શ્વસનનું નિયમન વિશે ટૂંકનોંધ લખો.

(N/A) શ્વસનનું નિયમન મુખ્યત્વે બે પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે:
$(A)$ ચેતાકીય નિયમન: મનુષ્યોમાં શરીરના પેશીઓની જરૂરિયાત મુજબ શ્વસન લયને જાળવી રાખવાની અને તેને અનુકૂળ કરવાની નોંધપાત્ર ક્ષમતા હોય છે.
$1.$ મગજના મેડ્યુલા (લંબમજ્જા) વિસ્તારમાં આવેલું એક વિશિષ્ટ કેન્દ્ર,જેને શ્વસન લયબદ્ધતા કેન્દ્ર કહેવાય છે,તે મુખ્યત્વે આ નિયમન માટે જવાબદાર છે.
$2.$ મગજના પોન્સ (સેતુ) વિસ્તારમાં આવેલું બીજું કેન્દ્ર,જેને ન્યુમોટેક્સિક કેન્દ્ર કહેવાય છે,તે શ્વસન લયબદ્ધતા કેન્દ્રના કાર્યોનું નિયમન કરી શકે છે. આ કેન્દ્રમાંથી આવતા ચેતાકીય સંકેતો શ્વસનનો સમયગાળો ઘટાડી શકે છે અને આમ શ્વસન દરને બદલી શકે છે.
$3.$ લયબદ્ધતા કેન્દ્રની નજીક એક રસાયણસંવેદી વિસ્તાર આવેલો છે,જે $CO_2$ અને હાઇડ્રોજન આયનો પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આ પદાર્થોમાં વધારો થવાથી આ કેન્દ્ર સક્રિય થાય છે,જે બદલામાં લયબદ્ધતા કેન્દ્રને શ્વસન પ્રક્રિયામાં જરૂરી ફેરફારો કરવા માટે સંકેત આપે છે જેથી આ પદાર્થોનો નિકાલ થઈ શકે.
$(B)$ રાસાયણિક નિયમન: શ્વસનનું નિયમન રુધિર અને મસ્તિષ્ક-મેરુજળ (cerebrospinal fluid) ના રાસાયણિક બંધારણ દ્વારા પણ થાય છે. મગજ,એઓર્ટિક આર્ચ (મહાધમની કમાન) અને કેરોટિડ ધમનીમાં આવેલા રસાયણગ્રાહીઓ રુધિરમાં $CO_2$,$pH$ અને $O_2$ ના પ્રમાણને ઓળખે છે. આ માહિતી સુધારાત્મક પગલાં લેવા માટે લયબદ્ધતા કેન્દ્રને મોકલવામાં આવે છે. શ્વસન લયના નિયમનમાં ઓક્સિજનની ભૂમિકા ઘણી ઓછી ગણવામાં આવે છે.