ચેતાકોષ (neuron) ની રચના,તેના પ્રવર્ધોના આધારે પ્રકારો અને તેમના સ્થાન ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.

(N/A) ચેતાકોષો એ ચેતાતંત્રના રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમો છે.
ચેતાકોષની સૂક્ષ્મ રચનામાં ત્રણ મુખ્ય ભાગો જોવા મળે છે:
$(1)$ કોષકાય (Cell body/Cyton),$(2)$ શિખાતંતુ (Dendrites),અને $(3)$ અક્ષતંતુ (Axon).
$(1)$ કોષકાય (Cyton): આ ચેતાકોષનો મુખ્ય ભાગ છે,જે અંડાકાર,ગોળાકાર કે તારાકાર હોઈ શકે છે. તેમાં મધ્યમાં મોટું ગોળાકાર કોષકેન્દ્ર અને ચેતારસ (neuroplasm) આવેલું હોય છે. ચેતારસમાં કોષીય અંગિકાઓ અને વિશિષ્ટ બેઝોફિલિક કણો આવેલા હોય છે,જેને નિસલની કણિકાઓ (Nissl's granules) કહે છે,જે સામાન્ય રીતે કોષકેન્દ્રની નજીક જોવા મળે છે.
$(2)$ શિખાતંતુ (Dendrites): આ ટૂંકા,શાખિત પ્રવર્ધો છે જે કોષકાયમાંથી બહાર નીકળે છે. તેમાં પણ નિસલની કણિકાઓ હોય છે અને તે ચેતા આવેગોને કોષકાય તરફ વહન કરે છે.
$(3)$ અક્ષતંતુ (Axon): આ એક લાંબો તંતુ છે જે ચેતા આવેગોને કોષકાયથી દૂર ચેતાસંધિ (synapse) અથવા ચેતા-સ્નાયુ જોડાણ તરફ વહન કરે છે. અક્ષતંતુનો દૂરનો છેડો શાખિત હોય છે અને દરેક શાખાના અંતે ફૂલેલી રચના હોય છે જેને ચેતોપાગમ ગાંઠ (synaptic knob) કહે છે. આ ગાંઠમાં ચેતોપાગમીય પુટિકાઓ હોય છે જેમાં ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો (neurotransmitters) ભરેલા હોય છે.
પ્રવર્ધોની સંખ્યાના આધારે ચેતાકોષના પ્રકારો:
$(1)$ બહુધ્રુવીય (Multipolar): એક અક્ષતંતુ અને બે કે તેથી વધુ શિખાતંતુઓ. ઉદાહરણ: મગજનું બાહ્યક (cerebral cortex).
$(2)$ દ્વિધ્રુવીય (Bipolar): એક અક્ષતંતુ અને એક શિખાતંતુ. ઉદાહરણ: આંખનો નેત્રપટલ (retina).
$(3)$ એકધ્રુવીય (Unipolar): કોષકાય સાથે માત્ર એક જ અક્ષતંતુ. ઉદાહરણ: ભ્રૂણ અવસ્થામાં જોવા મળે છે.
માયલિન આવરણની હાજરીના આધારે ચેતાકોષના પ્રકારો:
$(i)$ માયલિનયુક્ત ચેતાકોષ (Myelinated neuron): અક્ષતંતુ શ્વાન કોષો દ્વારા વીંટળાયેલ હોય છે જે માયલિન આવરણ બનાવે છે. બે ક્રમિક માયલિન આવરણ વચ્ચેની જગ્યાને રેનવિયરની ગાંઠ (nodes of Ranvier) કહે છે. આ મસ્તિષ્ક ચેતાઓ અને કરોડરજ્જુની ચેતાઓમાં જોવા મળે છે.
$(ii)$ માયલિનવિહીન ચેતાકોષ (Non-myelinated neuron): અક્ષતંતુ શ્વાન કોષો દ્વારા વીંટળાયેલ હોય છે પરંતુ માયલિન આવરણ બનતું નથી. આ દૈહિક ચેતાતંત્ર અને સ્વાયત્ત ચેતાતંત્રમાં જોવા મળે છે.