પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ સમજાવો.

(N/A) ઊંડા સમુદ્રી હાઇડ્રો-થર્મલ પરિસ્થિતિકીય તંત્ર સિવાય,પૃથ્વી પરના તમામ પરિસ્થિતિકીય તંત્રો માટે સૂર્ય ઉર્જાનો એકમાત્ર સ્ત્રોત છે.
આપાત સૌર વિકિરણોમાંથી $50$ ટકાથી ઓછો ભાગ પ્રકાશસંશ્લેષી સક્રિય વિકિરણ $(PAR)$ હોય છે. વનસ્પતિઓ,પ્રકાશસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા અને રસાયણસંશ્લેષી બેક્ટેરિયા (સ્વયંપોષીઓ) સૂર્યની વિકિરણ ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાંથી ખોરાક બનાવે છે.
વનસ્પતિઓ $PAR$ ના માત્ર $2-10$ ટકા જેટલો જ ભાગ ગ્રહણ કરે છે અને આટલી ઓછી ઉર્જા સમગ્ર જીવંત વિશ્વને ટકાવી રાખે છે.
તમામ સજીવો તેમના ખોરાક માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ઉત્પાદકો પર આધારિત છે. તેથી ઉર્જાનો પ્રવાહ સૂર્યથી ઉત્પાદકો તરફ અને ત્યારબાદ ઉપભોગીઓ તરફ એકદમ દિશાયી (unidirectional) હોય છે.
વધુમાં,પરિસ્થિતિકીય તંત્રો ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના બીજા નિયમમાંથી મુક્ત નથી. તેમને જરૂરી અણુઓનું સંશ્લેષણ કરવા અને વધતી જતી અવ્યવસ્થાની વૈશ્વિક વૃત્તિનો સામનો કરવા માટે સતત ઉર્જાના પુરવઠાની જરૂર હોય છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્રની પરિભાષામાં લીલી વનસ્પતિઓને ઉત્પાદકો કહેવામાં આવે છે.
સ્થળજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં મુખ્ય ઉત્પાદકો શાકીય અને કાષ્ઠીય વનસ્પતિઓ છે. તેવી જ રીતે,જલજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકોમાં ફાઇટોપ્લાન્કટોન,શેવાળ અને ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ જેવી વિવિધ જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રકૃતિમાં આહાર શૃંખલા અને આહાર જાળ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. વનસ્પતિઓ (અથવા ઉત્પાદકો) થી શરૂ કરીને,આહાર શૃંખલાઓ અથવા આહાર જાળ એવી રીતે રચાય છે કે જેમાં એક પ્રાણી વનસ્પતિ અથવા અન્ય પ્રાણીને ખાય છે અને બદલામાં તે બીજા માટે ખોરાક બને છે.
આ પરસ્પર નિર્ભરતાને કારણે શૃંખલા કે જાળ રચાય છે.
- સજીવમાં સંગ્રહિત કોઈ પણ ઉર્જા તેમાં કાયમ માટે રહેતી નથી. ઉત્પાદક દ્વારા સંગ્રહિત ઉર્જા કાં તો ઉપભોગીમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે અથવા સજીવ મૃત્યુ પામે છે.
$\Rightarrow$ સજીવોનું મૃત્યુ એ વિઘટન આહાર શૃંખલા/જાળની શરૂઆત છે.
- તમામ પ્રાણીઓ તેમની ખોરાકની જરૂરિયાતો માટે (પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે) વનસ્પતિઓ પર આધાર રાખે છે. તેથી તેમને ઉપભોગીઓ અને પરપોષીઓ કહેવામાં આવે છે.
- જો તેઓ ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) ને ખાય,તો તેમને પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ કહેવામાં આવે છે અને જો તેઓ એવા પ્રાણીઓને ખાય જે વનસ્પતિઓ પર નભે છે,તો તેમને દ્વિતીય ઉપભોગીઓ કહેવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે તૃતીય ઉપભોગીઓ પણ હોઈ શકે છે.
પ્રાથમિક ઉપભોગીઓ તૃણાહારીઓ હોય છે. સામાન્ય તૃણાહારીઓમાં સ્થળજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં કીટકો,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ તથા જલજ પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં મૃદુકાય પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
જે ઉપભોગીઓ આ તૃણાહારીઓને ખાય છે તેમને માંસાહારીઓ (ખાસ કરીને પ્રાથમિક માંસાહારીઓ) કહેવામાં આવે છે.
- જે પ્રાણીઓ ખોરાક માટે પ્રાથમિક માંસાહારીઓ પર આધાર રાખે છે તેમને દ્વિતીય માંસાહારીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.