સંક્રાંતિ તત્વોના ઉદ્દીપકીય ગુણધર્મોની ચર્ચા કરો.

(N/A) સંક્રાંતિ તત્વો અને તેમના સંયોજનો (મુખ્યત્વે ઓક્સાઇડ) તેમના ઉદ્દીપકીય ગુણધર્મો માટે જાણીતા છે,જે તેમની વિવિધ ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓ ધારણ કરવાની ક્ષમતા અને મોટી સપાટીના ક્ષેત્રફળને કારણે છે.
પ્રથમ સંક્રાંતિ શ્રેણીમાં,$Fe, Ni, Mn, Co$ જેવા તત્વો તેમની સપાટી પર પ્રક્રિયક અણુઓ સાથે મધ્યવર્તી બંધ બનાવવા માટે તેમના $3d$ અને $4s$ ઇલેક્ટ્રોનનો ઉપયોગ કરે છે. આનાથી સપાટી પર પ્રક્રિયકોની સાંદ્રતા વધે છે અને પ્રક્રિયક અણુઓમાં બંધ નબળા પડે છે,જેનાથી પ્રતિક્રિયાની સક્રિયકરણ ઉર્જા (activation energy) ઘટે છે.
સંક્રાંતિ તત્વો તેમની ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓ બદલી શકતા હોવાથી,તેઓ વૈકલ્પિક પ્રતિક્રિયા માર્ગો પૂરા પાડીને અસરકારક ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે.
ઉદાહરણ: $Fe(III)$ એ આયોડાઇડ અને પરસલ્ફેટ આયનો વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાને ઉદ્દીપ્ત કરે છે.
$2 I^{-} + S_{2}O_{8}^{2-} \rightarrow I_{2} + 2 SO_{4}^{2-}$
$Fe^{3+}$ ની ઉદ્દીપકીય ક્રિયા નીચે મુજબ દર્શાવી શકાય છે:
$2 Fe^{3+} + 2 I^{-} \rightarrow I_{2} + 2 Fe^{2+}$
$2 Fe^{2+} + S_{2}O_{8}^{2-} \rightarrow 2 SO_{4}^{2-} + 2 Fe^{3+}$
અન્ય ઉદાહરણોમાં સંપર્ક વિધિ (contact process) માં $V_{2}O_{5}$,હેબર પ્રક્રિયામાં $Fe$,ચરબીના હાઇડ્રોજનેશનમાં $Ni$,અને પોલિમરાઇઝેશનમાં $TiCl_{4}$ નો સમાવેશ થાય છે.
આમ,સંક્રાંતિ તત્વોના ઉદ્દીપકીય ગુણધર્મો ખાલી $d$-કક્ષકોની હાજરી,પરિવર્તનશીલ ઓક્સિડેશન અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવવાની વૃત્તિ અને સંકીર્ણ સંયોજનો બનાવવાની ક્ષમતાને કારણે છે.