Textbook - DIVERSITY IN LIVING ORGANISMS Questions in Gujarati

(N/A) આ પૃથ્વી પર લાખો સજીવો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. દરેક સજીવનો વ્યક્તિગત રીતે અભ્યાસ કરવો અત્યંત મુશ્કેલ છે. તેથી,આપણે તેમની વચ્ચેની સમાનતાઓ અને ભિન્નતાઓને ઓળખીને તેમને વિવિધ જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરીએ છીએ. વર્ગીકરણ જીવનના આટલા વિશાળ વૈવિધ્યનો અભ્યાસ વ્યવસ્થિત,આયોજનબદ્ધ અને સરળ બનાવે છે.

(N/A) દૈનિક જીવનમાં જોવા મળતી વિવિધતાના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
$1$. કદ: સજીવોના કદમાં ખૂબ જ વિવિધતા જોવા મળે છે,જે સૂક્ષ્મ બેક્ટેરિયાથી લઈને હાથી,વ્હેલ અને મોટા વૃક્ષો સુધીની હોય છે.
$2$. રંગ: વિવિધ પ્રાણીઓના રંગોમાં ઘણો તફાવત હોય છે. કેટલાક કૃમિ રંગહીન અથવા પારદર્શક હોય છે,જ્યારે વનસ્પતિઓમાં વિવિધ પ્રકારના રંજકદ્રવ્યો જોવા મળે છે.
$3$. આયુષ્ય: વિવિધ સજીવોનું આયુષ્ય પણ ઘણું અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,કાગડો માત્ર $15$ વર્ષ જીવે છે,જ્યારે પોપટ લગભગ $140$ વર્ષ સુધી જીવી શકે છે.

(B) સજીવોના વર્ગીકરણ માટે સૌથી પાયાની લાક્ષણિકતા તેઓ જે પ્રકારના કોષોના બનેલા છે તે છે.
આનું કારણ એ છે કે સમાન નિવાસસ્થાનમાં (દા.ત. પાણીમાં) રહેતા સજીવોના કોષીય બંધારણમાં ખૂબ જ તફાવત હોઈ શકે છે (દા.ત. આદિકોષકેન્દ્રી બેક્ટેરિયા અને સુકોષકેન્દ્રી માછલી).
કોષનો પ્રકાર (આદિકોષકેન્દ્રી વિરુદ્ધ સુકોષકેન્દ્રી,એકકોષી વિરુદ્ધ બહુકોષી) સજીવની મૂળભૂત જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અને ઉત્ક્રાંતિના સંબંધો નક્કી કરે છે,જે તેને નિવાસસ્થાન કરતા વર્ગીકરણ માટે વધુ વિશ્વસનીય અને પાયાનો માપદંડ બનાવે છે.

(A) સજીવોનું વ્યાપક વર્ગીકરણ જે પ્રાથમિક લક્ષણના આધારે કરવામાં આવે છે તે કોષની પ્રકૃતિ છે,એટલે કે તે $prokaryotic$ (આદિકોષકેન્દ્રી) છે કે $eukaryotic$ (સુકોષકેન્દ્રી) કોષ છે. આ તફાવત વર્ગીકરણના ઉચ્ચતમ સ્તરનો આધાર બનાવે છે,જે સજીવોને સાદા,અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર ધરાવતા અને જટિલ,પટલમય કોષકેન્દ્ર ધરાવતા સજીવોમાં અલગ પાડે છે.

(D) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓને મુખ્યત્વે તેમની $\text{પોષણની}$ $\text{પદ્ધતિ}$ (Mode of nutrition) ના આધારે અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે।
વનસ્પતિઓ $\text{સ્વયંપોષી}$ (autotrophs) છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે।
તેની સામે, પ્રાણીઓ $\text{પરપોષી}$ (heterotrophs) છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ તેમના ખોરાક માટે અન્ય સજીવો પર આધાર રાખે છે।
વધુમાં, અન્ય પાયાના તફાવતોમાં વનસ્પતિઓમાં મજબૂત કોષદીવાલની હાજરી (જે પ્રાણીઓમાં ગેરહાજર હોય છે), વનસ્પતિઓમાં હરિતકણની હાજરી અને પ્રાણીઓની $\text{પ્રચલન}$ (locomotion) કરવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે।

