્લેડ,પેન,પ્લાસ્ટિક બોક્સ,ફૂટપટ્ટી,રબર,ધાતુની હોકાયંત્ર (compass),સ્ટીલનું લંચ બોક્સ અને સ્ટીલની ચમચી.
આમાંથી,જે વસ્તુઓનું પુનઃચક્રણ કરી શકાય છે તે છે: કાગળ,બ્લેડ,પ્લાસ્ટિક બોક્સ,રબર,ધાતુની હોકાયંત્ર,સ્ટીલનું લંચ બોક્સ અને સ્ટીલની ચમચી.

(N/A) સામુદાયિક સ્તરે જળ સંગ્રહના ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ કૂવાઓ અને જલભરના રિચાર્જિંગને કારણે ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં વધારો થાય છે.
$(b)$ સંગ્રહિત ભૂગર્ભ જળ તેની ઉપરના જમીનના સ્તરોને ભેજયુક્ત રાખે છે,જે વનસ્પતિને મદદ કરે છે અને બાષ્પીભવન દ્વારા પાણીનો વ્યય અટકાવે છે.
$(c)$ તે ચોમાસા દરમિયાન પાણીનો સંગ્રહ કરવાની સુવિધા આપે છે,જેનો ઉપયોગ જરૂરિયાતના સમયે અથવા પાણીની અછત હોય ત્યારે કરી શકાય છે.

(N/A) ખેતરોમાં ખાતરના અતિશય ઉપયોગને કારણે વરસાદ દરમિયાન પોષક તત્વો તળાવમાં વહી ગયા હતા.
આ ખાતરો ફોસ્ફેટ્સ અને નાઈટ્રેટ્સથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે જલીય વનસ્પતિઓ માટે પોષક તત્વો તરીકે કામ કરે છે,જેના કારણે તેમની ઝડપી અને અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે,જેને $Eutrophication$ (સુપોષકતાકરણ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જેમ જેમ પાણીની સપાટી આ વનસ્પતિઓથી સંપૂર્ણપણે ઢંકાઈ ગઈ,તેમ તેણે સૂર્યપ્રકાશને ઊંડા સ્તરો સુધી પહોંચતા અટકાવ્યો.
વધુમાં,સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા આ વનસ્પતિઓના વિઘટનને કારણે ઓગળેલા ઓક્સિજનનો મોટો જથ્થો વપરાઈ ગયો,જેના પરિણામે ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટી ગયું.
ઓગળેલા ઓક્સિજનની આ અછત અને ઇકોસિસ્ટમમાં ફેરફારને કારણે માછલીઓનું મોટા પાયે મૃત્યુ થયું.

(N/A) તમારા ઘરમાં વીજળી બચાવવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકાય છે:
$(a)$ જ્યારે પંખા,લાઈટો અને અન્ય વિદ્યુત ઉપકરણોની જરૂર ન હોય ત્યારે તેને બંધ રાખો.
$(b)$ દિવસ દરમિયાન કુદરતી સૂર્યપ્રકાશનો મહત્તમ ઉપયોગ કરો જેથી કૃત્રિમ પ્રકાશની જરૂરિયાત ઘટે.
$(c)$ ખાસ કરીને શિયાળા દરમિયાન સોલર વોટર હીટિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરો,જેથી ઇલેક્ટ્રિક ગીઝર પરની નિર્ભરતા ઘટે.
$(d)$ ઇન્કેન્ડેસન્ટ બલ્બને બદલે $CFL$ (કોમ્પેક્ટ ફ્લોરોસન્ટ લેમ્પ) અથવા $LED$ (લાઇટ એમિટિંગ ડાયોડ) જેવા ઉર્જા-કાર્યક્ષમ વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરો,જે ઓછી વીજળી વાપરે છે.

(N/A) કોલસો અને પેટ્રોલિયમ બંને અશ્મિભૂત ઇંધણ છે જે પ્રાચીન જૈવભારના અવશેષોમાંથી બનતા લાખો વર્ષો લે છે. આપણે જે દરે આ સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ તે તેમના કુદરતી રીતે બનવાના દર કરતા ઘણો વધારે હોવાથી,તે પુનઃઅપ્રાપ્ય છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં ખૂટી જશે. તેથી,તેમનું સંરક્ષણ કરવું અનિવાર્ય છે.

