સ્નાયુઓના લક્ષણો અને તેના પ્રકારો વિશે માહિતી આપો.

(N/A) $-\quad$ સ્નાયુ એ મધ્યગર્ભસ્તરીય (mesodermal) ઉદ્ભવ ધરાવતી વિશિષ્ટ પેશી છે.
$\Rightarrow$ તે પુખ્ત મનુષ્યના શરીરના કુલ વજનના $40-50 \%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.
- સ્નાયુઓ ઉત્તેજનશીલતા,સંકોચનશીલતા,વિસ્તરણશીલતા અને સ્થિતિસ્થાપકતા જેવા વિશિષ્ટ ગુણધર્મો ધરાવે છે.
- સ્નાયુઓનું વર્ગીકરણ તેમના સ્થાન,દેખાવ અને કાર્યપદ્ધતિના આધારે કરવામાં આવે છે.
- સ્થાનના આધારે સ્નાયુઓના ત્રણ પ્રકાર છે: $(i)$ કંકાલ સ્નાયુઓ,$(ii)$ કોષ્ઠાંતર સ્નાયુઓ,$(iii)$ હૃદયના સ્નાયુઓ.
$(i)$ કંકાલ સ્નાયુઓ: આ સ્નાયુઓ શરીરના કંકાલ તંત્ર સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા હોય છે (દા.ત.,હાથ-પગ,ધડ).
- સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર નીચે જોતા તેમાં ઘેરા અને આછા પટ્ટાઓ જોવા મળે છે,તેથી તેમને રેખિત સ્નાયુઓ કહેવાય છે.
- તે ઈચ્છાશક્તિ મુજબ કાર્ય કરે છે,તેથી તેમને ઐચ્છિક સ્નાયુઓ પણ કહેવામાં આવે છે.
- આ સ્નાયુઓ પ્રચલન અને શરીરની સ્થિતિ બદલવામાં મદદરૂપ થાય છે.
$(ii)$ કોષ્ઠાંતર સ્નાયુઓ (અરેખિત): આ સ્નાયુઓ શરીરના પોલા કોષ્ઠાંતર અંગો જેવા કે પાચનમાર્ગ,પ્રજનન માર્ગ,શ્વાસનળી વગેરેની અંદરની દીવાલમાં આવેલા હોય છે.
- તેમાં કોઈ રેખાઓ જોવા મળતી નથી અને તે દેખાવમાં લીસા હોય છે,તેથી તેમને લીસા સ્નાયુઓ (અરેખિત સ્નાયુઓ) કહેવાય છે.
- તેમની પ્રવૃત્તિઓ ઈચ્છાશક્તિના નિયંત્રણ હેઠળ હોતી નથી,તેથી તેમને અનૈચ્છિક સ્નાયુઓ કહેવામાં આવે છે.
- તેઓ પાચનમાર્ગમાં ખોરાકનું વહન અને પ્રજનન માર્ગમાં જનનકોષોના વહન જેવી ક્રિયાઓમાં સામેલ છે.
$(iii)$ હૃદયના સ્નાયુઓ: આ હૃદયના સ્નાયુઓનો સમૂહ છે. ઘણા હૃદયના સ્નાયુકોષો શાખિત ભાત બનાવે છે. હૃદયના સ્નાયુઓ ટૂંકા,નળાકાર અને શાખિત પ્રવર્ધો દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
- આ સ્નાયુઓ સ્વાયત્ત ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,તેથી તે સ્વભાવે અનૈચ્છિક છે.
- હૃદયના સ્નાયુઓનું સંકોચન ઝડપી,લયબદ્ધ અને સતત હોય છે (તેઓ થાકતા નથી). તેઓ આંતરવર્તી તકતીઓ (intercalated discs) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે અને પુષ્કળ રુધિર પુરવઠો મેળવે છે.