મોનો-વિસ્થાપિત બેન્ઝીનમાં સમૂહોના સ્થાન નિર્દેશક ગુણધર્મો યોગ્ય ઉદાહરણો સાથે સમજાવો.
(N/A) જ્યારે મોનો-વિસ્થાપિત બેન્ઝીનમાં બીજું વિસ્થાપન કરવામાં આવે છે,ત્યારે નવા આવતા સમૂહનું સ્થાન બેન્ઝીન વલય સાથે પહેલેથી જોડાયેલા સમૂહ દ્વારા નક્કી થાય છે. આ ઘટનાને પ્રથમ સમૂહની નિર્દેશક અસર (directive influence) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
બીજા વિસ્થાપનનું સ્થાન બેન્ઝીન વલય પર પહેલેથી હાજર પ્રથમ વિસ્થાપિત સમૂહની પ્રકૃતિ પર આધાર રાખે છે,તે આવતા નવા સમૂહ પર આધાર રાખતું નથી.
બેન્ઝીનમાં બે પ્રકારની નિર્દેશક અસરો જોવા મળે છે:
$(a)$ ઓર્થો-પેરા નિર્દેશક સમૂહો: આ સમૂહો ઓર્થો અને પેરા સ્થાન પર ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા વધારે છે,જેનાથી તે ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી વિસ્થાપન માટે વધુ સક્રિય બને છે. ઉદાહરણો: $-OH, -NH_{2}, -NHR, -NHCOCH_{3}, -OCH_{3}, -R (\text{દા.ત., } -CH_{3}, -C_{2}H_{5}), -Cl, -F, -I, -Br$.
$(b)$ મેટા નિર્દેશક સમૂહો: આ સમૂહો ઓર્થો અને પેરા સ્થાન પર ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા ઘટાડે છે,જેનાથી મેટા સ્થાન ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી વિસ્થાપન માટે પ્રમાણમાં વધુ અનુકૂળ બને છે. ઉદાહરણો: $-NO_{2}, -CN, -CHO, -COOH, -COR, -SO_{3}H, -COOR, -\stackrel{+}{NH}_{3}$.
જો બેન્ઝીન વલય પર મેટા-નિર્દેશક સમૂહ પહેલેથી હાજર હોય,તો આવતો ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી $(E^{+})$ મેટા સ્થાન પર જોડાય છે.
બીજા વિસ્થાપનનું સ્થાન બેન્ઝીન વલય પર પહેલેથી હાજર પ્રથમ વિસ્થાપિત સમૂહની પ્રકૃતિ પર આધાર રાખે છે,તે આવતા નવા સમૂહ પર આધાર રાખતું નથી.
બેન્ઝીનમાં બે પ્રકારની નિર્દેશક અસરો જોવા મળે છે:
$(a)$ ઓર્થો-પેરા નિર્દેશક સમૂહો: આ સમૂહો ઓર્થો અને પેરા સ્થાન પર ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા વધારે છે,જેનાથી તે ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી વિસ્થાપન માટે વધુ સક્રિય બને છે. ઉદાહરણો: $-OH, -NH_{2}, -NHR, -NHCOCH_{3}, -OCH_{3}, -R (\text{દા.ત., } -CH_{3}, -C_{2}H_{5}), -Cl, -F, -I, -Br$.
$(b)$ મેટા નિર્દેશક સમૂહો: આ સમૂહો ઓર્થો અને પેરા સ્થાન પર ઇલેક્ટ્રોન ઘનતા ઘટાડે છે,જેનાથી મેટા સ્થાન ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી વિસ્થાપન માટે પ્રમાણમાં વધુ અનુકૂળ બને છે. ઉદાહરણો: $-NO_{2}, -CN, -CHO, -COOH, -COR, -SO_{3}H, -COOR, -\stackrel{+}{NH}_{3}$.
જો બેન્ઝીન વલય પર મેટા-નિર્દેશક સમૂહ પહેલેથી હાજર હોય,તો આવતો ઇલેક્ટ્રોન અનુરાગી $(E^{+})$ મેટા સ્થાન પર જોડાય છે.
Explore More
Similar Questions
આપેલી પ્રક્રિયામાં: $CH_3COCH_3 \xrightarrow{\text{Conc. } H_2SO_4, \text{Distillation}} [X]$. $[X]$ શું હશે?
Difficult
View Solutionજ્યારે એસિટિલીનને લાલ ગરમ લોખંડની નળીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે સંયોજન $X$ બને છે. નીચેનામાંથી કઈ પ્રક્રિયા મુખ્ય નીપજ તરીકે $X$ આપશે?
કોલમ-$I$ માં આપેલી પ્રક્રિયાઓને કોલમ-$II$ માં તેમના સંબંધિત નામ સાથે જોડો:
કોલમ-$I$ કોલમ-$II$ $(i)$ $\text{બેન્ઝિન} + \text{સાંદ્ર } HNO_3 + \text{સાંદ્ર } H_2SO_4 \rightarrow \text{નાઈટ્રોબેન્ઝિન}$ $(A)$ $\text{હેલોજનેશન}$ $(ii)$ $\text{બેન્ઝિન} + Cl_2 \xrightarrow{\text{નિર્જળ } AlCl_3} \text{ક્લોરોબેન્ઝિન}$ $(B)$ $\text{નાઈટ્રેશન}$ $(iii)$ $\text{બેન્ઝિન} + CH_3Cl \xrightarrow{\text{નિર્જળ } AlCl_3} \text{ટોલ્યુઈન}$ $(C)$ $\text{ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટસ એસાઈલેશન}$ $(iv)$ $\text{બેન્ઝિન} + CH_3COCl \xrightarrow{\text{નિર્જળ } AlCl_3} \text{એસીટોફિનોન}$ $(D)$ $\text{ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટસ આલ્કાઈલેશન}$
| કોલમ-$I$ | કોલમ-$II$ |
|---|---|
| $(i)$ $\text{બેન્ઝિન} + \text{સાંદ્ર } HNO_3 + \text{સાંદ્ર } H_2SO_4 \rightarrow \text{નાઈટ્રોબેન્ઝિન}$ | $(A)$ $\text{હેલોજનેશન}$ |
| $(ii)$ $\text{બેન્ઝિન} + Cl_2 \xrightarrow{\text{નિર્જળ } AlCl_3} \text{ક્લોરોબેન્ઝિન}$ | $(B)$ $\text{નાઈટ્રેશન}$ |
| $(iii)$ $\text{બેન્ઝિન} + CH_3Cl \xrightarrow{\text{નિર્જળ } AlCl_3} \text{ટોલ્યુઈન}$ | $(C)$ $\text{ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટસ એસાઈલેશન}$ |
| $(iv)$ $\text{બેન્ઝિન} + CH_3COCl \xrightarrow{\text{નિર્જળ } AlCl_3} \text{એસીટોફિનોન}$ | $(D)$ $\text{ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટસ આલ્કાઈલેશન}$ |
Medium
View Solutionનીચેનામાંથી પિરિડિનનું આણ્વીય સૂત્ર ઓળખો.
બેન્ઝીનના હેલોજનેશનને ક્લોરિનેશનના ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.
Medium
View SolutionVedclass Products
For Students
Vedclass Test Series
Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.
Start Free TrialFor Teachers
Exam Paper Generator
Generate Set A/B/C/D exam papers from 7.5L+ questions in 2 minutes. 3 chapters free.
Try FreeFor Institutes
Online Exam Module
Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.
See Demo