મુખ્ય ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો કયા છે? ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના આધારે પ્રાણીઓનું વર્ગીકરણ કરો.

(N/A) નાઈટ્રોજનયુક્ત ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના મુખ્ય સ્વરૂપો $Ammonia$ (એમોનિયા), $Urea$ (યુરિયા) અને $Uric \text{ } acid$ (યુરિક એસિડ) છે.
$\Rightarrow$ $Ammonia$ સૌથી વધુ ઝેરી સ્વરૂપ છે અને તેના નિકાલ માટે પુષ્કળ પાણીની જરૂર પડે છે.
- $Uric \text{ } acid$ સૌથી ઓછું ઝેરી છે અને પાણીના ન્યૂનતમ વ્યય સાથે તેનો નિકાલ કરી શકાય છે.
ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના પ્રકારોને આધારે પ્રાણીઓને ત્રણ જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(A)$ $Ammonotelic$ (એમોનોટેલિક) $(B)$ $Ureotelic$ (યુરિયોટેલિક) $(C)$ $Uricotelic$ (યુરિકોટેલિક)
$(A)$ $Ammonotelic$: એમિનો એસિડના વિએમિનીકરણ (deamination) દ્વારા $Ammonia$ ઉત્પન્ન થાય છે. તે ઝેરી પદાર્થ છે જે પાણીની મદદથી દૂર થાય છે.
- $Ammonia$ ના ઉત્સર્જનની પદ્ધતિને $Ammonotelic$ પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
- $Ammonia$ પાણીમાં સરળતાથી દ્રાવ્ય હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે શરીરની સપાટી અથવા ઝાલર (માછલીમાં) દ્વારા પ્રસરણ પામીને ઉત્સર્જિત થાય છે. તેના નિકાલમાં મૂત્રપિંડ કોઈ નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવતા નથી.
- ઉદાહરણ: જલીય કીટકો, $Osteichthyes$ (અસ્થિ મત્સ્ય) અને દેડકાના ટેડપોલ $Ammonotelic$ છે.
$(B)$ $Ureotelic$: $Ureotelic$ પ્રાણીઓ મુખ્યત્વે $Urea$ નો ત્યાગ કરે છે.
- $Urea$ ઓછો ઝેરી નાઈટ્રોજનયુક્ત પદાર્થ છે. તે મુખ્યત્વે સ્થલીય પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ દ્વારા ઉત્સર્જિત થાય છે.
- આવા પ્રાણીઓમાં, ચયાપચય દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ $Ammonia$ યકૃતમાં $Urea$ માં રૂપાંતરિત થાય છે ($2$ અણુ $Ammonia + 1$ અણુ $CO_2 = Urea$) અને રુધિરમાં મુક્ત થાય છે, જે મૂત્રપિંડ દ્વારા ગળાઈને બહાર નીકળે છે.
$\Rightarrow$ કેટલીકવાર આ પ્રાણીઓમાં મૂત્રપિંડના મેટ્રિક્સમાં ચોક્કસ આસૃતિ સાંદ્રતા જાળવવા માટે થોડા પ્રમાણમાં $Urea$ જળવાઈ રહે છે.
- જે પ્રક્રિયામાં $Urea$ સ્વરૂપે ઉત્સર્જન થાય છે તેને $Ureotelism$ કહેવાય છે. ઉદાહરણ: સસ્તન પ્રાણીઓ, $Chondrichthyes$ (કાસ્થિ મત્સ્ય) અને પુખ્ત ઉભયજીવીઓ.
$(C)$ $Uricotelic$: $Uric \text{ } acid$ સૌથી ઓછો ઝેરી નાઈટ્રોજનયુક્ત પદાર્થ છે.
- પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે, આ પ્રાણીઓ $Uric \text{ } acid$ નો ત્યાગ ગોળીઓ અથવા પેસ્ટના સ્વરૂપમાં કરે છે. $Uric \text{ } acid$ યકૃતમાં $Ammonia$ માંથી બને છે ($3$ અણુ $NH_3 + 2$ અણુ $CO_2 = Uric \text{ } acid$).
- ઉદાહરણ: સરીસૃપ, પક્ષીઓ, કીટકો અને જમીન પરના ગોકળગાય.
- જે પ્રક્રિયા દ્વારા $Uric \text{ } acid$ ઉત્સર્જિત થાય છે તેને $Uricotelism$ કહેવાય છે.