(N/A) વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ના સ્તરને નિયંત્રિત કરવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકાય છે:
$(a)$ વાહનોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણનો વપરાશ ઘટાડવો જેથી ઉત્સર્જન ઓછું થાય.
$(b)$ કાર્બનનું ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે $CNG$ (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) અથવા ઇલેક્ટ્રિક વાહનો જેવા સ્વચ્છ ઇંધણનો ઉપયોગ કરવો.
$(c)$ કચરાને બાળવાને બદલે,તેનું ખાતર બનાવીને તેનો નિકાલ કરવો.
$(d)$ ઔદ્યોગિક ધુમાડાને વાતાવરણમાં છોડતા પહેલા તેમાં રહેલા હાનિકારક વાયુઓને દૂર કરવા માટે સ્ક્રબર જેવી પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરવો.
$(e)$ વધુ વૃક્ષો વાવીને જંગલોનું પ્રમાણ વધારવું,કારણ કે વૃક્ષો પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન $CO_2$ શોષીને કાર્બન સિંક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) આકૃતિ $(a)$ માં દર્શાવેલ જળ સંગ્રહસ્થાન સપાટી પરનું જળાશય (તળાવ) છે,અને આકૃતિ $(b)$ માં તે ભૂગર્ભ જળ સંગ્રહસ્થાન (ભૂગર્ભ જળ) છે.
$(b)$ આકૃતિ $(b)$ એ આકૃતિ $(a)$ કરતા વધુ ફાયદાકારક છે. ભૂગર્ભમાં પાણી સંગ્રહિત કરવાના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$1$. તેનું બાષ્પીભવન થતું નથી.
$2$. તે ફેલાઈને કુવાઓને રિચાર્જ કરે છે અને વિશાળ વિસ્તારમાં વનસ્પતિને ભેજ પૂરો પાડે છે.
$3$. તે માનવ અને પ્રાણીઓના કચરા દ્વારા થતા પ્રદૂષણથી સુરક્ષિત રહે છે.
$4$. તે મચ્છર જેવા કીટકોના પ્રજનનને અટકાવે છે.

(N/A) $Reduce$ (ઘટાડો) એટલે કોઈ સામગ્રી કે વસ્તુનો ઓછી માત્રામાં ઉપયોગ કરવો,ઉદાહરણ તરીકે,વીજળી અને પાણી.
$Recycle$ (પુનઃચક્રણ) એટલે એકવાર વપરાયેલી સામગ્રીને એકત્રિત કરીને ઉત્પાદક પાસે પાછી મોકલવી જેથી તેઓ તેમાંથી અન્ય ઉપયોગી સામગ્રી બનાવી શકે,ઉદાહરણ તરીકે,પ્લાસ્ટિકની બોટલ અને કાગળ.
$Reuse$ (પુનઃઉપયોગ) એટલે કોઈ વસ્તુને ફેંકી દેવાને બદલે તેનો વારંવાર ઉપયોગ કરવો. તેમાં નાના કે મોટા પાયે રિસાયક્લિંગની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થતો નથી,ઉદાહરણ તરીકે,વપરાયેલા પરબિડીયા અને કાચની બરણીઓ.

(N/A) કુદરતી સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરવા અને ઊર્જાનો વપરાશ ઘટાડવા માટેની પાંચ દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ પાણીની બોટલમાં વધેલું પાણી ફેંકી દેવાને બદલે છોડને પાણી પાવા માટે વાપરો.
$(b)$ પાણીનો બગાડ અટકાવવા માટે સૂતા પહેલા બધા નળ બરાબર બંધ છે કે નહીં તે તપાસો.
$(c)$ છોડને પાણી પાવા અથવા સફાઈ કરવા માટે હોઝ પાઇપને બદલે ડોલ અને ટબનો ઉપયોગ કરો.
$(d)$ વાહનોને માત્ર જરૂર હોય ત્યારે જ ધોવા અને વહેતા નળને બદલે ડોલના પાણીનો ઉપયોગ કરવો.
$(e)$ રૂમમાંથી બહાર નીકળતી વખતે પંખા અને લાઈટો બંધ કરો જેથી વીજળીનો વપરાશ ઘટાડી શકાય.
$(f)$ વીજળી કે ગેસની માંગ ઘટાડવા માટે સોલર વોટર હીટરનો ઉપયોગ કરો.
$(g)$ પરંપરાગત બલ્બને બદલે ઊર્જા-કાર્યક્ષમ $LED$ અથવા $CFL$ લેમ્પનો ઉપયોગ કરો.

(N/A) હા,જળ સંરક્ષણ અત્યંત જરૂરી છે. જોકે પૃથ્વી પર મીઠા પાણીનો કુલ જથ્થો માનવીય જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સૈદ્ધાંતિક રીતે પૂરતો છે,પરંતુ નીચેના કારણોસર તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ નથી:
$1$. વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં જળ સંસાધનોની અસમાન વહેંચણી.
$2$. વરસાદની પેટર્નમાં મોસમી અને વાર્ષિક મોટા ફેરફારો,જેના કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાય છે.
$3$. પાણીનો વધુ પડતો બગાડ,પ્રદૂષણ અને જળ સંસાધનોનું અયોગ્ય વ્યવસ્થાપન.
$4$. વસ્તી વધારો,ઔદ્યોગિકીકરણ અને કૃષિના વિસ્તરણને કારણે પાણીની વધતી જતી માંગ.
તેથી,ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે પાણીનો ટકાઉ પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે જળ સંરક્ષણ અનિવાર્ય છે.

