Medium
ઉદાહરણ આપીને આભાસી પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયા સમજાવો.
આભાસી પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયા: પ્રક્રિયાનો ક્રમ કેટલીકવાર પ્રાયોગિક પરિસ્થિતિઓ દ્વારા બદલાય છે. બે પદાર્થો વચ્ચેની રાસાયણિક પ્રક્રિયા ધ્યાનમાં લો જ્યાં એક પ્રક્રિયક મોટા પ્રમાણમાં વધારામાં હોય,જેથી તેની સાંદ્રતા સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન લગભગ અચળ રહે છે. આવી પ્રક્રિયાઓને આભાસી પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: $10 \ mol$ પાણી સાથે $0.01 \ mol$ ઇથાઇલ એસિટેટના જળવિભાજન દરમિયાન,શરૂઆતમાં $(t=0)$ અને પૂર્ણતા $(t)$ સમયે ઘટકોની માત્રા નીચે મુજબ છે:
$CH_{3}COOC_{2}H_{5} + H_{2}O \rightarrow CH_{3}COOH + C_{2}H_{5}OH$
$t=0$ સમયે: $0.01 \ mol$ ઇથાઇલ એસિટેટ,$10 \ mol$ પાણી,$0 \ mol$ નીપજો.
$t=t$ સમયે: $0.0 \ mol$ ઇથાઇલ એસિટેટ,$9.99 \ mol$ પાણી,$0.01 \ mol$ નીપજો.
પ્રક્રિયા દરમિયાન પાણીની સાંદ્રતામાં ખાસ ફેરફાર થતો નથી. તેથી,વેગ સમીકરણમાં,
વેગ $= k^{\prime}[CH_{3}COOC_{2}H_{5}][H_{2}O]$
$[H_{2}O]$ પદને અચળ ગણી શકાય. આમ સમીકરણ નીચે મુજબ બને છે:
વેગ $= k[CH_{3}COOC_{2}H_{5}]$
જ્યાં $k = k^{\prime}[H_{2}O]$.
આમ,પ્રક્રિયા પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયા તરીકે વર્તે છે. આવી પ્રક્રિયાઓને આભાસી પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: $10 \ mol$ પાણી સાથે $0.01 \ mol$ ઇથાઇલ એસિટેટના જળવિભાજન દરમિયાન,શરૂઆતમાં $(t=0)$ અને પૂર્ણતા $(t)$ સમયે ઘટકોની માત્રા નીચે મુજબ છે:
$CH_{3}COOC_{2}H_{5} + H_{2}O \rightarrow CH_{3}COOH + C_{2}H_{5}OH$
$t=0$ સમયે: $0.01 \ mol$ ઇથાઇલ એસિટેટ,$10 \ mol$ પાણી,$0 \ mol$ નીપજો.
$t=t$ સમયે: $0.0 \ mol$ ઇથાઇલ એસિટેટ,$9.99 \ mol$ પાણી,$0.01 \ mol$ નીપજો.
પ્રક્રિયા દરમિયાન પાણીની સાંદ્રતામાં ખાસ ફેરફાર થતો નથી. તેથી,વેગ સમીકરણમાં,
વેગ $= k^{\prime}[CH_{3}COOC_{2}H_{5}][H_{2}O]$
$[H_{2}O]$ પદને અચળ ગણી શકાય. આમ સમીકરણ નીચે મુજબ બને છે:
વેગ $= k[CH_{3}COOC_{2}H_{5}]$
જ્યાં $k = k^{\prime}[H_{2}O]$.
આમ,પ્રક્રિયા પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયા તરીકે વર્તે છે. આવી પ્રક્રિયાઓને આભાસી પ્રથમ ક્રમની પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
Explore More
Similar Questions
પ્રક્રિયા $A + B \rightarrow$ નીપજો માટે,વિવિધ સાંદ્રતાએ પ્રક્રિયાનો દર નીચે મુજબ છે. ઉપરની પ્રક્રિયા માટેનો વેગ નિયમ (rate law) શોધો:
પ્રયોગ નં. $[A]$ $[B]$ દર $(\text{mol} \ \text{dm}^{-3} \ \text{s}^{-1})$ $1$ $0.2$ $0.2$ $2$ $2$ $0.2$ $0.4$ $4$ $3$ $0.6$ $0.4$ $36$
| પ્રયોગ નં. | $[A]$ | $[B]$ | દર $(\text{mol} \ \text{dm}^{-3} \ \text{s}^{-1})$ |
|---|---|---|---|
| $1$ | $0.2$ | $0.2$ | $2$ |
| $2$ | $0.2$ | $0.4$ | $4$ |
| $3$ | $0.6$ | $0.4$ | $36$ |
$Zn + 2H^{+} \to Zn^{2+} + H_2$
અચળ $pH$ પર અર્ધ-આયુષ્ય સમય ઝિંકની સાંદ્રતાથી સ્વતંત્ર છે. $Zn$ ની અચળ સાંદ્રતા માટે,જ્યારે $pH$ $3$ થી ઘટાડીને $2$ કરવામાં આવે ત્યારે દર $100$ ગણો થઈ જાય છે. સાચા વિધાનો ઓળખો $(pH = -\log [H^{+}])$:
$(A)$ $\frac{dx}{dt} = k[Zn]^0[H^{+}]^2$
$(B)$ $\frac{dx}{dt} = k[Zn][H^{+}]^2$
$(C)$ જો ઝિંકની સાંદ્રતા ચાર ગણી કરવામાં આવે અને $H^{+}$ આયનની સાંદ્રતા અડધી કરવામાં આવે તો દર પર કોઈ અસર થતી નથી.
