Mix Examples - Sources of Energy Questions in Gujarati

(A) ઉર્જાનો બિન-નવીનીકરણીય સ્ત્રોત એ છે જે મર્યાદિત માત્રામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને એકવાર વપરાઈ ગયા પછી તેને બદલી શકાતો નથી,અથવા તેને બનતા લાખો વર્ષો લાગે છે.
અશ્મિભૂત ઇંધણ (જેમ કે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ) લાખો વર્ષો દરમિયાન પ્રાચીન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બને છે.
એકવાર આ ખતમ થઈ જાય પછી,માનવ સમયગાળામાં તેને ફરીથી ભરી શકાતા નથી.
તેનાથી વિપરીત,સૂર્ય,લાકડું (બાયોમાસ) અને પવનને નવીનીકરણીય સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે કારણ કે તે કુદરતી રીતે ફરીથી ઉત્પન્ન થાય છે અથવા સતત ઉપલબ્ધ હોય છે.

(B) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ અને નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ પાવર પ્લાન્ટ્સ,ઉદ્યોગો અને વાહનોમાં કોલસો,તેલ અને કુદરતી ગેસ જેવા અશ્મિભૂત બળતણના દહન દરમિયાન મુક્ત થાય છે.
જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ,ઓક્સિજન અને અન્ય રસાયણો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,ત્યારે તેઓ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
ત્યારબાદ આ એસિડ વરસાદ,બરફ અથવા ધુમ્મસ સાથે જમીન પર પડે છે,જેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે.

(C) થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે પાણીને ગરમ કરીને વરાળ બનાવવા માટે બનાવવામાં આવે છે.
આ વરાળનો ઉપયોગ ટર્બાઇનને ફેરવવા માટે થાય છે,જે જનરેટર ચલાવે છે.
પાણીને ઉકાળવા માટે જરૂરી ગરમી ઉત્પન્ન કરવા માટે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અથવા કુદરતી ગેસ જેવા અશ્મિભૂત બળતણનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેથી,અશ્મિભૂત બળતણ એ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં વપરાતું મુખ્ય બળતણ છે.

(D) જળ વિદ્યુત મથકમાં,પાણીને ડેમમાં ઊંચાઈ પર સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે,જે તેને મોટી માત્રામાં સ્થિતિઊર્જા આપે છે.
જ્યારે આ પાણીને નીચે પડવા દેવામાં આવે છે,ત્યારે તેની સ્થિતિઊર્જાનું ગતિઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે.
વહેતા પાણીની આ ગતિઊર્જાનો ઉપયોગ જનરેટરના ટર્બાઇનને ફેરવવા માટે થાય છે,જે અંતે યાંત્રિક ઊર્જાને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
તેથી,મુખ્ય ઊર્જા રૂપાંતરણ પ્રક્રિયામાં પાણીમાં સંગ્રહિત સ્થિતિઊર્જાનું વીજળીમાં રૂપાંતર થાય છે.

(A) $\text{સૂર્ય}$ એ પૃથ્વી પરના લગભગ તમામ જીવંત સ્વરૂપો માટે ઊર્જાનો અંતિમ સ્ત્રોત છે.
વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને રાસાયણિક ઊર્જા (ખોરાક) બનાવે છે.
આ ઊર્જા ત્યારબાદ આહાર શૃંખલા દ્વારા અન્ય સજીવોમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
વધુમાં, કોલસો અને પેટ્રોલિયમ જેવા અશ્મિભૂત બળતણ એ મૂળભૂત રીતે પ્રાચીન વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં સંગ્રહિત સૌર ઊર્જા જ છે.
તેથી, $\text{સૂર્ય}$ ને ઊર્જાનો પ્રાથમિક અને અંતિમ સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.

(B) સૌર ઉર્જાને ઉર્જાનું સૌથી સ્વચ્છ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે એક પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત છે જે તેના મેળવવાની અને ઉપયોગ કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ અથવા પ્રદૂષકોનું ઉત્સર્જન કરતું નથી.
પરમાણુ ઉર્જા,જોકે કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઓછી છે,તે કિરણોત્સર્ગી કચરો ઉત્પન્ન કરે છે જેનું સંચાલન કરવું મુશ્કેલ છે.
તાપીય ઉર્જા (સામાન્ય રીતે અશ્મિભૂત ઇંધણમાંથી) મોટા પ્રમાણમાં $CO_2$ અને અન્ય પ્રદૂષકો મુક્ત કરે છે.
ભૂતાપીય ઉર્જા અશ્મિભૂત ઇંધણ કરતા સ્વચ્છ છે પરંતુ તે ભૂગર્ભ જળાશયોમાંથી હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ જેવા વાયુઓની થોડી માત્રા મુક્ત કરી શકે છે.

(C) સમુદ્રી તાપીય ઉર્જા રૂપાંતરણ $(OTEC)$ પ્લાન્ટ સમુદ્રના ગરમ સપાટીના પાણી અને ઊંડા ઠંડા પાણી વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે.
સપાટી પરનું પાણી સૂર્યના કિરણો દ્વારા ગરમ થાય છે,જ્યારે $2 \ km$ કે તેથી વધુ ઊંડાઈએ પાણી નોંધપાત્ર રીતે ઠંડું હોય છે.
આ તાપમાનના તફાવતનો ઉપયોગ હીટ એન્જિન ચલાવવા માટે થાય છે,જે વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,સમુદ્રી તાપીય ઉર્જા મુખ્યત્વે સમુદ્રના વિવિધ સ્તરો વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતને કારણે હોય છે.