(N/A) ગંદા પાણીનો ઉપયોગ નીચે મુજબની રીતો દ્વારા કરી શકાય છે:
$(a)$ ભૂગર્ભ જળસ્તરને રિચાર્જ કરવા માટે જેથી પાણીની અછત નિવારી શકાય.
$(b)$ પ્રક્રિયા કરેલ ગંદા પાણીનો ઉપયોગ ખેતીમાં સિંચાઈ માટે કરવો.
$(c)$ મ્યુનિસિપલ ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરીને તેનો ઉપયોગ પીવા સિવાયના કાર્યો જેવા કે ગાડીઓ ધોવા,રસ્તા સાફ કરવા અને બગીચામાં પાણી પાવા માટે કરવો.
$(d)$ ગંદા પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પ્રદૂષકોને યોગ્ય પ્રક્રિયા બાદ ચોક્કસ પાક માટે ખાતર તરીકે ઉપયોગમાં લેવા.

(N/A) જંગલો એ પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો છે જે નીચે મુજબના ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે:
$(a)$ વન્યજીવો માટે આવાસ,ખોરાક અને રક્ષણ.
$(b)$ વાતાવરણમાં $CO_2$ અને $O_2$ નું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$(c)$ જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.
$(d)$ જલચક્રનું નિયમન કરે છે.
$(e)$ મનુષ્યો માટે,તે બળતણનું લાકડું,ઈમારતી લાકડું,પલ્પ,કાગળ વગેરે જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો સ્ત્રોત છે.
$(f)$ તે ફળો,રેઝિન,ગુંદર,આવશ્યક તેલ,બીડીના પાન વગેરે જેવી ઉપયોગી પેદાશો પૂરી પાડે છે.

(N/A) વન વિભાગે એક એવી વ્યૂહરચના વિકસાવી જેમાં ગ્રામજનોને જંગલના રક્ષણ માટે સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના શ્રમના બદલામાં,ગ્રામજનોને મહેનતાણું આપવામાં આવતું હતું અને તેમને લણણીની પ્રક્રિયામાંથી પણ અમુક લાભ મળતા હતા. તેમને નજીવી ફી ચૂકવીને લાકડા અને ઘાસચારો એકત્રિત કરવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી. આ રીતે,સ્થાનિક લોકોની સક્રિય અને સ્વૈચ્છિક ભાગીદારી દ્વારા,અરાબારીના $Sal$ (સાલ) ના જંગલોનું સફળતાપૂર્વક સંરક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

(N/A) કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા એ બેક્ટેરિયાનો એક સમૂહ છે જે મુખ્યત્વે મનુષ્યો અને અન્ય ગરમ લોહીવાળા પ્રાણીઓના આંતરડામાં જોવા મળે છે. પાણીમાં તેમની હાજરીનો ઉપયોગ ઘણીવાર મળ દ્વારા થતા દૂષણના સૂચક તરીકે કરવામાં આવે છે.

(N/A) મહારાષ્ટ્રમાં પાણી સંગ્રહ કરવાની બે પ્રાચીન રચનાઓ $Bandharas$ (બંધારા) અને $Tals$ (તાલ) છે. આ પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ પાણીના સંરક્ષણ અને સિંચાઈ માટે કરવામાં આવે છે.

(B) જંગલો વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ઘણી વન્યજીવ પ્રજાતિઓ માટે કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે સેવા આપે છે,જેમાંથી ઘણી પ્રજાતિઓ અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી. આ ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ કરીને,જંગલો જૈવવિવિધતાનું સંતુલન જાળવવામાં અને પર્યાવરણને અધોગતિથી બચાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) આદર્શ પદ્ધતિઓ:
$(i)$ કચરાનું પુનઃચક્રણ (Recycling) કરવું.
$(ii)$ જરૂર પડે તો સમારકામ કરીને ફરીથી ઉપયોગ (Reuse) કરવો.
$(b)$ પરંપરાગત પદ્ધતિઓ:
$(i)$ કચરાપેટીમાં નાખવો અને સેનિટરી લેન્ડફિલમાં ડમ્પ કરવો.
$(ii)$ કચરાને બાળી નાખવો અથવા જળાશયો કે નદીઓમાં વહેવડાવી દેવો.

