ફુલરીન્સ (Fullerenes) સમજાવો.

(N/A) ફુલરીન્સ ગ્રેફાઇટને હિલિયમ અથવા આર્ગોન જેવા નિષ્ક્રિય વાયુઓની હાજરીમાં ઇલેક્ટ્રિક આર્ક (electric arc) માં ગરમ કરીને બનાવવામાં આવે છે.
બાષ્પીભવન થયેલા $C_{n}$ નાના અણુઓના ઘનીકરણ દ્વારા બનતા કાજળ જેવા પદાર્થમાં મુખ્યત્વે $C_{60}$ હોય છે,સાથે ઓછી માત્રામાં $C_{70}$ અને $350$ કે તેથી વધુ કાર્બન અણુઓ ધરાવતા ફુલરીન્સના નિશાન હોય છે.
ફુલરીન્સ કાર્બનનું એકમાત્ર શુદ્ધ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમની પાસે 'ડેન્ગલિંગ' (dangling) બંધ વગરની સરળ રચના હોય છે.
ફુલરીન્સ પાંજરા જેવા અણુઓ છે. $C_{60}$ અણુનો આકાર ફૂટબોલ જેવો હોય છે અને તેને બકમિન્સ્ટરફુલરીન (Buckminsterfullerene) કહેવામાં આવે છે.
તેમાં $20$ છ-સભ્યોની રીંગ અને $12$ પાંચ-સભ્યોની રીંગ હોય છે.
છ-સભ્યોની રીંગ છ અથવા પાંચ-સભ્યોની રીંગ સાથે જોડાઈ શકે છે,પરંતુ પાંચ-સભ્યોની રીંગ ફક્ત છ-સભ્યોની રીંગ સાથે જ જોડાઈ શકે છે.
બધા કાર્બન અણુઓ સમાન છે અને તેઓ $sp^{2}$ સંકરણ અનુભવે છે.
દરેક કાર્બન અણુ અન્ય ત્રણ કાર્બન અણુઓ સાથે ત્રણ સિગ્મા બંધ બનાવે છે. દરેક કાર્બન પરનો બાકીનો ઇલેક્ટ્રોન આણ્વિય કક્ષકોમાં વિસ્થાનિક (delocalized) હોય છે,જે અણુને એરોમેટિક ગુણધર્મ આપે છે.
આ દડા જેવા આકારના અણુમાં $60$ શિરોબિંદુઓ છે અને દરેક એક કાર્બન અણુ દ્વારા કબજે થયેલ છે. તેમાં $143.5 \text{ pm}$ અને $138.3 \text{ pm}$ ના $C-C$ અંતર સાથે સિંગલ અને ડબલ બંને બંધ હોય છે. ગોળાકાર ફુલરીન્સને ટૂંકમાં બકીબોલ્સ (buckyballs) પણ કહેવામાં આવે છે.