(D) પરમાણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવામાં મુખ્ય પડકાર વપરાયેલ બળતણ (પરમાણુ કચરો) નો સુરક્ષિત નિકાલ કરવાનો છે.
પરમાણુ કચરો હજારો વર્ષો સુધી કિરણોત્સર્ગી અને જોખમી રહે છે,જે જો યોગ્ય રીતે વ્યવસ્થાપિત ન કરવામાં આવે તો પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમો ઊભા કરે છે.
કેન્દ્રનું વિભાજન (ફિશન) કરવું અને શૃંખલા પ્રક્રિયાને જાળવી રાખવી એ તકનીકી પડકારો છે,પરંતુ તે પરમાણુ રિએક્ટરમાં સફળતાપૂર્વક પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યા છે.
પરમાણુ ઊર્જાને વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવી એ પણ સ્ટીમ ટર્બાઇનનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી એક પ્રમાણભૂત પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સૌથી ગંભીર લાંબા ગાળાની સમસ્યા કિરણોત્સર્ગી કચરાનો સુરક્ષિત સંગ્રહ અને નિકાલ છે.

(A) સોલર કૂકરની કાચની શીટ ગ્રીનહાઉસ અસર માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે સૂર્યના કિરણો (ટૂંકી તરંગલંબાઇ ધરાવતા ઇન્ફ્રારેડ કિરણો) કાચની શીટમાંથી બોક્સમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તે બોક્સની અંદરના કાળા રંગના પડ દ્વારા શોષાય છે.
ત્યારબાદ આ અંદરનો ભાગ લાંબી તરંગલંબાઇ ધરાવતા ઇન્ફ્રારેડ કિરણો (ઉષ્મા) ઉત્સર્જિત કરે છે.
કાચની શીટ આ ગરમીને બોક્સની બહાર નીકળતી અટકાવે છે,તેને અંદર જ જકડી રાખે છે અને પરિણામે તાપમાનમાં વધારો થાય છે,જે ગ્રીનહાઉસ અસરનો સિદ્ધાંત છે.

(B) બાયોગેસ એ ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં (અજારક પાચન) કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વાયુઓનું મિશ્રણ છે.
તેમાં મુખ્યત્વે $CH_4$ (મિથેન) હોય છે,જે સામાન્ય રીતે કુલ કદના $50-75\%$ જેટલો હોય છે.
અન્ય ઘટકોમાં $CO_2$ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ),$H_2$ (હાઇડ્રોજન) અને $H_2S$ (હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ) ઓછી માત્રામાં હોય છે.
તેથી,મિથેન એ બાયોગેસનો મુખ્ય ઘટક છે.

(C) પવનચક્કી દ્વારા ઉત્પન્ન થતો પાવર પવનના વેગના ઘન $(P \propto v^3)$ ના સમપ્રમાણમાં હોય છે.
જેમ પવનની ગતિ વધે છે,તેમ પાંખિયા પર અથડાતી હવાની ગતિજ ઊર્જામાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે,જેના પરિણામે પાવર આઉટપુટ વધે છે.
જોકે પાંખિયાનું ક્ષેત્રફળ અને હવાની ઘનતા જેવા અન્ય પરિબળો પણ ભૂમિકા ભજવે છે,પરંતુ પવનચક્કીના પાવર આઉટપુટને નિર્ધારિત કરવામાં પવનનો વેગ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચલ છે.

(C, D) વિકલ્પ $C$ અને $D$ બંને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા વિધાનો છે. જોકે,પ્રમાણભૂત અભ્યાસક્રમના સંદર્ભમાં,બંનેને સાચા ગણવામાં આવે છે. ચાલો તેનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$1$. પરમાણુ કચરાનો નિકાલ તેની રેડિયોએક્ટિવિટીને કારણે એક મોટો પર્યાવરણીય પડકાર છે,તેથી વિકલ્પ $A$ ખોટો છે.
$2$. અશ્મિભૂત બળતણ મર્યાદિત સંસાધનો છે જે બનતા લાખો વર્ષો લાગે છે,તેથી વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.
$3$. જળ અને પવન ઉર્જા એ પુનઃપ્રાપ્ય છે અને તે કાર્ય દરમિયાન ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન કરતા નથી,તેથી વિકલ્પ $C$ સાચો છે.
$4$. સૂર્ય અબજો વર્ષો સુધી ઉર્જાનો સતત પુરવઠો પૂરો પાડે છે,જે તેને અખૂટ સ્ત્રોત બનાવે છે,તેથી વિકલ્પ $D$ પણ સાચો છે.