(N/A) આદિ સજીવ એ છે કે જેનું શરીરનું બંધારણ સરળ હોય છે અને તેની શારીરિક રચના કે લક્ષણો પ્રાચીન હોય છે,જેમાં લાંબા સમયગાળા દરમિયાન બહુ મોટો ફેરફાર થયો નથી.
શારીરિક રચનાની દ્રષ્ટિએ,આદિ સજીવો સરળ બંધારણ ધરાવે છે,જ્યારે કહેવાતા ઉન્નત સજીવો જટિલ શારીરિક બંધારણ અને ઉચ્ચ કક્ષાનું આયોજન ધરાવે છે.

(A) હા,ઉન્નત સજીવોને સામાન્ય રીતે જટિલ સજીવો માનવામાં આવે છે.
ઉત્ક્રાંતિનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે જીવન સરળ,આદિમ સ્વરૂપોમાંથી વધુ જટિલ,ઉન્નત સ્વરૂપો તરફ આગળ વધ્યું છે.
ઉન્નત સજીવોએ ઉત્ક્રાંતિના લાંબા સમયગાળા દરમિયાન તેમની જટિલતા પ્રાપ્ત કરી છે.
આ જટિલતા તેમને બદલાતા પર્યાવરણમાં વધુ સારી રીતે અનુકૂલન સાધવા,સ્પર્ધા કરવા અને ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.

(C) સજીવોને સૃષ્ટિ $Monera$ અથવા સૃષ્ટિ $Protista$ માં વર્ગીકૃત કરવા માટેનો મુખ્ય માપદંડ તેમની કોષીય રચના છે.
સૃષ્ટિ $Monera$ ના સજીવો એકકોષીય અને આદિકોષકેન્દ્રી $(prokaryotic)$ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓનો અભાવ હોય છે.
સૃષ્ટિ $Protista$ ના સજીવો એકકોષીય અને સુકોષકેન્દ્રી $(eukaryotic)$ હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર અને પટલમય અંગિકાઓ હાજર હોય છે.

(B) વર્ણવેલ સજીવ એકકોષીય,સુકોષકેન્દ્રી અને પ્રકાશસંશ્લેષી છે.
પાંચ સૃષ્ટિ વર્ગીકરણ પદ્ધતિ મુજબ,આ લાક્ષણિકતાઓ સૃષ્ટિ પ્રોટિસ્ટાના મુખ્ય લક્ષણો છે.
વિશેષરૂપે,ડાયેટમ્સ,ડાયનોફ્લેજેલેટ્સ અને યુગ્લીનોઈડ્સ જેવા એકકોષીય પ્રકાશસંશ્લેષી સુકોષકેન્દ્રી સજીવોને સૃષ્ટિ પ્રોટિસ્ટામાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) વર્ગીકરણના શ્રેણીબદ્ધ ક્રમમાં,$Species$ (જાતિ) એ પાયાનો એકમ છે અને તેમાં સૌથી ઓછા સજીવો હોય છે જેઓ મહત્તમ સમાન લક્ષણો ધરાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,$Kingdom$ (સૃષ્ટિ) એ વર્ગીકરણના શ્રેણીબદ્ધ ક્રમમાં સૌથી ઉચ્ચ કક્ષા છે અને તેમાં સૌથી વધુ સજીવો હોય છે,જેમના લક્ષણોમાં સમાનતા સૌથી ઓછી હોય છે.

(A) $Thallophyta$ (થૅલોફાઇટા) વિભાગમાં સૌથી સરળ વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ સજીવોનું શરીર સુસ્પષ્ટ રીતે વિભેદિત હોતું નથી,એટલે કે તેમનું શરીર મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણમાં વિભાજિત હોતું નથી. તેઓ મુખ્યત્વે જલીય હોય છે અને સામાન્ય રીતે તેમને લીલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A)

ટેરિડોફાઇટા	ફેનેરોગામ્સ
તેમના પ્રજનન અંગો અસ્પષ્ટ અથવા ઓછા વિકસિત હોય છે.	તેમના પ્રજનન અંગો સુવિકસિત હોય છે.
તેઓ નગ્ન ભ્રૂણ ઉત્પન્ન કરે છે જેને બીજાણુ (spores) કહેવાય છે.	તેઓ બીજ ઉત્પન્ન કરે છે.
ઉદાહરણોમાં ફર્ન,માર્સિલિયા અને ઇક્વિસેટમનો સમાવેશ થાય છે.	ઉદાહરણોમાં પાઇનસ,સાયકસ અને ફિરનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A)

