ઋતુચક્ર (Menstrual cycle) એટલે શું? ઋતુચક્રનું નિયમન કયા અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે?

(A) ઋતુચક્ર એ પ્રાઈમેટ માદાના પ્રજનન માર્ગમાં થતા ચક્રીય શારીરિક ફેરફારોની શ્રેણી છે. આ ચક્ર પૂર્ણ થવા માટે સામાન્ય રીતે $28$ દિવસ લાગે છે. ચક્રના અંતે ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરનું વિઘટન થાય છે,જે યોનિમાર્ગ દ્વારા રુધિર અને શ્લેષ્મ સ્વરૂપે બહાર આવે છે; આ પ્રક્રિયાને રજોસ્ત્રાવ (menses) કહેવાય છે.
ઋતુચક્રનું નિયમન કરતા મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(FSH)$,લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન $(LH)$,ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન છે.
$1$. પુટકીય તબક્કા દરમિયાન,અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી સ્ત્રવતા $FSH$ અને $LH$ નું પ્રમાણ વધે છે. હાયપોથેલેમસમાંથી મુક્ત થતા રિલીઝિંગ હોર્મોન $(RH)$ ની અસર હેઠળ $FSH$ પ્રાથમિક પુટિકાને ગ્રાફિયન પુટિકામાં ફેરવવામાં મદદ કરે છે.
$2$. $LH$ નું સ્તર ધીમે ધીમે વધે છે,જે પુટિકાની વૃદ્ધિ અને ઇસ્ટ્રોજનના સ્ત્રાવને પ્રેરે છે. ઇસ્ટ્રોજન $FSH$ ના સ્ત્રાવને અવરોધે છે,$LH$ ના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે અને ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરને જાડું બનાવે છે.
$3$. $LH$ ના સ્તરમાં વધારો ($LH$ surge) ગ્રાફિયન પુટિકાના તૂટવાનું કારણ બને છે,જેનાથી અંડકોષ ફેલોપિયન નલિકામાં મુક્ત થાય છે (અંડપાત).
$4$. તૂટેલી ગ્રાફિયન પુટિકા કોર્પસ લ્યુટિયમમાં ફેરવાય છે,જે લ્યુટિયલ તબક્કા દરમિયાન પ્રોજેસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરે છે. પ્રોજેસ્ટેરોન ગર્ભના સ્થાપન માટે ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. રુધિરમાં પ્રોજેસ્ટેરોનનું ઊંચું સ્તર $LH$ અને $FSH$ ના સ્ત્રાવને ઘટાડે છે,જેથી આગળનો અંડપાત અટકે છે.