(A) હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્લાન્ટમાં,ઊંચાઈ પર સંગ્રહિત પાણીની સ્થિતિ ઊર્જા જ્યારે તે નીચે પડે છે ત્યારે ગતિ ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
ગુરુત્વાકર્ષણીય સ્થિતિ ઊર્જાના સૂત્ર $PE = mgh$ મુજબ,જ્યાં $m$ એ પાણીનું દળ છે,$g$ એ ગુરુત્વાકર્ષણ પ્રવેગ છે અને $h$ એ ઊંચાઈ છે.
જેમ ઊંચાઈ $h$ વધે છે,તેમ પાણીની સ્થિતિ ઊર્જા વધે છે.
જ્યારે આ પાણી નીચે પડે છે,ત્યારે આ વધારે સ્થિતિ ઊર્જા વધુ માત્રામાં ગતિ ઊર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે ટર્બાઇનને વધુ કાર્યક્ષમ રીતે ફેરવે છે અને વધુ વિદ્યુત પાવર ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) પવન ઉર્જાનો ઉપયોગ પવનચક્કીઓને ખુલ્લી જગ્યાઓમાં મૂકીને કરવામાં આવે છે જ્યાં પવન ખૂબ ઝડપથી ફૂંકાતો હોય. તેથી,ખુલ્લી જગ્યામાં પવન ઉર્જાનો ન્યૂનતમ ઉપયોગ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે તે વિધાન ખોટું છે. પવનચક્કીઓને ખાસ કરીને ખુલ્લા વિસ્તારોમાં મૂકવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે જેથી પવનની ગતિજ ઉર્જાનો મહત્તમ ઉપયોગ કરી શકાય. પવન ઉર્જાનો સ્ત્રોત ગતિશીલ હવાની ગતિજ ઉર્જા છે,સ્થિતિ ઉર્જા નથી. પાંખિયાના પરિભ્રમણનો ઉપયોગ ટર્બાઇન ચલાવવા માટે થાય છે,જે બદલામાં વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે.

(C) ખોટું વિધાન $C$ છે.
બાયોગેસ મુખ્યત્વે મિથેન $(CH_4)$ નો બનેલો છે,ઈથેનનો નહીં.
બાયોગેસ ધુમાડા વગર સળગે છે અને તેમાં કોઈ રાખ બાકી રહેતી નથી,જે તેને સ્વચ્છ બળતણ બનાવે છે.
વિકલ્પો $A$,$B$ અને $D$ એ બાયોમાસ અને બાયોગેસ ઉત્પાદન અંગે વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા વિધાનો છે.

(N/A) બિન-પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવાની જરૂરિયાત નીચેના કારણોસર ઉભી થાય છે:
$(i)$ જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો અને માનવ વસ્તીમાં ઝડપી વધારાને કારણે ઉર્જાની માંગ સતત વધી રહી છે.
$(ii)$ અશ્મિભૂત ઇંધણ જેવા પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતો કુદરતમાં મર્યાદિત છે અને તે ઝડપથી ખૂટી રહ્યા છે,જે તેમને લાંબા ગાળા માટે અસક્ષમ બનાવે છે.

(N/A) મહાસાગરમાંથી ઉર્જા મેળવવાની બે મુખ્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
$1$. ભરતી ઉર્જા $(Tidal \text{ Energy})$: આ ઉર્જા ચંદ્ર અને સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે સમુદ્રના પાણીની સપાટીમાં થતા ચઢાવ-ઉતાર (ભરતી-ઓટ) દ્વારા મેળવવામાં આવે છે। સમુદ્રના સાંકડા ભાગોમાં બંધ બાંધીને ભરતી વખતે પાણીને રોકવામાં આવે છે અને ઓટ વખતે તેને ટર્બાઇન પર છોડીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે。
$2$. તરંગ ઉર્જા $(Wave \text{ Energy})$: આ ઉર્જા સમુદ્રના મોજાંની ગતિજ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવે છે। સમુદ્રના મોજાંની ગતિને યાંત્રિક ઉર્જામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે વિવિધ સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે જનરેટરને ફેરવીને વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે。
$3$. મહાસાગર તાપીય ઉર્જા રૂપાંતરણ $(OTEC)$: આ પદ્ધતિમાં સમુદ્રની સપાટી પરના ગરમ પાણી અને ઊંડાણમાં રહેલા ઠંડા પાણી વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતનો ઉપયોગ કરીને હીટ એન્જિન દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે।

(D) અશ્મિભૂત ઇંધણના દહનથી થતા પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકાય છે:
$(i)$ ધુમાડા રહિત ઉપકરણોનો ઉપયોગ: આ ઉપકરણો વધુ કાર્યક્ષમ દહન સુનિશ્ચિત કરે છે,જેનાથી હાનિકારક વાયુઓ અને રજકણોનું ઉત્સર્જન ઘટે છે.
$(ii)$ વનીકરણ: વધુ વૃક્ષો વાવવાથી વાતાવરણમાંથી $CO_2$ નું શોષણ કરવામાં મદદ મળે છે,જે ગ્રીનહાઉસ અસરને ઘટાડે છે.
$(iii)$ પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા તરફ સંક્રમણ: સૌર,પવન અને જળવિદ્યુત ઉર્જાનો ઉપયોગ વધારવાથી અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.
$(iv)$ વાહનોની યોગ્ય જાળવણી: એન્જિનની નિયમિત સર્વિસિંગ ઇંધણનું કાર્યક્ષમ દહન અને ઓછું ઉત્સર્જન સુનિશ્ચિત કરે છે.