અનાવૃત બીજધારી (Gymnosperm)	આવૃત બીજધારી (Angiosperm)
આ પુષ્પવિહીન વનસ્પતિઓ છે.	આ પુષ્પધારી વનસ્પતિઓ છે.
તેમાં બીજ ફળની અંદર હોતા નથી,એટલે કે તે નગ્ન હોય છે.	તેમાં બીજ ફળની અંદર સુરક્ષિત હોય છે.
$Pinus$,$Cedar$,$fir$,$Cycas$ વગેરે તેના ઉદાહરણો છે.	નાળિયેર,તાડ,કેરી વગેરે તેના ઉદાહરણો છે.

(N/A)

પોરીફેરા (સછિદ્ર)	કોએલેન્ટેરાટા (કોષ્ઠાંત્રી)
તેઓ મુખ્યત્વે દરિયાઈ, અચલિત અને ખડકો સાથે જોડાયેલા જોવા મળે છે.	તેઓ જલીય, મુખ્યત્વે દરિયાઈ છે અને તે સ્થાયી અથવા મુક્ત રીતે તરી શકે તેવા હોય છે.
તેઓ કોષીય સ્તરનું આયોજન દર્શાવે છે.	તેઓ પેશીય સ્તરનું આયોજન દર્શાવે છે.
શરીર પર છિદ્રો (ઓસ્ટિયા) અને મધ્યમાં સ્પોન્જોસીલ નામની ગુહા હોય છે.	શરીરમાં એક મધ્યસ્થ જઠર-વાહિની ગુહા હોય છે જે હાયપોસ્ટોમ નામના એક જ છિદ્ર દ્વારા ખુલે છે.
ઉદાહરણો: $Spongilla$, $Euplectella$, $Sycon$.	ઉદાહરણો: $Hydra$, $Sea \text{ } anemone$, $Corals$.

(B) એનેલિડા અને આર્થ્રોપોડા વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:

$1$. એનેલિડામાં બંધ પરિવહનતંત્ર જોવા મળે છે, જ્યારે આર્થ્રોપોડામાં ખુલ્લું પરિવહનતંત્ર જોવા મળે છે.

$2$. એનેલિડાનું શરીર ઘણા સમાન ખંડોમાં વિભાજિત હોય છે (ખંડન), જ્યારે આર્થ્રોપોડાનું શરીર થોડા વિશિષ્ટ ખંડોમાં વિભાજિત હોય છે.

(C)

< strong>ઉભયજીવી	< strong>સરીસૃપ
તેઓ બેવડું જીવન (જલીય અને સ્થલીય) જીવે છે.	તેઓ સંપૂર્ણપણે સ્થલીય (જમીન પર રહેનારા) છે.
ત્વચા ભેજવાળી હોય છે અને ભીંગડા હોતા નથી.	ત્વચા સૂકી હોય છે અને ભીંગડાથી ઢંકાયેલી હોય છે.
તેઓ પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે.	તેઓ જમીન પર ઈંડા મૂકે છે.
ઉદાહરણોમાં દેડકા,ટોડ અને સેલેમેન્ડરનો સમાવેશ થાય છે.	ઉદાહરણોમાં ગરોળી,સાપ,કાચબા અને કાચીંડાનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A)

$Aves$ (પક્ષીઓ)	$Mammalia$ (સસ્તન)
$Aves$ માં પીંછા અને ચાંચ હોય છે.	$Mammals$ માં પીંછા હોતા નથી અને ચાંચનો અભાવ હોય છે.
તેઓ અંડપ્રસવી (ઈંડા મૂકતા) હોય છે.	તેઓ મુખ્યત્વે અપત્યપ્રસવી (બચ્ચાને જન્મ આપતા) હોય છે,જોકે કેટલાક અંડપ્રસવી પણ હોય છે.
તેમના હાડકાં પોલા (વાયુયુક્ત) હોય છે જે ઉડવામાં મદદ કરે છે.	તેઓ તેમના બચ્ચાને પોષણ આપવા માટે સ્તનગ્રંથિઓ ધરાવે છે.

