નીચે મુજબનો આસૃતિ (osmosis) પ્રયોગ કરો:
ચાર છોલેલા બટાકાના અડધા ટુકડા લો અને દરેકને કોતરીને બટાકાની વાટકીઓ બનાવો. આમાંથી એક વાટકી બાફેલા બટાકામાંથી બનાવવી. દરેક બટાકાની વાટકીને પાણી ભરેલા પાત્રમાં મૂકો. હવે,
$(a)$ વાટકી $A$ ને ખાલી રાખો.
$(b)$ વાટકી $B$ માં એક ચમચી ખાંડ ઉમેરો.
$(c)$ વાટકી $C$ માં એક ચમચી મીઠું ઉમેરો.
$(d)$ બાફેલા બટાકાની વાટકી $D$ માં એક ચમચી ખાંડ ઉમેરો.
આને બે કલાક માટે રહેવા દો. ત્યારબાદ ચારેય બટાકાની વાટકીઓનું અવલોકન કરો અને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો:
$(i)$ સમજાવો કે વાટકી $B$ અને $C$ ના ખાડામાં પાણી શા માટે એકઠું થાય છે.
$(ii)$ આ પ્રયોગ માટે બટાકું $A$ શા માટે જરૂરી છે?
$(iii)$ સમજાવો કે વાટકી $A$ અને $D$ ના ખાડામાં પાણી શા માટે એકઠું થતું નથી.

(N/A) $(i)$ વાટકી $B$ અને $C$ ના ખાડામાં પાણી એકઠું થવા માટે આસૃતિ (osmosis) પ્રક્રિયા જવાબદાર છે. વાટકીની અંદર દ્રાવ્યની સાંદ્રતા (વાટકી $B$ માં ખાંડ અને વાટકી $C$ માં મીઠું) બહારના પાણીની સાંદ્રતા કરતા વધારે હોવાથી,પાણી તેની વધુ સાંદ્રતા (વાટકીની બહાર) થી ઓછી સાંદ્રતા (વાટકીની અંદર) તરફ બટાકાના કોષોની અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા ગતિ કરે છે. દ્રાવકના અંદરના તરફના આ પ્રસરણને અંતઃઆસૃતિ (endosmosis) કહે છે.
$(ii)$ બટાકું $A$ આ પ્રયોગ માટે નિયંત્રિત (control) તરીકે કાર્ય કરે છે. પરિણામોની સરખામણી કરવા માટે અને એ સાબિત કરવા માટે કે પાણીનું વહન દ્રાવ્યના સાંદ્રતા તફાવતને કારણે થાય છે,તે જરૂરી છે.
$(iii)$ બટાકા $A$ અને $D$ ના ખાડામાં પાણી એકઠું થતું નથી કારણ કે:
બટાકા $A$ માં,ખાડો ખાલી છે. ત્યાં કોઈ સાંદ્રતાનો તફાવત (કોઈ દ્રાવ્ય નથી) ન હોવાથી,આસૃતિની પ્રક્રિયા થતી નથી.
બટાકા $D$ માં,જોકે તેમાં ખાંડ છે,પરંતુ તે બાફેલું છે. બાફવાથી બટાકાના કોષો મૃત્યુ પામે છે અને અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ નાશ પામે છે,જે આસૃતિ માટે આવશ્યક છે. તેથી,પાણીનું વહન થતું નથી.