(N/A) $1$. સમતલ અરીસો પરાવર્તક તરીકે કાર્ય કરે છે જે સૂર્યપ્રકાશને સોલર કૂકરના બોક્સમાં પરાવર્તિત કરે છે,જેનાથી તેના પર પડતા સૌર વિકિરણની તીવ્રતા વધે છે.
$2$. કાચની શીટ ટૂંકી તરંગલંબાઇ ધરાવતા સૌર વિકિરણોને બોક્સની અંદર પ્રવેશવા દે છે,પરંતુ લાંબી તરંગલંબાઇ ધરાવતા ઇન્ફ્રારેડ વિકિરણો (ઉષ્મા) ને બહાર નીકળતા અટકાવે છે,જેથી ગરમી અંદર જકડાઈ રહે છે. આ ઘટનાને ગ્રીનહાઉસ અસર કહેવામાં આવે છે,જે કૂકરની અંદરનું તાપમાન વધારવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) $(i)$ સોલર સેલમાં કોઈ ફરતા ભાગો હોતા નથી.
$(ii)$ તેને ખૂબ જ ઓછી જાળવણીની જરૂર પડે છે.
$(iii)$ તેને દૂરના અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં સ્થાપિત કરી શકાય છે જ્યાં પાવર ટ્રાન્સમિશન લાઇન નાખવી મુશ્કેલ અથવા ખર્ચાળ હોય છે.

(N/A) બાયોમાસ એટલે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો કાર્બનિક પદાર્થ,જેમ કે ખેતીનો કચરો,લાકડું,છાણ અને ગટરનું પાણી. તે ઊર્જાનો પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત છે.
બાયોમાસમાંથી જૈવ-ઊર્જા મેળવવા માટે તેને બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં,બાયોમાસ (જેમ કે છાણ અને વનસ્પતિનો કચરો) ને પાણી સાથે મિશ્ર કરીને સ્લરી બનાવવામાં આવે છે અને તેને ડાયજેસ્ટર ટાંકીમાં નાખવામાં આવે છે. ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં (અજારક સ્થિતિમાં),સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે,જેનાથી બાયોગેસ (મુખ્યત્વે મિથેન) ઉત્પન્ન થાય છે. આ ગેસને એકત્રિત કરીને રસોઈ અથવા પ્રકાશ માટે બળતણ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. બાકી રહેલી સ્લરીનો ઉપયોગ ઉત્તમ ખાતર તરીકે થાય છે.

(C) પવન ઊર્જાની મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. પવનની ગતિ અનિયમિત અને અચળ હોતી નથી,જેનો અર્થ છે કે ઊર્જા સતત મેળવી શકાતી નથી.
$2$. વિન્ડ ફાર્મ (પવનચક્કીના ખેતરો) માટે ખૂબ જ વિશાળ જમીનની જરૂર પડે છે.
$3$. પવનચક્કીઓ સ્થાપવાનો પ્રારંભિક ખર્ચ ઘણો વધારે હોય છે.

(A) આધુનિક પાવર પ્લાન્ટ્સમાં પરમાણુ ઉર્જા મેળવવા માટે $Nuclear Fission$ (પરમાણુ વિખંડન) પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ થાય છે.
$1$. આ પ્રક્રિયામાં,$Uranium-235$ જેવા ભારે પરમાણુના ન્યુક્લિયસ પર ઓછી ઉર્જા ધરાવતા ન્યુટ્રોનનો મારો ચલાવવામાં આવે છે.
$2$. ન્યુક્લિયસ નાના અને હલકા ન્યુક્લિયસમાં વિભાજિત થાય છે,જે ગરમીના સ્વરૂપમાં પ્રચંડ ઉર્જા મુક્ત કરે છે.
$3$. આ ગરમીનો ઉપયોગ પાણીને વરાળમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે થાય છે,જે પછી ટર્બાઇન ફેરવીને વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. આ પ્રક્રિયામાં વધુ ન્યુટ્રોન પણ મુક્ત થાય છે,જે $Chain Reaction$ (શૃંખલા પ્રતિક્રિયા) ને જાળવી રાખે છે.
$5$. અંતે,ઉત્પન્ન થયેલા રેડિયોએક્ટિવ કચરાનો પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે કાળજીપૂર્વક સંગ્રહ અને નિકાલ કરવો જરૂરી છે.

