ઉત્પરિવર્તન (Mutation) પર ટૂંકી નોંધ લખો.

(N/A) ઉત્પરિવર્તન એ સજીવના જનીનિક દ્રવ્ય અથવા $DNA$ ના ક્રમમાં આવતો અચાનક,સ્થાયી અને વારસાગત ફેરફાર છે.
જે સજીવમાં ઉત્પરિવર્તન થાય છે તેને મ્યુટન્ટ (mutant) કહેવામાં આવે છે.
જે રાસાયણિક અને ભૌતિક પરિબળો ઉત્પરિવર્તન પ્રેરે છે તેને મ્યુટાજેન્સ (mutagens) કહેવાય છે,દા.ત.,$UV$ કિરણો,$X$-rays વગેરે.
ઉત્પરિવર્તનના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$1$. જનીનિક ઉત્પરિવર્તન (Gene Mutations):
- બિંદુ ઉત્પરિવર્તન (Point mutation): $DNA$ ના એક બેઝ પેર (base pair) માં ફેરફાર થવાને કારણે ઉદ્ભવે છે.
- ફ્રેમ-શિફ્ટ ઉત્પરિવર્તન (Frame-shift mutation): $DNA$ માં બેઝ પેરના લોપ (deletion) અથવા ઉમેરણ (insertion) ને કારણે રીડિંગ ફ્રેમ બદલાય છે.
$2$. રંગસૂત્રીય ઉત્પરિવર્તન (Chromosomal Mutations):
- રચનાત્મક ફેરફાર (Structural variation): $DNA$ ના ખંડનો લોપ કે ઉમેરણ થવાથી રંગસૂત્રોની રચનામાં ફેરફાર થાય છે,કારણ કે જનીનો રંગસૂત્રો પર આવેલા હોય છે. આ કેન્સરગ્રસ્ત કોષોમાં સામાન્ય છે.
- સંખ્યાત્મક ફેરફાર (Numerical variation):
- એન્યુપ્લોઇડી (Aneuploidy): જ્યારે અર્ધીકરણ દરમિયાન રંગસૂત્રોની એક જોડ અલગ થવામાં નિષ્ફળ જાય છે,ત્યારે એન્યુપ્લોઇડી થાય છે. આનાથી એક કે તેથી વધુ રંગસૂત્રોનો લોપ કે ઉમેરણ થાય છે (દા.ત.,મોનોસોમી: એક રંગસૂત્રનો અભાવ; ટ્રાયસોમી: સામાન્ય બે ને બદલે ત્રણ રંગસૂત્રો).
- પોલીપ્લોઇડી (Polyploidy): કોષ વિભાજનના ટેલોફેઝ તબક્કા પછી કોષરસ વિભાજન (cytokinesis) ન થવાને કારણે આખી રંગસૂત્રની સેટમાં વધારો થાય છે. ઓટોપોલીપ્લોઇડ્સમાં એક જ જાતિમાંથી મેળવેલા અનેક રંગસૂત્ર સેટ હોય છે,જ્યારે એલોપોલીપ્લોઇડ્સમાં વિવિધ જાતિઓમાંથી મેળવેલા રંગસૂત્રો હોય છે.