વનસ્પતિઓમાં શર્કરાના સ્થળાંતર માટેની દબાણ-પ્રવાહ ઉત્કલ્પના (Pressure flow hypothesis) સમજાવો.

(N/A) $ \Rightarrow $ વનસ્પતિમાં સ્ત્રોત (source) થી સિંક (sink) સુધી શર્કરાના સ્થળાંતર માટેની સ્વીકૃત ક્રિયાવિધિને દબાણ-પ્રવાહ ઉત્કલ્પના કહેવામાં આવે છે.
$ \Rightarrow $ સ્ત્રોત (મુખ્યત્વે પર્ણો) પર પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ગ્લુકોઝ તૈયાર થાય છે, જેનું સુક્રોઝ (ડાયસેકેરાઈડ) માં રૂપાંતર થાય છે. આ શર્કરા સક્રિય વહન દ્વારા સાથી કોષોમાં અને ત્યારબાદ જીવંત અન્નવાહક (phloem) ની ચાલની નલિકામાં વહન પામે છે. સ્ત્રોત પર આ લોડિંગની પ્રક્રિયા અન્નવાહકમાં અતિસાંદ્ર (hypertonic) સ્થિતિ સર્જે છે, જેના કારણે નજીકની જલવાહકમાંથી પાણી આસૃતિ દ્વારા અન્નવાહકમાં પ્રવેશે છે.
$ \Rightarrow $ જેમ જેમ આસૃતિ દાબ વધે છે, તેમ અન્નવાહકનો રસ ઓછા દબાણવાળા વિસ્તારો તરફ વહન પામે છે.
$ \Rightarrow $ સિંક (sink) પાસે, આસૃતિ દાબ ઘટાડવો જરૂરી છે. અહીં પણ સક્રિય વહન દ્વારા સુક્રોઝને અન્નવાહકમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે. જેમ શર્કરા દૂર થાય છે, તેમ પાણી પણ અન્નવાહકમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
$ \Rightarrow $ ટૂંકમાં, અન્નવાહકમાં શર્કરાનું વહન સ્ત્રોતથી શરૂ થાય છે, જ્યાં શર્કરા ચાલની નલિકામાં લોડ થાય છે. અન્નવાહકનું લોડિંગ એક જલક્ષમતા ઢાળ (water potential gradient) બનાવે છે જે અન્નવાહકમાં સામૂહિક વહનને સરળ બનાવે છે.
$ \Rightarrow $ અન્નવાહકની રચના: અન્નવાહક પેશી ચાલની નલિકા કોષોની બનેલી હોય છે, જે લાંબા સ્તંભો બનાવે છે અને તેના છેડાની દીવાલો પર છિદ્રો હોય છે જેને ચાલની પટ્ટીઓ (sieve plates) કહેવાય છે. કોષરસના તંતુઓ આ છિદ્રોમાંથી પસાર થઈને સતત તંતુઓ બનાવે છે. જેમ અન્નવાહકની ચાલની નલિકામાં જળસ્થિતિક દબાણ વધે છે, તેમ દબાણ-પ્રવાહ શરૂ થાય છે અને રસ અન્નવાહક દ્વારા વહન પામે છે. દરમિયાન, સિંક પર, આવતી શર્કરાને સક્રિય રીતે અન્નવાહકમાંથી બહાર કાઢીને ચયાપચય અથવા સંગ્રહ માટે વપરાય છે. દ્રાવ્યના નુકસાનથી અન્નવાહકમાં જલક્ષમતા વધે છે અને પાણી અંતે બહાર નીકળીને જલવાહકમાં પાછું ફરે છે.
$ \Rightarrow $ પ્રયોગ: રિંગિંગ (Girdling) પ્રયોગ
$ \Rightarrow $ ખોરાકનું વહન કરતી પેશીઓને ઓળખવા માટે એક સરળ પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વૃક્ષના થડ પર અન્નવાહકના સ્તર સુધીની છાલની એક રીંગ કાળજીપૂર્વક દૂર કરવામાં આવે છે. ખોરાકનું નીચેની તરફ વહન અટકી જવાથી, થોડા અઠવાડિયા પછી રીંગની ઉપરના ભાગે છાલ ફૂલી જાય છે. આ સરળ પ્રયોગ દર્શાવે છે કે અન્નવાહક એ ખોરાકના સ્થળાંતર માટે જવાબદાર પેશી છે અને વહન મૂળ તરફ થાય છે.