(N/A) સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ સોલર કૂકર,સોલર વોટર હીટર અને સોલર સેલ જેવા ઉપકરણો દ્વારા કરી શકાય છે. સોલર કૂકર અને હીટર સૂર્યપ્રકાશને કેન્દ્રિત કરવા માટે પરાવર્તકો (reflectors) નો ઉપયોગ કરે છે,જ્યારે સોલર સેલ સૌર ઊર્જાનું સીધું વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતર કરે છે.
સૌર ઊર્જાના ઉપયોગની મર્યાદાઓ:
$1$. તે ફક્ત દિવસ દરમિયાન જ ઉપલબ્ધ હોય છે અને વાદળછાયા કે વરસાદી દિવસોમાં તેની અસરકારકતા ઓછી હોય છે.
$2$. સૌર ઊર્જાના ઉપકરણોને સ્થાપિત કરવા માટે મોટી સપાટીના વિસ્તારની જરૂર પડે છે અને શરૂઆતનો ખર્ચ વધુ હોઈ શકે છે.
આ મર્યાદાઓને દૂર કરવાના ઉપાયો:
$1$. ઉપલબ્ધતાની સમસ્યાને ઉકેલવા માટે,બેટરી જેવી ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,જે સોલર સેલ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલી વીજળીને રાત્રે અથવા વાદળછાયા દિવસોમાં વાપરવા માટે સંગ્રહિત કરે છે.
$2$. અદ્યતન સામગ્રીઓ પરનું સંશોધન અને સોલર સેલનું મોટા પાયે ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવામાં અને કાર્યક્ષમતા વધારવામાં મદદ કરી રહ્યું છે,જેથી સૌર ઊર્જા વધુ સુલભ બની રહી છે.

(N/A) ઉર્જાના પરંપરાગત સ્ત્રોતો એવા છે જેનો ઉપયોગ લાંબા સમયથી કરવામાં આવે છે અને તે સામાન્ય રીતે પુનઃઅપ્રાપ્ય છે,જેમ કે અશ્મિભૂત ઇંધણ (કોલસો,પેટ્રોલિયમ,કુદરતી ગેસ) અને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ.
બિન-પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતો એવા છે જે પુનઃપ્રાપ્ય છે અને જેનો વિકાસ તાજેતરમાં થયો છે,જેમ કે સૌર ઉર્જા,પવન ઉર્જા,ભરતી ઉર્જા અને ભૂ-તાપીય ઉર્જા.
સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ: સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ સોલર સેલ (ફોટોવોલ્ટેઇક સેલ) દ્વારા કરવામાં આવે છે જે સૂર્યપ્રકાશને સીધા વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે. સોલર સેલ સિલિકોનમાંથી બનાવવામાં આવે છે અને જ્યારે પ્રકાશના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે તે થોડો વોલ્ટેજ ઉત્પન્ન કરે છે. ઘરેલું અથવા ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે પૂરતી શક્તિ ઉત્પન્ન કરવા માટે આવા ઘણા સેલને સોલર પેનલમાં જોડવામાં આવે છે.

(N/A) બિન-પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવાની જરૂરિયાત નીચે મુજબ છે:
$1$. અશ્મિભૂત ઇંધણ મર્યાદિત છે અને વધુ વપરાશને કારણે ઝડપથી ખૂટી રહ્યા છે।
$2$. વૈશ્વિક વસ્તી વધી રહી છે, જેના કારણે ઉર્જાની માંગમાં વધારો થયો છે।
$3$. જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા અને અશ્મિભૂત ઇંધણના દહનથી થતા પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને ઘટાડવાની જરૂર છે।
સમુદ્રમાંથી ઉર્જા નીચેની રીતે મેળવી શકાય છે:
$1$. ભરતી-ઓટ ઉર્જા $(Tidal Energy)$: આ ઉર્જા સમુદ્રના સાંકડા મુખ પર બંધ બાંધીને મેળવવામાં આવે છે। ભરતી અને ઓટ દરમિયાન સમુદ્રના જળસ્તરમાં થતા ફેરફારથી ટર્બાઇન ફરે છે અને વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે।
$2$. તરંગ ઉર્જા $(Wave Energy)$: આ ઉર્જા સમુદ્ર કિનારે મોજાઓની ગતિજ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને ટર્બાઇન ફેરવીને મેળવવામાં આવે છે।
$3$. સમુદ્રી તાપીય ઉર્જા રૂપાંતરણ $(OTEC)$: આ પદ્ધતિમાં સમુદ્રની સપાટી પરના ગરમ પાણી અને ઊંડાણમાં રહેલા ઠંડા પાણી વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતનો ઉપયોગ કરીને હીટ એન્જિન ચલાવી વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે।

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણના ઉપયોગના પર્યાવરણીય પરિણામો નીચે મુજબ છે:
$1$. વાયુ પ્રદૂષણ: અશ્મિભૂત બળતણના દહનથી $CO_2$,$SO_2$ અને $NO_2$ જેવા હાનિકારક વાયુઓ મુક્ત થાય છે,જે શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ અને ધુમ્મસ (smog) પેદા કરે છે.
$2$. ગ્રીનહાઉસ અસર: $CO_2$ ના વધતા સ્તરને કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન થાય છે.
$3$. એસિડ વર્ષા: $SO_2$ અને $NO_2$ પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને એસિડ બનાવે છે,જે ઇમારતો,જમીન અને જળચર જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટેના પગલાં:
$1$. કાર્યક્ષમ અને ધુમાડા રહિત ઉપકરણોનો ઉપયોગ (દા.ત.,સુધારેલા ચૂલા).
$2$. પાવર પ્લાન્ટમાંથી ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે સુધારેલી ટેકનોલોજી અપનાવવી.
$3$. એકંદર માંગ ઘટાડવા માટે ઉર્જાનો વિવેકપૂર્ણ અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગ.
$4$. સૌર,પવન અને જળવિદ્યુત જેવી બિન-પરંપરાગત ઉર્જાના સ્ત્રોતોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવું,જેની પર્યાવરણ પર ન્યૂનતમ અસર પડે છે.

