ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ એટલે શું? તેનું મહત્વ જણાવો.

(N/A) $\rightarrow$ તમામ સજીવો (બેક્ટેરિયા,પ્રજીવો,વનસ્પતિઓ,પ્રાણીઓ) હજારો કાર્બનિક સંયોજનો ધરાવે છે.
$\rightarrow$ આ સંયોજનો અથવા જૈવ-અણુઓ ચોક્કસ સાંદ્રતામાં (મોલ્સ/કોષ અથવા મોલ્સ/લિટર વગેરે) હાજર હોય છે.
$\rightarrow$ આ જૈવ-અણુઓનું ટર્નઓવર હોય છે; તેઓ સતત અન્ય જૈવ-અણુઓમાં પરિવર્તિત થાય છે અને અન્ય જૈવ-અણુઓમાંથી સંશ્લેષિત પણ થાય છે.
$\rightarrow$ સજીવોમાં,રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા બંધોનું તૂટવું અને બનવું સતત ચાલતું રહે છે. સામૂહિક રીતે,આ તમામ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓને ચયાપચય (Metabolism) કહેવામાં આવે છે.
$(i)$ આવી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓના ઉદાહરણોમાં એમિનો એસિડમાંથી $CO_2$ દૂર કરીને તેને એમાઇન્સમાં રૂપાંતરિત કરવું.
$(ii)$ ન્યુક્લિયોટાઇડ બેઝમાંથી એમિનો ગ્રુપ દૂર કરવું અથવા ડાયસેકેરાઇડમાં ગ્લાયકોસિડિક બંધનું જળવિભાજન કરવું.
$\rightarrow$ આમાંની મોટાભાગની ચયાપચયની પ્રતિક્રિયાઓ અલગ રીતે થતી નથી,પરંતુ અન્ય પ્રતિક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
$\rightarrow$ ચયાપચયના મધ્યવર્તી પદાર્થો (Metabolites) એકબીજામાં શ્રેણીબદ્ધ જોડાયેલી પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા રૂપાંતરિત થાય છે,જેને ચયાપચયના પથ (Metabolic pathways) કહેવાય છે.
$\rightarrow$ આ ચયાપચયના પથ વાહનોના ટ્રાફિક જેવા છે; તેઓ ચોક્કસ દર અને દિશા ધરાવે છે.
$\rightarrow$ આ ચયાપચયના પ્રવાહને શરીરના ઘટકોની ગતિશીલ અવસ્થા (Dynamic state) કહેવામાં આવે છે,જે તંદુરસ્ત સ્થિતિ જાળવવા માટે જરૂરી છે.
$\rightarrow$ ચયાપચયની પ્રતિક્રિયાઓની બીજી વિશેષતા એ છે કે દરેક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા એ ઉત્સેચક દ્વારા ઉદ્દીપિત પ્રતિક્રિયા છે. જીવંત પ્રણાલીઓમાં કોઈ પણ ચયાપચયનું રૂપાંતર ઉદ્દીપક વગરનું હોતું નથી. પાણીમાં $CO_2$ નું ઓગળવું,જે એક ભૌતિક પ્રક્રિયા છે,તે પણ જીવંત પ્રણાલીઓમાં ઉદ્દીપિત પ્રતિક્રિયા છે.
$\rightarrow$ જે ઉદ્દીપકો ચયાપચયના રૂપાંતરણનો દર વધારે છે તે પ્રોટીન હોય છે,જેને ઉત્સેચકો (Enzymes) કહેવામાં આવે છે.