સવર્ગ સંયોજનોમાં બંધારણીય સમઘટકતાના વિવિધ પ્રકારો સમજાવો.

(N/A) $(i)$ આયનીકરણ સમઘટકતા: આ પ્રકારની સમઘટકતા ત્યારે ઉદભવે છે જ્યારે સંકીર્ણ ક્ષારમાં રહેલો પ્રતિ-આયન પોતે એક સંભવિત લિગેન્ડ હોય અને તે લિગેન્ડને વિસ્થાપિત કરી શકે,જે પછી પ્રતિ-આયન બની શકે. આમ,સવર્ગ ઘટક અને આયનીકરણ ક્ષેત્ર વચ્ચે લિગેન્ડની આપ-લે થાય છે.
આયનીકરણ સમઘટકતા દર્શાવતા સંયોજનો જલીય દ્રાવણમાં અલગ-અલગ આયનો આપે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: $[Co(NH_{3})_{5}(SO_{4})]Br$ અને $[Co(NH_{3})_{5}Br]SO_{4}$.
$(ii)$ જલીય (હાઇડ્રેટ) સમઘટકતા: આ પ્રકારની સમઘટકતા ત્યાં જોવા મળે છે જ્યાં પાણી દ્રાવક તરીકે સામેલ હોય. જ્યારે પાણીના અણુઓ સવર્ગ ક્ષેત્ર અને આયનીકરણ ક્ષેત્ર વચ્ચે અદલાબદલી પામે છે,ત્યારે મળતા સમઘટકોને હાઇડ્રેટ (સોલ્વેટ) સમઘટકો કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$[Cr(H_{2}O)_{6}]Cl_{3} \Rightarrow \text{જાંબલી}$
$[Cr(H_{2}O)_{5}Cl]Cl_{2} \cdot H_{2}O \Rightarrow \text{રાખોડી-લીલો}$
$[Cr(H_{2}O)_{4}Cl_{2}]Cl \cdot 2H_{2}O \Rightarrow \text{લીલો}$
$(iii)$ બંધન (લિંકેજ) સમઘટકતા: આ સમઘટકતા એવા સવર્ગ સંયોજનોમાં ઉદભવે છે જેમાં ઉભયદંતી લિગેન્ડ હોય. એક સરળ ઉદાહરણ થાયોસાયનેટ લિગેન્ડ $(NCS^{-})$ ધરાવતા સંકીર્ણો છે જે સલ્ફર અથવા નાઇટ્રોજન દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$(a) [Cr(SCN)(H_{2}O)_{5}]^{2+}$ અને $[Cr(NCS)(H_{2}O)_{5}]^{2+}$
$(b) [Co(ONO)(NH_{3})_{5}]^{2+}$ અને $[Co(NO_{2})(NH_{3})_{5}]^{2+}$
જોર્ગેનસેને $[Co(NH_{3})_{5}(NO_{2})]Cl_{2}$ સંકીર્ણમાં આ વર્તણૂક શોધી હતી,જે લાલ સ્વરૂપમાં મળે છે,જેમાં નાઇટ્રાઇટ લિગેન્ડ ઓક્સિજન $(-ONO)$ દ્વારા જોડાયેલ હોય છે,અને પીળા સ્વરૂપમાં,જેમાં નાઇટ્રાઇટ લિગેન્ડ નાઇટ્રોજન $(-NO_{2})$ દ્વારા જોડાયેલ હોય છે.
$(iv)$ સવર્ગ સમઘટકતા: આ પ્રકારની સમઘટકતા સંકીર્ણમાં હાજર રહેલા વિવિધ ધાતુ આયનોના ધન અને ઋણ ઘટકો વચ્ચે લિગેન્ડની અદલાબદલીથી ઉદભવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$(a) [Co(NH_{3})_{6}][Cr(CN)_{6}]$ અને $[Cr(NH_{3})_{6}][Co(CN)_{6}]$
$(b) [Cu(NH_{3})_{4}][PtCl_{4}]$ અને $[Pt(NH_{3})_{4}][CuCl_{4}]$