(N/A) હા,હું સહમત છું કે પૃથ્વી પરના મોટાભાગના ઉર્જા સ્ત્રોતો માટે સૂર્ય એ ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
$1$. અશ્મિભૂત બળતણ: કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ લાખો વર્ષો પહેલા જીવતા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષોમાંથી બને છે. આ સજીવોએ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને વૃદ્ધિ કરી હતી.
$2$. પવન ઉર્જા: પવન સૂર્ય દ્વારા પૃથ્વીની સપાટીના અસમાન ગરમ થવાને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે,જે વાતાવરણમાં દબાણનો તફાવત બનાવે છે.
$3$. જળવિદ્યુત ઉર્જા: સૂર્ય મહાસાગરોમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન કરીને જળચક્રને ચલાવે છે,જે પછી વરસાદ અથવા બરફ તરીકે પડે છે અને જળાશયો ભરે છે જે જળવિદ્યુત ડેમને શક્તિ આપે છે.
$4$. બાયોમાસ: વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા રાસાયણિક ઉર્જાના સ્વરૂપમાં સૌર ઉર્જાનો સંગ્રહ કરે છે,જેનો ઉપયોગ પછી બાયોમાસ બળતણ તરીકે થાય છે.
તેથી,પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે,સૂર્ય આપણને ઉપલબ્ધ લગભગ તમામ ઉર્જાનો પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.

(N/A) બાયોમાસ એટલે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો કાર્બનિક પદાર્થ,જેમ કે ખેતીના અવશેષો,છાણ અને લાકડું,જે ઉર્જાના પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
સિદ્ધાંત: બાયોગેસ પ્લાન્ટ અજારક આથવણના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં,સૂક્ષ્મજીવો જટિલ કાર્બનિક પદાર્થો (બાયોમાસ) નું વિઘટન કરીને મિથેન $(CH_4)$,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$,હાઇડ્રોજન $(H_2)$ અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ $(H_2S)$ જેવા વાયુઓ મુક્ત કરે છે.
કાર્યપદ્ધતિ:
$1$. મિક્સિંગ ટેન્કમાં છાણ અને પાણીનું મિશ્રણ (સ્લરી) તૈયાર કરવામાં આવે છે અને તેને ડાયજેસ્ટરમાં મોકલવામાં આવે છે.
$2$. ડાયજેસ્ટર એ એક સીલબંધ,ઓક્સિજન મુક્ત ટાંકી છે જ્યાં અજારક બેક્ટેરિયા બાયોમાસનું વિઘટન કરે છે.
$3$. વિઘટન દરમિયાન બાયોગેસ ઉત્પન્ન થાય છે અને સ્લરીની ઉપરના ગેસ હોલ્ડર (ગુંબજ) માં એકઠો થાય છે.
$4$. એકઠા થયેલા ગેસનું દબાણ વપરાયેલી સ્લરીને ઓવરફ્લો ટેન્કમાં ધકેલે છે,જેને પછી બહાર કાઢીને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ખાતર તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
$5$. બાયોગેસ પાઇપ દ્વારા રસોઈ અને પ્રકાશ માટે ઘરોમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.

(N/A) પરમાણુ વિખંડન (nuclear fission) ની પ્રક્રિયા માટે વપરાતા બે સામાન્ય પરમાણુ બળતણ $Uranium-235$ $(U-235)$ અને $Plutonium-239$ $(Pu-239)$ છે. $Thorium-232$ નો ઉપયોગ પણ પરમાણુ રિએક્ટરમાં ફર્ટાઈલ મટીરીયલ તરીકે કરવામાં આવે છે.

(N/A) યુરેનિયમના એક પરમાણુના ન્યુક્લિયર વિખંડન દરમિયાન મુક્ત થતી ઉર્જા,કોલસાના એક કાર્બન પરમાણુના દહન દરમિયાન મુક્ત થતી ઉર્જા કરતા આશરે $10$ મિલિયન (એક કરોડ) ગણી વધારે હોય છે.

(N/A) ઊર્જાના બે પરંપરાગત સ્ત્રોતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ અશ્મિભૂત બળતણ (જેમ કે કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ).
$(ii)$ જળ વિદ્યુત (વહેતા પાણીમાંથી મેળવવામાં આવતી ઊર્જા).

(N/A) ઊર્જાના બે બિન-પરંપરાગત સ્ત્રોતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ભૂતાપીય ઊર્જા (Geothermal energy)
$(ii)$ પરમાણુ ઊર્જા (Nuclear energy)

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણને ઉર્જાના પુનઃઅપ્રાપ્ય સ્ત્રોત તરીકે ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેને કુદરતી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બનતા લાખો વર્ષો લાગે છે. એકવાર આ મર્યાદિત ભંડાર વપરાઈ જાય પછી,તેને માનવ જીવનકાળ દરમિયાન ફરીથી ઉત્પન્ન કરી શકાતા નથી.

