સ્ટીરોઈડ અને પેપ્ટાઈડ અંતઃસ્ત્રાવની કાર્યપદ્ધતિ આકૃતિ સાથે સમજાવો.

(N/A) અંતઃસ્ત્રાવો તેમના લક્ષ્ય પેશીઓ પર વિશિષ્ટ પ્રોટીન સાથે જોડાઈને અસર ઉત્પન્ન કરે છે,જેને અંતઃસ્ત્રાવ ગ્રાહી (hormone receptors) કહેવામાં આવે છે,જે ફક્ત લક્ષ્ય પેશીઓમાં જ આવેલા હોય છે.
લક્ષ્ય કોષોની કોષરસસ્તર પર હાજર અંતઃસ્ત્રાવ ગ્રાહીઓને પટલ-બદ્ધ ગ્રાહીઓ (membrane-bound receptors) કહેવામાં આવે છે અને લક્ષ્ય કોષની અંદર હાજર ગ્રાહીઓને આંતરકોષીય ગ્રાહીઓ (intracellular receptors) કહેવામાં આવે છે,જે મોટાભાગે કોષકેન્દ્રીય ગ્રાહીઓ હોય છે. અંતઃસ્ત્રાવનું તેના ગ્રાહી સાથે જોડાણ અંતઃસ્ત્રાવ-ગ્રાહી સંકુલ (hormone-receptor complex) ના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
દરેક ગ્રાહી ફક્ત એક જ અંતઃસ્ત્રાવ માટે વિશિષ્ટ હોય છે અને તેથી ગ્રાહીઓ વિશિષ્ટ હોય છે.
અંતઃસ્ત્રાવ-ગ્રાહી સંકુલનું નિર્માણ લક્ષ્ય પેશીમાં ચોક્કસ જૈવરાસાયણિક ફેરફારો તરફ દોરી જાય છે.
$\Rightarrow$ લક્ષ્ય પેશીનું ચયાપચય અને તેથી શારીરિક કાર્યો અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેમના રાસાયણિક સ્વભાવના આધારે,અંતઃસ્ત્રાવોને નીચે મુજબ વિભાજિત કરી શકાય છે:
$(i)$ પેપ્ટાઈડ,પોલીપેપ્ટાઈડ,પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવો (દા.ત.,ઇન્સ્યુલિન,ગ્લુકાગોન,પિટ્યુટરી અંતઃસ્ત્રાવો,હાયપોથેલેમિક અંતઃસ્ત્રાવો,વગેરે)
$(ii)$ સ્ટીરોઈડ્સ (દા.ત.,કોર્ટિસોલ,ટેસ્ટોસ્ટેરોન,એસ્ટ્રાડાયોલ અને પ્રોજેસ્ટેરોન)
$(iii)$ આયોડોથાયરોનીન્સ (થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો)
$(iv)$ એમિનો-એસિડ વ્યુત્પન્ન (દા.ત.,એપિનેફ્રાઇન).
જે અંતઃસ્ત્રાવો પટલ-બદ્ધ ગ્રાહીઓ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે તે સામાન્ય રીતે લક્ષ્ય કોષમાં પ્રવેશતા નથી,પરંતુ દ્વિતીય સંદેશાવાહકો (દા.ત.,સાયક્લિક $AMP$,$IP_3$,$Ca^{++}$,વગેરે) ઉત્પન્ન કરે છે જે બદલામાં કોષીય ચયાપચયને નિયંત્રિત કરે છે.
જે અંતઃસ્ત્રાવો આંતરકોષીય ગ્રાહીઓ (સ્ટીરોઈડ,આયોડોથાયરોનીન્સ,વગેરે) સાથે આંતરક્રિયા કરે છે,તેઓ મોટાભાગે જનીન અભિવ્યક્તિ અથવા રંગસૂત્રના કાર્યને અંતઃસ્ત્રાવ-ગ્રાહી સંકુલની જિનોમ સાથેની આંતરક્રિયા દ્વારા નિયંત્રિત કરે છે.
$\Rightarrow$ સંચિત જૈવરાસાયણિક ક્રિયાઓ શારીરિક અને વિકાસલક્ષી અસરોમાં પરિણમે છે.