વિવિધ નિવાસસ્થાનોમાં રહેતા સજીવો તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કેવી રીતે કરે છે?

(A) લાખો વર્ષોના અસ્તિત્વ દરમિયાન,ઘણા સજીવોએ પ્રમાણમાં સ્થિર આંતરિક પર્યાવરણ વિકસાવ્યું છે,જે તમામ જૈવરાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓને મહત્તમ કાર્યક્ષમતા સાથે આગળ વધવા દે છે.
તેમનું સ્થિર આંતરિક પર્યાવરણ (હોમિયોસ્ટેસિસ દ્વારા જાળવવામાં આવે છે) તે શ્રેષ્ઠ તાપમાન,શરીરના પ્રવાહીની ઓસ્મોટિક સાંદ્રતા વગેરેના સંદર્ભમાં હોઈ શકે છે.
અન્ય સજીવો નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા પરિસ્થિતિનો સામનો કરે છે:
$(a)$ નિયમન (Regulation): સજીવોમાં શારીરિક અને/અથવા વર્તણૂકીય માધ્યમો દ્વારા હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવવામાં આવે છે જેથી શરીરનું તાપમાન (તાપમાન નિયમન),ઓસ્મોટિક સાંદ્રતા (ઓસ્મોરેગ્યુલેશન) વગેરે સ્થિર રહે.
$(b)$ અનુરૂપતા (Conformation): મોટાભાગના પ્રાણીઓ અને લગભગ તમામ વનસ્પતિઓ સ્થિર આંતરિક પર્યાવરણ જાળવી શકતા નથી. તેમનું શરીરનું તાપમાન આસપાસના તાપમાન સાથે બદલાય છે. જલીય પ્રાણીઓના શરીરના પ્રવાહીની ઓસ્મોટિક સાંદ્રતામાં આસપાસના પાણીની ઓસ્મોટિક સાંદ્રતા સાથે ફેરફાર થાય છે. ઘણા સજીવો માટે,ખાસ કરીને શ્રુ (shrews) અને હમિંગબર્ડ જેવા નાના સજીવો માટે તાપમાન નિયમન ઊર્જાની દ્રષ્ટિએ ખર્ચાળ છે. ગરમીનો વ્યય કે પ્રાપ્તિ એ સપાટીના ક્ષેત્રફળનું કાર્ય છે. નાના પ્રાણીઓનું કદ તેમના કદની સાપેક્ષમાં મોટું સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે; જ્યારે બહાર ઠંડી હોય ત્યારે તેઓ ખૂબ જ ઝડપથી શરીરની ગરમી ગુમાવે છે,અને પછી તેમને ચયાપચય દ્વારા શરીરની ગરમી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઘણી ઊર્જા ખર્ચવી પડે છે. આ કારણે,ખૂબ જ નાના પ્રાણીઓ ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
$(c)$ સ્થળાંતર (Migrate): સજીવો તણાવપૂર્ણ નિવાસસ્થાનથી કામચલાઉ રીતે વધુ અનુકૂળ વિસ્તારમાં જઈ શકે છે અને જ્યારે તણાવપૂર્ણ સમયગાળો પૂરો થાય ત્યારે પાછા આવી શકે છે. તે ઉનાળા દરમિયાન ગરમ પ્રદેશોમાં રહેતા માણસોના હિલ સ્ટેશનો પર જવા જેવું છે. ઘણા પ્રાણીઓ,ખાસ કરીને પક્ષીઓ,શિયાળા દરમિયાન વધુ અનુકૂળ વિસ્તારોમાં લાંબા અંતરનું સ્થળાંતર કરે છે. દર શિયાળામાં,રાજસ્થાનમાં આવેલું પ્રખ્યાત કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભરતપુર) સાઇબિરીયા અને અન્ય અત્યંત ઠંડા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાંથી આવતા હજારો સ્થળાંતરિત પક્ષીઓનું યજમાન બને છે.