(N/A) પવન ફૂંકાવવા માટે જવાબદાર બે મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. સૂર્યના વિકિરણો દ્વારા પૃથ્વીની સપાટીનું અસમાન ગરમ થવું: પૃથ્વીના વિવિધ ભાગો (જમીન અને જળાશયો) સૂર્યઊર્જાનું અલગ-અલગ દરે શોષણ કરે છે,જેના કારણે તાપમાનમાં તફાવત સર્જાય છે.
$2$. પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ: પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ કોરિઓલિસ અસર (Coriolis effect) ઉત્પન્ન કરે છે,જે હવાના જથ્થાની દિશા અને ગતિને પ્રભાવિત કરે છે,જે પવનની પેટર્ન બનાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

(N/A) વિન્ડમિલનો ઉપયોગ કરીને વિદ્યુત પાવર ઉત્પન્ન કરવા માટે,પવનની ગતિ $15 \, km/h$ થી વધુ હોવી જોઈએ. આ લઘુત્તમ ગતિ પાંખિયાઓની જડતા અને જનરેટર સિસ્ટમના આંતરિક ઘર્ષણને દૂર કરીને ઉપયોગી માત્રામાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે જરૂરી છે.

(B) એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$,નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ જેવા એસિડિક ઓક્સાઇડના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ મુખ્યત્વે અશ્મિભૂત ઇંધણના દહન,ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ અને વાહનોના ઉત્સર્જન દ્વારા મુક્ત થાય છે.
જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,ત્યારે તેઓ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$,નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ અને કાર્બોનિક એસિડ $(H_2CO_3)$ જેવા એસિડ બનાવે છે.
ત્યારબાદ આ એસિડ વરસાદના પાણીમાં ઓગળી જાય છે,જેનાથી તેનું $pH$ ઘટે છે અને એસિડ વર્ષા થાય છે.

(N/A) બાયોગેસના ઉત્પાદનમાં સામેલ સૂક્ષ્મજીવોને મિથેનોજેન્સ અથવા અજારક બેક્ટેરિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$1$. આ સૂક્ષ્મજીવો ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં કાર્ય કરે છે,જેને અજારક શ્વસન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$2$. તેઓ પ્રાણીઓના છાણ અને ખેતીના કચરા જેવા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
$3$. આ વિઘટનની પ્રક્રિયા દરમિયાન,તેઓ વાયુઓનું મિશ્રણ મુક્ત કરે છે,જેમાં મુખ્યત્વે મિથેન $(CH_4)$,કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$,હાઇડ્રોજન $(H_2)$ અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ $(H_2S)$ હોય છે,જેને સામૂહિક રીતે બાયોગેસ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) બાયોગેસના બે મુખ્ય દહનશીલ ઘટકો મિથેન $(CH_{4})$ અને હાઇડ્રોજન $(H_{2})$ છે. આ વાયુઓ કાર્બનિક પદાર્થોના અજારક વિઘટન દરમિયાન ઉત્પન્ન થાય છે અને બાયોગેસની ઉષ્મીય મૂલ્યમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.

(N/A) બાયોગેસ એ બાયોમાસના અજારક વિઘટન દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વાયુઓનું મિશ્રણ છે. તેનો મુખ્ય ઘટક મિથેન $(CH_4)$ છે.
અન્ય ઘટકોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$(i)$ હાઇડ્રોજન $(H_2)$
$(ii)$ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ $(H_2S)$
$(iii)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$

(N/A) બાયોગેસ પ્લાન્ટને કચરાના નિકાલ માટે સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે,જેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે પ્રાણીઓના છાણ અને ખેતીના અવશેષો જેવા કાર્બનિક કચરાનું ઉપયોગી ઉર્જામાં રૂપાંતર કરીને તેનું અસરકારક રીતે વ્યવસ્થાપન કરે છે.
$2$. આ પ્રક્રિયામાં બાયોગેસ ઉત્પન્ન થાય છે,જે એક સ્વચ્છ બળતણ છે. તે ધુમાડા વગર સળગે છે અને કોઈ હાનિકારક અવશેષ છોડતું નથી,જેનાથી વાયુ પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થાય છે.
$3$. બાયોગેસના ઉત્પાદન પછી વધેલું સ્લરી (કચરો) નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસથી ભરપૂર હોય છે,જે પાક માટે ઉત્તમ જૈવિક ખાતર તરીકે કામ કરે છે.
$4$. તે કચરાનો નિયંત્રિત વાતાવરણમાં નિકાલ કરીને સ્વચ્છતા જાળવવામાં મદદ કરે છે,જે રોગકારક જીવાણુઓના ફેલાવાને અટકાવે છે.

(N/A) મોટાભાગના તાપ વિદ્યુત મથકો કોલસા કે તેલના ક્ષેત્રોની નજીક સ્થાપિત કરવામાં આવે છે કારણ કે કોલસા અને પેટ્રોલિયમ જેવા ભારે અશ્મિભૂત ઇંધણને લાંબા અંતર સુધી પરિવહન કરવા કરતાં વીજળીનું પ્રસારણ (transmission) કરવું વધુ કાર્યક્ષમ અને ખર્ચની દ્રષ્ટિએ સસ્તું પડે છે.

