ધાતુ વધારો ક્ષતિ (Metal excess defect) વિશે સમજાવો.

(N/A) ધાતુ વધારો ક્ષતિના બે પ્રકાર છે:
$(i)$ એનાયનીય (ઋણાયનીય) રિક્ત સ્થાનોના કારણે ધાતુ વધારો ક્ષતિ: $NaCl$ અને $KCl$ જેવા આલ્કલી હેલાઈડ આ પ્રકારની ક્ષતિ દર્શાવે છે. જ્યારે $NaCl$ ના સ્ફટિકને $Na$ બાષ્પના વાતાવરણમાં ગરમ કરવામાં આવે છે ત્યારે $Na$ પરમાણુ સ્ફટિકની સપાટી પર જમા થાય છે. $Cl^-$ આયનો સ્ફટિકની સપાટી પર પ્રસરણ પામે છે અને $Na$ પરમાણુ સાથે સંયોજાઈને $NaCl$ બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં $Na$ પરમાણુમાંથી $Na^+$ આયન બનતી વખતે ઈલેક્ટ્રોન મુક્ત થાય છે. આ મુક્ત થયેલા ઈલેક્ટ્રોન સ્ફટિકમાં પ્રસરણ પામે છે અને એનાયનીય સ્થાન રોકે છે. પરિણામે,સ્ફટિકમાં $Na$ નું પ્રમાણ વધી જાય છે.
અયુગ્મિત ઈલેક્ટ્રોન દ્વારા રોકાયેલા એનાયનીય સ્થાનોને $F$-કેન્દ્ર (જર્મન શબ્દ $Farbenzenter$ - રંગીન કેન્દ્ર) કહે છે,જે $NaCl$ ના સ્ફટિકને પીળો રંગ આપે છે.
આ રંગ જ્યારે સ્ફટિક તેના પર પડતા દ્રશ્ય પ્રકાશમાંથી ઊર્જા શોષે છે ત્યારે ઉત્તેજિત થતા ઈલેક્ટ્રોનને લીધે હોય છે. આ જ પ્રમાણે,વધારાનું $Li$ એ $LiCl$ ના સ્ફટિકને આછો ગુલાબી અને વધારાનું $K$ એ $KCl$ ના સ્ફટિકને જાંબલી (અથવા નીલવર્ણી) બનાવે છે.
$(ii)$ આંતરાલીય સ્થાનો પર વધારાના ધનાયનના કારણે ઉદ્ભવતી ક્ષતિ: આ ક્ષતિ આંતરાલીય સ્થાનો પર વધારાના ધાતુ આયનોની હાજરીને કારણે ઉદ્ભવે છે.
$ZnO$ ઓરડાના તાપમાને સફેદ રંગનો હોય છે. તેને ગરમ કરતા તે ઓક્સિજન ગુમાવે છે અને પીળા રંગમાં ફેરવાય છે. પ્રક્રિયા: $ZnO \xrightarrow{\Delta} Zn^{2+} + \frac{1}{2}O_2 + 2e^-$.
હવે સ્ફટિકમાં ઝિંકનું પ્રમાણ વધે છે અને તેનું સૂત્ર $Zn_{1+x}O$ બને છે. વધારાના $Zn^{2+}$ આયનો આંતરાલીય સ્થાનો તરફ ખસે છે અને ઈલેક્ટ્રોન નજીકના આંતરાલીય સ્થાનો તરફ ખસે છે.