$S_{N}2$ પ્રક્રિયામાં વિન્યાસનું વ્યુત્ક્રમણ અને $S_{N}1$ પ્રક્રિયામાં રેસિમિકરણ ઉદાહરણ સહિત સમજાવો.

(N/A) અસમમિત કાર્બન ધરાવતા આલ્કાઈલ હેલાઈડો પ્રકાશ-ક્રિયાશીલતા ધરાવે છે. જ્યારે પ્રકાશક્રિયાશીલ હેલાઈડો કેન્દ્રાનુરાગી વિસ્થાપન પ્રક્રિયા આપે છે,ત્યારે નીપજની પ્રકાશક્રિયાશીલતા પ્રક્રિયાની ક્રિયાવિધિ પર આધાર રાખે છે.
$(a)$ $S_{N}2$ ક્રિયાવિધિમાં વ્યુત્ક્રમણ: $S_{N}2$ પ્રક્રિયામાં હેલાઈડના વિન્યાસનું વ્યુત્ક્રમણ થાય છે,કારણ કે કેન્દ્રાનુરાગી પ્રક્રિયક હેલોજન પરમાણુની વિરુદ્ધ દિશામાંથી આક્રમણ કરે છે. આથી વિરુદ્ધ પ્રકાશક્રિયાશીલતા ધરાવતી નીપજ મળે છે.
ઉદાહરણ: જ્યારે $(-)-2-$બ્રોમોઓક્ટેન સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ $(NaOH)$ સાથે $S_{N}2$ પ્રકારે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે $-OH$ સમૂહ બ્રોમાઈડની વિરુદ્ધ સ્થાને જોડાય છે અને $(+)-$ઓક્ટેન$-2-$ઓલ મળે છે.
$(b)$ $S_{N}1$ ક્રિયાવિધિમાં રેસિમિકરણ: પ્રકાશક્રિયાશીલ આલ્કાઈલ હેલાઈડની $S_{N}1$ પ્રક્રિયામાં રેસિમિકરણ થાય છે.
$S_{N}1$ પ્રક્રિયાના પ્રથમ ધીમા તબક્કામાં કાર્બોકેટાયન બને છે. કાર્બોકેટાયનમાં ધનભારિત કાર્બન $sp^{2}$ સંકૃત હોવાથી તે સમતલીય હોય છે.
આ સમતલીય $sp^{2}$ કાર્બન પર કેન્દ્રાનુરાગી પ્રક્રિયક બંને દિશામાંથી (સમતલની ઉપર કે નીચે) આક્રમણ કરી શકે છે,પરિણામે બે ભિન્ન અવકાશીય સમઘટકોનું મિશ્રણ મળે છે. એક નીપજમાં વિન્યાસનું 'ધારણ' થાય છે અને બીજીમાં 'વ્યુત્ક્રમણ' થાય છે.
આ બંને નીપજોના ભ્રમણ સમાન પણ વિરુદ્ધ હોવાથી અને તેમનું પ્રમાણ $1:1$ હોવાથી રેસિમિક મિશ્રણ $(\pm)$ મળે છે. (દા.ત. $2-$બ્રોમોબ્યુટેનનું જળવિભાજન).
$(i)$ $C-Br$ બંધ તૂટવાનો ધીમો તબક્કો: પ્રક્રિયા સમતલીય $sp^{2}$ કાર્બોકેટાયન મધ્યવર્તી દ્વારા આગળ વધે છે.