પ્રેરક અસર (Inductive effect) એટલે શું? તેની વિગતવાર સમજૂતી આપો.

(N/A) વ્યાખ્યા: કાર્બન શૃંખલામાં રહેલા અસમાન વિદ્યુતઋણતા ધરાવતા પરમાણુ કે સમૂહની હાજરીને કારણે સહસંયોજક બંધના ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું કાયમી સ્થાનાંતર થાય છે,જેને પ્રેરક અસર કહે છે.
જ્યારે બે ભિન્ન વિદ્યુતઋણતા ધરાવતા પરમાણુઓ વચ્ચે સહસંયોજક બંધ રચાય છે,ત્યારે ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા વધુ વિદ્યુતઋણતા ધરાવતા પરમાણુ તરફ ખસે છે. આનાથી બંધમાં ધ્રુવીયતા ઉદભવે છે.
$(B)$ નિરૂપણ: ધ્રુવીય સહસંયોજક બંધને $\delta$ (ડેલ્ટા) સંજ્ઞા વડે દર્શાવવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રોન ઘનતાના સ્થાનાંતરને તીર $(\rightarrow)$ વડે દર્શાવવામાં આવે છે,જે ઓછી વિદ્યુતઋણતા ધરાવતા પરમાણુથી વધુ વિદ્યુતઋણતા ધરાવતા પરમાણુ તરફ નિર્દેશ કરે છે.
$(C)$ ઉદાહરણ: ક્લોરોઈથેન $(CH_{3}-CH_{2}-Cl)$ માં,$C-Cl$ બંધ ધ્રુવીય છે કારણ કે $Cl$ ની વિદ્યુતઋણતા $C$ કરતા વધારે છે. ઇલેક્ટ્રોન $Cl$ તરફ ખસે છે,જેનાથી $Cl$ સાથે જોડાયેલા $C$ પર આંશિક ધનભાર $(+\delta)$ અને $Cl$ પર આંશિક ઋણભાર $(-\delta)$ ઉદભવે છે.
$(D)$ મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
$(i)$ અંતર પર આધારિત: જેમ અંતર વધે તેમ આ અસર ઝડપથી ઘટે છે અને સામાન્ય રીતે ત્રીજા કાર્બન પછી તે નગણ્ય થઈ જાય છે.
$(ii)$ સરવાળાનો ગુણધર્મ: એક જ કાર્બન પરમાણુ સાથે જોડાયેલા ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષક સમૂહોની સંખ્યા વધતા આ અસર વધે છે.
$(iii)$ સમૂહની પ્રબળતા: આ અસરનું મૂલ્ય વિસ્થાપક સમૂહની વિદ્યુતઋણતા પર આધાર રાખે છે (દા.ત.,$-F > -Cl > -Br > -I$).
$(E)$ પ્રકારો:
$(i)$ ઇલેક્ટ્રોન આકર્ષક પ્રેરક અસર ($-I$ અસર): જે સમૂહો ઇલેક્ટ્રોનને પોતાની તરફ આકર્ષે છે (દા.ત.,$-NO_{2}, -CN, -F, -Cl$).
$(ii)$ ઇલેક્ટ્રોન દાતા પ્રેરક અસર ($+I$ અસર): જે સમૂહો ઇલેક્ટ્રોન મુક્ત કરે છે (દા.ત.,આલ્કાઈલ સમૂહો જેમ કે $-CH_{3}, -C_{2}H_{5}$).