(N/A) સજીવોના વર્ગીકરણના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
$1$. તે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની વિવિધતા વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
$2$. તે વિવિધ પ્રકારના સજીવોનો અભ્યાસ ઘણો સરળ અને વ્યવસ્થિત બનાવે છે.
$3$. તે વિવિધ સજીવો વચ્ચેના આંતર-સંબંધો વિશે જણાવે છે.
$4$. તે સજીવોના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસ અને તેમના સંબંધોને સમજવામાં મદદ કરે છે.
$5$. તે અન્ય જીવવિજ્ઞાનના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.
$6$. તે પર્યાવરણવિદોને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ માટે નવી પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) વર્ગીકરણમાં શ્રેણીબદ્ધતા વિકસાવવા માટે,આપણે એવી લાક્ષણિકતાઓ પસંદ કરીએ છીએ જે વધુ પાયાની અને મૂળભૂત હોય છે.
$1$. પ્રથમ પસંદ કરેલી લાક્ષણિકતા તે છે જે સૌથી મોટું જૂથ બનાવે છે અને મોટી સંખ્યામાં સજીવોમાં જોવા મળે છે.
$2$. ત્યારબાદની લાક્ષણિકતાઓ એ આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે કે તે અગાઉથી સ્થાપિત જૂથોમાં સજીવોને કેવી રીતે વધુ અલગ પાડે છે.
$3$. મૂળભૂત રીતે,આપણે એવી લાક્ષણિકતા પસંદ કરીએ છીએ જે અગાઉની લાક્ષણિકતા પર આધારિત હોય અને વધુ ચોક્કસ અને વિગતવાર વર્ગીકરણ કરવામાં મદદ કરે છે.

(N/A) સજીવોને પાંચ સૃષ્ટિમાં વર્ગીકૃત કરવા માટેના મુખ્ય આધાર નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષીય સંરચનાની જટિલતા: સજીવોને તેઓ $Prokaryotic$ (સુવિકસિત કોષકેન્દ્રનો અભાવ) છે કે $Eukaryotic$ (સુવિકસિત કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે) તેના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$2$. શરીરનું આયોજન: સજીવોને $Unicellular$ (એકકોષી) અથવા $Multicellular$ (બહુકોષી) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જે તેમની શારીરિક જટિલતા પર મોટી અસર કરે છે.
$3$. કોષદીવાલની હાજરી કે ગેરહાજરી: મજબૂત કોષદીવાલની હાજરી એ વનસ્પતિ,ફૂગ અને કેટલાક પ્રોટિસ્ટાને પ્રાણીઓથી અલગ પાડવા માટેનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
$4$. પોષણની પદ્ધતિ: સજીવો ખોરાક કેવી રીતે મેળવે છે તેના આધારે તેમનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે,મુખ્યત્વે $Autotrophic$ (સ્વયંપોષી - પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે,દા.ત.,વનસ્પતિ) અને $Heterotrophic$ (પરપોષી - બહારના સ્ત્રોતોમાંથી ખોરાક મેળવે છે,દા.ત.,પ્રાણીઓ અને ફૂગ).

(N/A) સૃષ્ટિ વનસ્પતિ (Plantae) ના મુખ્ય વિભાગો નીચે મુજબ છે:
$1$. થેલોફાઈટા (Thallophyta)
$2$. બ્રાયોફાઈટા (Bryophyta)
$3$. ટેરિડોફાઈટા (Pteridophyta)
$4$. અનાવૃત બીજધારી (Gymnosperms)
$5$. આવૃત બીજધારી (Angiosperms)
આ વિભાગોનો આધાર નીચેના માપદંડો પર રહેલો છે:
- શું વનસ્પતિનું શરીર મૂળ,પ્રકાંડ અને પર્ણ જેવા સ્પષ્ટ ભાગોમાં વિભેદિત છે કે નહીં.
- શું વનસ્પતિ શરીરમાં પાણી અને પોષક તત્વોના વહન માટે વિશિષ્ટ વાહક પેશીઓ ($xylem$ અને $phloem$) હાજર છે કે નહીં.
- વનસ્પતિમાં બીજ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા છે કે નહીં.
- શું બીજ ફળની અંદર સુરક્ષિત છે કે તે ખુલ્લા (નગ્ન) છે.