(N/A) વનસ્પતિના આવરણનો નાશ,જે જમીનમાં પાણીના અંતઃસ્ત્રવણ (percolation) ના દરને ઘટાડે છે.
$(b)$ વધુ પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો તરફ પાણીનું વાળવું,જે અતિશય નિષ્કર્ષણ તરફ દોરી જાય છે.
$(c)$ સિંચાઈ અને અન્ય હેતુઓ માટે ભૂગર્ભ જળનો અતિશય પંપિંગ દ્વારા ઉપયોગ,જે કુદરતી પુનઃપૂર્તિના દર કરતા વધી જાય છે.

(N/A) રિસાયકલ અને પુનઃઉપયોગ કરી શકાય તેવા કચરાના બે ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. જૂના છાપાં (કાગળનો કચરો).
$2$. પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓ (પ્લાસ્ટિકનો કચરો).
અન્ય ઉદાહરણોમાં કાચ અને ધાતુના ભંગારનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) કુદરતી સંસાધનોના અતિશય ઉપયોગને કારણે, તે ઝડપથી ખૂટી રહ્યા છે અને સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થવાનું જોખમ ઊભું થયું છે。
$(b)$ કુદરતી સંસાધનોના અતિશય ઉપયોગથી પર્યાવરણીય પ્રદૂષણની સમસ્યા સર્જાઈ છે અને માનવ જીવન માટે ખતરો ઊભો થયો છે.

(N/A) આપણા ઉર્જા સ્ત્રોતો મર્યાદિત અને અપ્રાપ્ય (non-renewable) છે. માનવ વસ્તી અને ઔદ્યોગિકીકરણમાં ઝડપી વધારા સાથે,ઉર્જાની માંગ ઘાતાંકીય દરે વધી રહી છે. લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા,પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને અશ્મિભૂત ઇંધણના ખૂટી જવાની સમસ્યાને રોકવા માટે,આપણે ઉર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો તરફ વળવાની જરૂર છે.

(N/A) કુદરતી સંસાધનોના વ્યવસ્થાપનમાં સંસાધનોની સમાન વહેંચણી સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ જેથી કરીને માત્ર મુઠ્ઠીભર ધનિક અને શક્તિશાળી લોકો જ નહીં,પરંતુ તમામ વ્યક્તિઓ આ સંસાધનોના વિકાસ અને ઉપયોગથી લાભ મેળવી શકે. આ અભિગમ સામાજિક ન્યાયને પ્રોત્સાહન આપે છે અને થોડાક વિશેષાધિકૃત લોકો દ્વારા સંસાધનોના શોષણને અટકાવે છે.

(N/A) નદીના પાણીમાં $Coliform$ (કોલીફોર્મ) બેક્ટેરિયાના સમૂહની હાજરી પાણી પ્રદૂષિત હોવાની પુષ્ટિ કરે છે. આ બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે મનુષ્યના આંતરડામાં જોવા મળે છે અને પાણીમાં તેમની હાજરી ગટરના પાણી અથવા મળ દ્વારા થયેલા પ્રદૂષણનો સંકેત આપે છે.

(N/A) ભારત સરકારે $1985$ માં $GAP$ ($Ganga$ $Action$ $Plan$ - ગંગા એક્શન પ્લાન) શરૂ કર્યો હતો. આ કરોડો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઘરેલું ગંદા પાણીને અટકાવીને,તેને અન્ય દિશામાં વાળીને અને તેની સારવાર કરીને તથા ઝેરી અને ઔદ્યોગિક રાસાયણિક કચરાને નદીમાં પ્રવેશતા અટકાવીને ગંગા નદીના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો હતો.

(N/A) સમૃદ્ધ જીવનશૈલી ઘણીવાર કુદરતી સંસાધનોના અતિશય વપરાશ તરફ દોરી જાય છે,જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન થાય છે અને તે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.

(N/A) બે વસ્તુઓ જેનું સરળતાથી રિસાયકલ કરી શકાય છે પરંતુ સામાન્ય રીતે કચરાપેટીમાં ફેંકી દેવામાં આવે છે:
$1$. $\text{કાગળ}$ (દા.ત., સમાચારપત્રો, નોટબુક, કાર્ડબોર્ડ).
$2$. $\text{પ્લાસ્ટિક}$ (દા.ત., સોફ્ટ ડ્રિંકની બોટલો, પોલિથીન બેગ).
આ સામગ્રીઓ પર પ્રક્રિયા કરીને નવી વસ્તુઓ બનાવવા માટે ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે, જેનાથી કચરો ઘટે છે અને કુદરતી સંસાધનોનું જતન થાય છે.