$(D)$ જો $Zn$ ની અચળ સાંદ્રતા પર $H^{+}$ આયનની સાંદ્રતા બમણી કરવામાં આવે તો દર ચાર ગણો થઈ જાય છે.
અચળ $pH$ પર અર્ધ-આયુષ્ય સમય ઝિંકની સાંદ્રતાથી સ્વતંત્ર છે. $Zn$ ની અચળ સાંદ્રતા માટે,જ્યારે $pH$ $3$ થી ઘટાડીને $2$ કરવામાં આવે ત્યારે દર $100$ ગણો થઈ જાય છે. સાચા વિધાનો ઓળખો $(pH = -\log [H^{+}])$:
$(A)$ $\frac{dx}{dt} = k[Zn]^0[H^{+}]^2$
$(B)$ $\frac{dx}{dt} = k[Zn][H^{+}]^2$
$(C)$ જો ઝિંકની સાંદ્રતા ચાર ગણી કરવામાં આવે અને $H^{+}$ આયનની સાંદ્રતા અડધી કરવામાં આવે તો દર પર કોઈ અસર થતી નથી.
$(D)$ જો $Zn$ ની અચળ સાંદ્રતા પર $H^{+}$ આયનની સાંદ્રતા બમણી કરવામાં આવે તો દર ચાર ગણો થઈ જાય છે.
પ્રક્રિયા : $2Br^{-} + H_2O_2 + 2H^{+} \to Br_2 + 2H_2O$
બે તબક્કામાં થાય છે :
$(a)$ $Br^{-} + H^{+} + H_2O_2 \xrightarrow{slow} HOBr + H_2O$
$(b)$ $HOBr + Br^{-} + H^{+} \xrightarrow{fast} H_2O + Br_2$
પ્રક્રિયાનો ક્રમ શું છે?
બે તબક્કામાં થાય છે :
$(a)$ $Br^{-} + H^{+} + H_2O_2 \xrightarrow{slow} HOBr + H_2O$
$(b)$ $HOBr + Br^{-} + H^{+} \xrightarrow{fast} H_2O + Br_2$
પ્રક્રિયાનો ક્રમ શું છે?
Difficult
View Solutionઆપેલ પ્રક્રિયા $2 HI_{(g)} \rightarrow H_{2_{(g)}} + I_{2_{(g)}}$ માટે નીચેનો ડેટા ધ્યાનમાં લો. પ્રક્રિયાનો ક્રમ શોધો:
પ્રયોગ $1$ $2$ $3$ $[HI] \ (mol \ L^{-1})$ $0.005$ $0.01$ $0.02$ દર $(mol \ L^{-1} \ s^{-1})$ $7.5 \times 10^{-4}$ $3.0 \times 10^{-3}$ $1.2 \times 10^{-2}$
| પ્રયોગ | $1$ | $2$ | $3$ |
|---|---|---|---|
| $[HI] \ (mol \ L^{-1})$ | $0.005$ | $0.01$ | $0.02$ |
| દર $(mol \ L^{-1} \ s^{-1})$ | $7.5 \times 10^{-4}$ | $3.0 \times 10^{-3}$ | $1.2 \times 10^{-2}$ |
DifficultJEE MAIN 2024
View Solutionવાયુરૂપ એસીટાલ્ડીહાઈડના વિઘટન માટે પ્રક્રિયાનો ક્રમ શું છે?
Vedclass Products
For Students
Vedclass Test Series
Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.
Start Free TrialFor Teachers
Exam Paper Generator
Generate Set A/B/C/D exam papers from 7.5L+ questions in 2 minutes. 3 chapters free.
Try FreeFor Institutes
Online Exam Module
Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.
See Demo