(N/A) વનસ્પતિઓના વર્ગીકરણ માટે વપરાતા લક્ષણો પ્રાણીઓ કરતા અલગ હોય છે કારણ કે તેમનું મૂળભૂત શારીરિક બંધારણ અલગ હોય છે,જે પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવવા (વનસ્પતિ) અથવા ખોરાક મેળવવાની (પ્રાણીઓ) જરૂરિયાત પર આધારિત છે.
વનસ્પતિઓમાં વિભાગો નક્કી કરવાના માપદંડો નીચે મુજબ છે:
$1$. વનસ્પતિનું શરીર વિભેદિત છે કે અવિભેદિત.
$2$. વાહક પેશીઓની હાજરી કે ગેરહાજરી.
$3$. બીજ ધારણ કરવાની ક્ષમતા (બીજ સાથે કે બીજ વગર).
$4$. જો બીજ હોય,તો તે નગ્ન છે કે ફળની અંદર સુરક્ષિત છે.
પ્રાણીઓને આ માપદંડોના આધારે વર્ગીકૃત કરી શકાતા નથી કારણ કે તેમનું મૂળભૂત શારીરિક બંધારણ વનસ્પતિઓથી ખૂબ જ અલગ છે. પ્રાણીઓને તેમના વિશિષ્ટ શારીરિક બંધારણના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,જેમ કે મેરુદંડની હાજરી,શરીરની સંમિતિ,આયોજનના સ્તરો અને દેહકોષ્ઠની હાજરી.

(A) પૃષ્ઠવંશી (Vertebrata) પ્રાણીઓને પાંચ મુખ્ય વર્ગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(i)$ મત્સ્ય વર્ગ (Pisces): આ વર્ગમાં $Scoliodon$,ટ્યૂના,રોહુ,શાર્ક જેવી માછલીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રાણીઓ જલીય છે. તેઓમાં પાણીમાં રહેવા માટે અનુકૂલિત લક્ષણો જેવા કે ધારારેખીય શરીર,હલનચલન માટે પૂંછડી અને શ્વસન માટે ઝાલરો હોય છે.
$(ii)$ ઉભયજીવી વર્ગ (Amphibia): આમાં દેડકા,ટોડ અને સેલેમેન્ડરનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ બેવડું જીવન જીવે છે. ડિંભ અવસ્થામાં તેઓ ઝાલરો દ્વારા શ્વસન કરે છે,જ્યારે પુખ્ત અવસ્થામાં ફેફસાં અથવા ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરે છે. તેઓ પાણીમાં ઈંડા મૂકે છે.
$(iii)$ સરીસૃપ વર્ગ (Reptilia): આમાં ગરોળી,સાપ અને કાચબા જેવા સરીસૃપોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ સામાન્ય રીતે જમીન પર સરકીને ચાલે છે. પાણીના વ્યયને રોકવા માટે તેમનું શરીર શુષ્ક અને ભીંગડાવાળી ત્વચાથી ઢંકાયેલું હોય છે અને તેઓ જમીન પર ઈંડા મૂકે છે.
$(iv)$ વિહગ વર્ગ (Aves): આમાં ચકલી,કબૂતર અને કાગડા જેવા તમામ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. મોટાભાગના પક્ષીઓ પીંછા ધરાવે છે. તેમના અગ્ર ઉપાંગો ઉડવા માટે પાંખોમાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે,જ્યારે પશ્ચ ઉપાંગો ચાલવા અને પકડવા માટે અનુકૂલિત હોય છે. તેઓ ઈંડા મૂકે છે.
$(v)$ સસ્તન વર્ગ (Mammalia): આમાં એવા પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે જેમનામાં બચ્ચાંને પોષણ આપવા માટે દૂધ ઉત્પન્ન કરતી ગ્રંથિઓ હોય છે. કેટલાક ઈંડા મૂકે છે અને કેટલાક સીધા બચ્ચાંને જન્મ આપે છે. તેમની ત્વચા પર વાળ હોય છે,તેમજ શરીરનું તાપમાન જાળવવા માટે પરસેવાની ગ્રંથિઓ હોય છે.