પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ (Ecological succession) વિશે માહિતી આપો.

(N/A) બધા જ સમુદાયોની એક મહત્વપૂર્ણ લાક્ષણિકતા એ છે કે તેમનું બંધારણ અને રચના બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓના પ્રતિભાવમાં સતત બદલાતા રહે છે.
- આ ફેરફાર વ્યવસ્થિત અને ક્રમિક હોય છે,જે ભૌતિક પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો સાથે સમાંતર ચાલે છે.
- આ ફેરફારો અંતે એવા સમુદાય તરફ દોરી જાય છે જે પર્યાવરણ સાથે લગભગ સંતુલનમાં હોય છે,જેને ચરમ સમુદાય (Climax community) કહેવામાં આવે છે.
કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં જાતિઓના બંધારણમાં થતા ક્રમિક અને આગાહી કરી શકાય તેવા ફેરફારને પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ કહેવામાં આવે છે.
અનુક્રમણ દરમિયાન,કેટલીક જાતિઓ વિસ્તારમાં વસવાટ કરે છે અને તેમની વસ્તી વધુ સંખ્યામાં વધે છે,જ્યારે અન્ય જાતિઓની વસ્તી ઘટે છે અને નાશ પણ પામે છે.
$\Rightarrow$ કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં ક્રમશઃ બદલાતા સમુદાયોની સમગ્ર શ્રેણીને ક્રમક (Sere) કહેવામાં આવે છે.
- વ્યક્તિગત સંક્રાંતિકારી સમુદાયોને ક્રમિક અવસ્થાઓ (Seral stages) અથવા ક્રમિક સમુદાયો કહેવામાં આવે છે.
ક્રમિક અવસ્થાઓમાં સજીવોની જાતિઓની વિવિધતામાં ફેરફાર થાય છે. આમાં જાતિઓ અને સજીવોની સંખ્યામાં વધારો તેમજ કુલ જૈવભાર (Biomass) માં વધારો થાય છે.
વિશ્વના વર્તમાન સમુદાયો પૃથ્વી પર જીવનની શરૂઆતથી લાખો વર્ષો સુધી થયેલા અનુક્રમણને કારણે અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. વાસ્તવમાં,તે સમયે અનુક્રમણ અને ઉત્ક્રાંતિ સમાંતર પ્રક્રિયાઓ હતી.
તેથી,અનુક્રમણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે ત્યાં શરૂ થાય છે જ્યાં કોઈ જીવંત સજીવો નથી - આ એવા વિસ્તારો હોઈ શકે છે જ્યાં ક્યારેય કોઈ જીવંત સજીવો અસ્તિત્વમાં ન હતા,જેમ કે ખુલ્લા ખડકો,અથવા એવા વિસ્તારો જ્યાં કોઈક રીતે ત્યાં અસ્તિત્વમાં રહેલા તમામ જીવંત સજીવો નાશ પામ્યા હોય. પ્રથમ પ્રકારને પ્રાથમિક અનુક્રમણ (Primary succession) કહેવામાં આવે છે,જ્યારે બીજા પ્રકારને દ્વિતીય અનુક્રમણ (Secondary succession) કહેવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક અનુક્રમણ જ્યાં થાય છે તેવા વિસ્તારોના ઉદાહરણોમાં નવું ઠરેલું લાવા,ખુલ્લા ખડકો,નવું બનેલું તળાવ અથવા જળાશયનો સમાવેશ થાય છે.
વિવિધ સજીવોનો જૈવિક સમુદાય સ્થાપિત થાય તે પહેલાં,ત્યાં જમીન હોવી જરૂરી છે. મુખ્યત્વે આબોહવા પર આધાર રાખીને,ખુલ્લા ખડક પર ફળદ્રુપ જમીન બનાવવા માટે કુદરતી પ્રક્રિયાઓને સેંકડોથી હજારો વર્ષ લાગે છે.
દ્વિતીય અનુક્રમણ એવા વિસ્તારોમાં શરૂ થાય છે જ્યાં કુદરતી જૈવિક સમુદાયોનો નાશ થયો હોય,જેમ કે ત્યજી દેવાયેલી ખેતીલાયક જમીન,બળી ગયેલા અથવા કપાયેલા જંગલો,અથવા પૂરગ્રસ્ત જમીન. કારણ કે ત્યાં થોડી માટી અથવા કાંપ હાજર હોય છે,તેથી અનુક્રમણ પ્રાથમિક અનુક્રમણ કરતા ઝડપી હોય છે.
પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણનું વર્ણન સામાન્ય રીતે વનસ્પતિમાં થતા ફેરફારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જો કે,આ વનસ્પતિના ફેરફારો બદલામાં વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓ માટે ખોરાક અને આશ્રયને અસર કરે છે. આમ,જેમ જેમ અનુક્રમણ આગળ વધે છે,તેમ પ્રાણીઓ અને વિઘટકોની સંખ્યા અને પ્રકારો પણ બદલાય છે.
પ્રાથમિક અથવા દ્વિતીય અનુક્રમણ દરમિયાન કોઈપણ સમયે,કુદરતી અથવા માનવસર્જિત ખલેલ (જેમ કે આગ) અનુક્રમણની ચોક્કસ અવસ્થાને અગાઉની અવસ્થામાં પાછી લાવી શકે છે. ઉપરાંત,આવી ખલેલ નવી પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે જે કેટલીક જાતિઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે અને અન્ય જાતિઓને નિરુત્સાહિત કરે છે અથવા દૂર કરે છે.