સ્થાન-બાહ્ય (Ex situ) સંરક્ષણ પર એક સમજૂતીત્મક નોંધ લખો.

(N/A) સ્થાન-બાહ્ય (Ex situ) સંરક્ષણ અભિગમમાં ભયગ્રસ્ત પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓને તેમના રક્ષણ માટે વિશેષ સંભાળ એકમોમાં રાખવામાં આવે છે.
સ્થાન-બાહ્ય સંરક્ષણમાં ઓફ-સાઇટ સંગ્રહ અને જનીન બેંકોનો સમાવેશ થાય છે.
ઓફ-સાઇટ સંગ્રહ: આ વનસ્પતિ ઉદ્યાનો,પ્રાણી સંગ્રહાલયો,વાઇલ્ડલાઇફ સફારી પાર્ક વગેરેમાં જંગલી અને પાલતુ પ્રજાતિઓનો જીવંત સંગ્રહ છે.
ભારતમાં $355$ પાર્ક છે,જ્યાં જંગલમાંથી લુપ્ત થયેલા પ્રાણીઓને જાળવી રાખવામાં આવે છે અને $35$ વનસ્પતિ ઉદ્યાનો છે જ્યાં વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનું રક્ષણ કરવામાં આવે છે.
જનીન બેંકો: આ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં જનીન વિવિધતાની સંપૂર્ણ શ્રેણી સાથે સજીવ બીજ (સીડ બેંક),ટિશ્યુ કલ્ચર અને ફ્રોઝન જર્મપ્લાઝમના સંગ્રહ દ્વારા જનનકોષોનું રક્ષણ અને જાળવણી કરવામાં આવે છે. આ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ સીડ બેંક: વ્યાપારી રીતે મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિઓના વિવિધ જનીનિક પ્રકારોને બીજ સ્વરૂપે સંગ્રહિત કરવા એ સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાના સૌથી વ્યાપક અને મૂલ્યવાન સ્થાન-બાહ્ય અભિગમોમાંનો એક છે.
$(b)$ ટિશ્યુ કલ્ચર: વનસ્પતિ ટિશ્યુ કલ્ચરનો ઉપયોગ માઇક્રોપ્રોપેગેશન તરીકે ઓળખાતી પદ્ધતિ દ્વારા વનસ્પતિના ક્લોન બનાવવા માટે વ્યાપકપણે થાય છે. આ પદ્ધતિ નાના વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં જિનોટાઇપ્સ જાળવવા,ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓના ઝડપી ગુણાકાર અને હાઇબ્રિડ બચાવ માટે ઉપયોગી છે. દા.ત. કેળા અને બટાકા.
$(c)$ ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન: આ વનસ્પતિ પ્રસારિત પાકો અને અન્ય જૈવિક સામગ્રીના સંગ્રહ માટે નિયંત્રિત દરના ફ્રીઝરમાં $-196^{\circ}C$ તાપમાને પ્રવાહી $N_2$ માં ઇન વિટ્રો સંરક્ષણની એક પદ્ધતિ છે.