(N/A) સોલર સેલના ઉત્પાદનમાં સામાન્ય રીતે વપરાતા બે તત્વો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ સિલિકોન $(Si)$: તે ફોટોવોલ્ટેઇક સેલમાં $p-n$ જંકશન બનાવવા માટે વપરાતું મુખ્ય અર્ધવાહક દ્રવ્ય છે.
$(ii)$ સિલ્વર (ચાંદી) $(Ag)$: તેનો ઉપયોગ સોલર સેલની સપાટી પર વિદ્યુત સંપર્ક ગ્રીડ બનાવવા માટે થાય છે,જેથી ઉત્પન્ન થયેલ પ્રવાહને એકત્રિત કરી શકાય.

(N/A) સોલર સેલ પેનલ્સને માઉન્ટ કરવા માટેની ખાસ તકનીકમાં તેમને ખાસ રીતે ડિઝાઇન કરેલી ઢળતી છત અથવા માળખા પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
ફાયદા:
$1$. આ તકનીક એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સોલર પેનલ્સ સૂર્યની દિશામાં રહે,જેથી સૂર્યપ્રકાશનો મહત્તમ ઉપયોગ થઈ શકે.
$2$. આ ઢાળ પેનલ્સ પર પડતા સૂર્યના કિરણોની તીવ્રતામાં વધારો કરે છે,જેનાથી ઉર્જા રૂપાંતરણની કાર્યક્ષમતા વધે છે.
$3$. તે પેનલ્સની સપાટી પર ધૂળ,કચરો અથવા પાણી જમા થતા અટકાવવામાં મદદ કરે છે.

(D) પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોત એવા છે જે કુદરતી રીતે ટૂંકા ગાળામાં ફરીથી ઉત્પન્ન થઈ શકે છે,જેમ કે $Solar$ (સૌર) ઊર્જા,$Wind$ (પવન) ઊર્જા અથવા $Hydroelectric$ (જળ વિદ્યુત) ઊર્જા.
પુનઃઅપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોત એવા છે જે મર્યાદિત જથ્થામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને એકવાર વપરાઈ ગયા પછી તેને ફરીથી મેળવી શકાતા નથી,જેમ કે $Coal$ (કોલસો),$Petroleum$ (પેટ્રોલિયમ) અથવા $Natural$ $gas$ ($CNG$ - કુદરતી ગેસ).

(C) ભૂતાપીય ઉર્જા (Geothermal energy) એ બિન-પરંપરાગત પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા સ્ત્રોત ગણાય છે.
તે પૃથ્વીના પોપડામાં સંગ્રહિત ગરમીમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
સૌર કે પવન ઉર્જાથી વિપરીત,જે અનિયમિત હોય છે,ભૂતાપીય ઉર્જા સતત અને વિશ્વસનીય ઉર્જા પુરવઠો પૂરો પાડે છે,જેના કારણે તેનો ઉપયોગ આખા વર્ષ દરમિયાન દિવસના $24$ કલાક કરી શકાય છે.

(N/A) સૌર ઊર્જા મહાસાગરોમાં મુખ્યત્વે નીચેના બે સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે:
$(i)$ મહાસાગરીય તાપીય ઊર્જા: આ સપાટી પરના ગરમ પાણી અને ઊંડાણના ઠંડા પાણી વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતને કારણે ઉદ્ભવે છે.
$(ii)$ તરંગ ઊર્જા: આ સમુદ્રની સપાટી પર ફૂંકાતા પવનોને કારણે ઉત્પન્ન થાય છે,જે અંતે વાતાવરણના સૌર ગરમ થવાને કારણે સંચાલિત થાય છે.

(B) મહાસાગર તાપીય ઉર્જા રૂપાંતરણ $(OTEC)$ પ્લાન્ટમાં,સપાટી પરના ગરમ પાણી અને $2\, km$ સુધીની ઊંડાઈએ રહેલા ઠંડા પાણી વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતનો ઉપયોગ કરીને ઉર્જા મેળવવામાં આવે છે.
આવા પ્લાન્ટના કાર્યક્ષમ સંચાલન માટે,સપાટી પરના પાણી અને ઊંડા સમુદ્રના પાણી વચ્ચે ઓછામાં ઓછો $20^{\circ} C$ તાપમાનનો તફાવત હોવો જરૂરી છે.

(B) હોટ સ્પોટ એ પૃથ્વીના પોપડાના એવા ચોક્કસ વિસ્તારો છે જ્યાં પૃથ્વીના ઊંડા અને વધુ ગરમ સ્તરોમાંથી ઉદ્ભવતા પીગળેલા ખડકો (મેગ્મા) ઊંચા દબાણ અને તાપમાનને કારણે ઉપરની તરફ ધકેલાય છે.
આ પીગળેલા ખડકો પોપડાના આ વિસ્તારોમાં ફસાઈ જાય છે,જેનાથી તીવ્ર ગરમી ધરાવતા સ્થાનિક વિસ્તારોનું નિર્માણ થાય છે.
આ ભૂ-તાપીય ઉર્જાનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા જેવા વિવિધ હેતુઓ માટે કરી શકાય છે.

(B) ઊર્જાનો સ્ત્રોત એટલે એવી વ્યવસ્થા કે જે કાર્ય કરવા માટે ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન પૂરતા પ્રમાણમાં અને સતત ઉપયોગી ઊર્જા પૂરી પાડવા સક્ષમ હોય.